Türkiye’deki çocuk edebiyatı tarihine baktığımızda, çeviri çocuk edebiyatının yenileÅŸme çabalarının baÅŸladığı Tanzimat’tan bu yana merkezi bir yer tuttuÄŸu görülür. Feodal kültürde ayrı bir çocuk edebiyatından söz edilemez. Edebiyat, ortak sözlü kültür ürünlerine (masallar, destanlar v.s.) dayanır. ModernleÅŸme sürecine kadar Batı’da da ayrı bir çocuk edebiyatı söz konusu deÄŸildir ve çocuk edebiyatı, modernleÅŸme ve sanayileÅŸmenin zorunlu kıldığı bir alan olarak ortaya çıkmıştır. Aynı süreç modernleÅŸme eÄŸilimlerinin baÅŸladığı Tanzimat’tan bu yana Türkiye’de de geçerlidir ve bu süreçte çeviri çocuk edebiyatının yeri hep merkezi bir konumda olmuÅŸtur.

Çocuk edebiyatı dediÄŸimizde, yetiÅŸkin edebiyatıyla benzerliklerinin yanında, kendine özgü özellikler içeren bir alandan söz ediyoruz demektir. Yazarı, çizeri, editörü, yayıncısı yetiÅŸkin olan bir alandır bu. Aynı durum, çeviri çocuk edebiyatı için de geçerlidir. Çevirmeni, editörü ve yayıncısı yetiÅŸkindir. Bir yapıtın yazınsal deÄŸer taşıyıp taşımadığına karar veren de yetiÅŸkindir. Metnin çocuÄŸa göreliÄŸini, yararlarını ve zararlarını belirleyen, ona sansür uygulayan ya da metne müdahale eden kiÅŸi, yazarıyla, çizeriyle, yayıncısıyla, eÄŸitimcisiyle, kütüphanecisiyle, eleÅŸtirmeniyle yetiÅŸkindir. Bu durumda çevirmenin yükümlü olduÄŸu iki önemli ÅŸey vardır: Çözümleyicilik ve duyarlılık. Burada kastedilen, metnin erek dilde doÄŸal bir metin olarak okunabilmesi ve özgün bir yapıtın sahip olduÄŸu deÄŸerleri içermesi, yani yazınsal bir bütün yaratmasıdır.

Böyle bir bütünsellik içinde ulaÅŸtırılan kitaba, dolayısıyla çeviriye çocuÄŸun yaklaşımını ele alırsak; çocuÄŸun okuma davranışları, çeviri sürecindeki kararları da etkiler.

Çocuk, genellikle okuduÄŸu kitabın yazarına yetiÅŸkinler kadar dikkat etmez. Aynı yazardan okuduÄŸu farklı metinler arasında doÄŸrudan baÄŸlantılar kurup yeni sonuçlara gitmez. Yani bir kitabı bir yazarın kitabı olarak okumaz. Çocuklar metni kendi çaÄŸrışımlarıyla okurlar, metnin bütününü deÄŸerlendiren yani kavramsal ve bilgiye dayalı okumaları yoktur. Kitap onlara keyif verdiÄŸi sürece okumayı sürdürürler. Zorlamasız ve kendi beklenti ufuklarına bütünüyle uygun bir biçimde yorum yaparlar. Çocuk, metni doÄŸrudan kendi baÄŸlamı içine yerleÅŸtirerek okur. Özgün metnin baÄŸlamını dikkate almaz, bunun bilincinde deÄŸildir. Buna karşın çeviri, çocuk için yabancı dünyaya açılan bir penceredir. Çocuk edebiyatı çevirisinin çocuk için çok önemli bir boyutu da bu yolla edinilen yabancı dünya deneyimidir (krÅŸ. Kurultay 1993: 198).

Bu makaleyi yazmaya yönelmemin nedeni de, çocuÄŸun, yabancı dünya deneyimini çeviri çocuk edebiyatı yoluyla yaÅŸarken ne gibi tökezletici sorunlarla karşılaÅŸabileceÄŸini somut bir örnekten yola çıkarak ele almak ve bu örneÄŸi erek odaklı bakışla karşılaÅŸtırmalı olarak deÄŸerlendirmek oldu.

Ele alacağım çeviri metin ise A.S. Exupery’nin ilk kez İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra, 1947 yılında yayımlanan, Küçük Prens isimli kitabının çeviri kuramları açısından oldukça önemli veriler içeren bir bölümü olacak.

Exupery, kitabında, ikinci dünya savaşının yarattığı korku, umutsuzluk ve yıkımların getirdiÄŸi duygulardan da yola çıkarak, evrensel deÄŸerlerin çöküÅŸünü hüzün ve melankoli yüklü bir biçimde yansıtır. Çocuk için fantastik yönü daha öne çıkan metin, yetiÅŸkinlere felsefi yönüyle seslenir. Bu nedenle iki perspektifli (hem çocuÄŸa hem de yetiÅŸkine seslenen) olarak ele alınabilir. Metin ana çizgisini Küçük Prens‘in gezegenler arası yolcuÄŸu üzerine oluÅŸturur. Gezegenler, yitirilen deÄŸerlerin ve bu deÄŸerleri yitirmeye yol açan tutku ya da saplantıların imgesel yansımasıdır. Kralın gezegeni otorite tutkusunu, sanatçının gezegeni, kendini beÄŸenmiÅŸliÄŸi ve sanatçının toplumla yitirmiÅŸ olduÄŸu iletiÅŸimsizliÄŸi, sarhoÅŸun gezegeni, umutsuzluk ve buna dayanan unutma isteÄŸini, iÅŸadamının yaÅŸadığı gezegen, amaçsız sahip olma tutkusunu, fenercinin gezegeni anlamsız ve sorgulamaksızın yerine getirilen görev duygusunu, coÄŸrafyacının yaÅŸadığı gezegen ise bilimi kimin için yaptığını unutan bilim adamını ve bilim anlayışını sembolize eder. Son gezegen ise dünyadır ve dünya insanların kendi deÄŸerlerinden daha çok giysileriyle anlam ve deÄŸer kazandıkları, biçimin özden daha fazla önemli olduÄŸunu yansıtan bir imge görünümündedir. Metin ana mesajını sevgi ve emek üzerine yoÄŸunlaÅŸtırır ve bu imge Küçük Prens‘in kendi gezegenindeki ‘gülü’yle anlam kazanır.

1996 yılında, Nehir Yayınevi’nin yayımladığı Küçük Prens romanı çevirisi basında ciddi tartışmalara yol açmıştı. Tartışmanın odak noktasını oluÅŸturan; yargılama ve kitabın toplatılmasına neden olan paragrafı ve aynı kitabın baÅŸka çevirmenlerce yapılan çevirilerinde, tartışma yaratan paragrafa, çevirmenlerin kültürel ve ideolojik yaklaşımlarını, bu makalede deÄŸinilecek olan erek odaklı kuramlar açısından ele almayı istedim. Makalede, yasaklanan kitaptaki de dahil olmak üzere, dokuz çevirmenin çevirdiÄŸi paragraf ayrı ayrı örnek olarak sunulmuÅŸtur (Piyasada benim ulaÅŸabildiÄŸim on beÅŸ adet Küçük Prens çevirisinin olduÄŸunu da vurgulamam gerekiyor).

İlk bakışta önemli fark göstermeyen çeviriler, özünde ilginç farklılıklar ve çevirmen kararları taşımaktadır. Çevirmen kararlarının, bir metni okunur ya da okunmaz kılmasının önemli yansımasıdır bu paragraf. Okur (çocuk), bu paragrafa geldiÄŸinde kendi kültürel art alanını harekete geçirecek ve metnin özünde vermeye çalıştığı mesaj dışında baÅŸka anlamlar üretmeye baÅŸlayacaktır. Bu durum, kaynak metnin, kendi hedef kitlesinde oluÅŸturmayı amaçladığı anlamı, erek metnin, kendi hedef kitlesinde oluÅŸturamaması gibi bir sonuca yol açabilecektir. Bölüm Fransızca özgün metinde ÅŸöyledir:

J’avais ainsi appris une seconde chose très importante :C’est que sa planète d’origine était à peine plus grande qu’une maison!

Ça ne pouvait pas m’étonner beaucoup. Je savais bien qu’en dehors des grosses planètes comme la Terre, Jupiter, Mars, Venus , auxquelles on a donné des noms , il y en a des centaines d’autres qui sont quelquefois si petites qu’on a mal à les apercevoir au télescope .Quand un astronome découvre l’une d’elles , il lui donne pour nom un numéro. Il l’appelle par exemple: “l’astéroïde 325” .J’ai de sérieuses raisons de croire que la planète d’où venait le petit prince est l’astéroïde B 612.Cet astéroïde n’a été aperçu qu’une fois au télescope , en 1909 , par un astronome turc.

Il avait fait alors une grande démonstration de sa découverte à un Congres International d’Astronomie. Mais personne ne l’avait cru à cause de son costume .Les grandes personnes sont comme ça . Heureusement pour la réputation de l’ astéroïde B 612 un dictateur turc imposa à son peuple , sous peine de mort, de s’habiller à l’européenne .L’astronome refit sa démonstration en 1920, dans un habit tres élégant. Et cette fois-ci tout le monde fut de son avis (Exupery, 1987 s. 18, 19).

Metnin bu bölümünün ayrıca bir çevirisi yapılmamış; sadece bölüm, taşıdığı anlam açısından genel hatlarıyla ele alınmıştır: Küçük Prens‘in yaÅŸadığı B 612 asteroidini bir Türk astronom görebilmiÅŸtir. Bu astronom, 1909 yılında yapılan kongreye katılmış ve buluÅŸunu açıklamış, ancak kıyafetine bakıp kimse söylediklerine inanmamış. Daha sonra B 612 asteroidinin ününü korumak için bir Türk diktatörü halkına Avrupalı gibi giyinmeyi emretmiÅŸ. Uymayanlara ölüm cezası verilecekmiÅŸ. Bu sayede Türk astronom şık bir giysiyle 1920’deki kongreye katılmış ve bildirisi kabul edilmiÅŸ.

Exupery, bu bölümde, özünde Batı’ya dönük ciddi bir eleÅŸtiri getirmektedir. Aslında bu eleÅŸtiri evrensel bir soruna da deÄŸinmektedir. Metnin bütünsel bir yorumundan hareket edersek, yazar burada içerikten çok biçime deÄŸer veren bir anlayışı eleÅŸtirir. Astronomun buluÅŸundaki bilimsellikten daha çok, onun giysilerine önem verilmesi ve sunumunun görmezden gelinmesi okurun dikkatine sunulur.

Batılı bir yazar olan Exupery’nin metninde Türk astronomundan ve Türk diktatöründen bahsetmesi ve diktatörün halkına ölüm cezası koyarak Avrupalı giysiler giydirmesi onun hedef kitlesi olan Batılı çocuk için iÅŸlevsel olabilir. Batılı çocuk için böyle bir örneÄŸin doÄŸudan verilmiÅŸ olması onun için fantastik bir izlenim yaratabilir. Exupery de tam bunu yapmış ve bu örnekleri fantastik bir öÄŸe olarak kullanmıştır. Burada Türkçe’ye çevirilerde sıkıntı yarattığı görülen yorumun, yani yazarın Türkiye’deki kıyafet devrimine gönderme yaptığı, dolayısıyla Atatürk’ü eleÅŸtirdiÄŸi yorumunun kabul edilmesi için gerçekte bir neden yoktur. EÄŸer gerçekler yazarı ilgilendirmiÅŸ olsaydı Türkiye’de kıyafet devriminin 1924 de yapıldığını bilirdi. Oysa Astronom 1920 yılında bu konferansa katılıyor. 1920’de deÄŸil kıyafet devrimi, adı bile yoktu. Ayrıca resmi kurumlarda ilk kıyafet devrimini yapan da PadiÅŸah İkinci Mahmut’tur. Exupery’nin yaptığı kendi hedef kitlesine iÅŸlevsel bir örnek vermektir. Bunun yanında Batılı bir yazarın, DoÄŸu’ya bakışı da metinde belirgin bir biçimde yansımaktadır (Neydim 2003: 116).

Tartışmalara neden olan Nehir Yayınevi’nin metni ise ÅŸöyledir:

Astığı astık, kestiÄŸi kestik korkunç bir önder geçmiÅŸ Türklerin başına. Halkı yasa zoruyla Batılılar (Avrupalı ve Amerikalı) gibi giyinmeye mecbur etmiÅŸ. Buna karşı çıkanları öldürtmüÅŸ. Fötr ÅŸapka giymeyenlere iÅŸkence ettirmiÅŸ. Kravat takmayan öÄŸrencileri okuldan, memurları dairelerden attırmış. SokaÄŸa başını örterek çıkan kadınların örtülerini, genç ihtiyar demeden polis ve jandarma eliyle açtırmış. Bütün bunlardan sonra B-612’ciÄŸin Türkler tarafından keÅŸfedildiÄŸi kabul edilmiÅŸ. Türk gökbilimcinin 1920 yılında, ayağında pantolonu, sırtında smokini, sadece kulaklarının üst kısmında kalmış briyantinli saçları ve boynunda papyonuyla bir Batılı gibi giyinmiÅŸ olarak yaptığı aynı konuÅŸma ve kendinin deÄŸil, Batılıların harfleriyle hazırladığı belgeler, alkışlarla karşılanmış… İşte (Batılı ve onlara benzemeye çalışan) büyükler böyledir (Haz: Muharrem Ekisçeli, Nehir yayınları 1996, İstanbul; Metin, bu bölümdeki çevirinin suç oluÅŸturması nedeniyle İstanbul 4. Sulh Hukuk Mahkemesi tarafından toplatılmıştır. Cumhuriyet, 19 Nisan 1996)

Çevirmeni belirtilmeyen, hazırlayanı verilen metnin, çeviri olmayan çeviri olduÄŸu, var olan çevirilerden yola çıkarak belli bir amaç doÄŸrultusunda düzenlendiÄŸi ve okura sunulduÄŸu görülmektedir. Buradaki amaç, metnin bu bölümünde, okurun hemen algılayabileceÄŸi göstergeleri ideolojik çerçevede yönlendirmek ve okurda farklı düÅŸünceler yaratabilmektir. Hazır ve yönlendirilebilir temel verileri içeren bir metni kullanarak, aslında metnin içermediÄŸi anlamlar ve kendine özgü düÅŸünce ve hayaller de eklenerek anlam sapmasına yol açılmış; ama bunun yanında 1924’te yapılan Kıyafet Devrimine dönük intikamcı bir düÅŸünce metne yerleÅŸtirilmiÅŸtir. Ve tabii bu çeviride önderden kastedilenin Atatürk olduÄŸu açıkça anlaşılmaktadır.

İşte burada özellikle ele alınması gereken, metnin bu bölümüne diÄŸer çevirmenlerin nasıl yaklaÅŸtığı, metni Exupery’nin yansıtmak istediÄŸi gibi mi, yoksa farklı kaygılarla ele alıp almadıkları konusu. DiÄŸer çeviriler incelendiÄŸinde bu çevirmenlerin de metnin bu bölümünde ciddi tökezlemelerle karşılaÅŸtıkları ortaya çıkıyor.

Mutlu bir rastlantıyla, Asteroid B612’nin ünü kurtuldu. Çünkü dediÄŸi dedik bir Türk önderi halkını, ölüm cezasıyla korkutarak, Avrupalılar gibi giyinmeye zorladı. Bunun üzerine aynı gökbilimci 1920 de açıklamasını batılı bir kılıkla yaptı. Ve bu sefer herkes onun görüÅŸüne katıldı ( Erhat, 1991, s.21, 22).

Ünlü çevirmenlerimizden Azra Erhat, bu bölümü çevirirken metnin yüzeydeki anlamına sadık kalmaya çalışmış; ancak ‘diktatör’ sözcüÄŸünü ‘dediÄŸi dedik bir önder’ diye karşılayarak yumuÅŸatmaya çalışmıştır. Erhat, bu tanımlamanın tersten bakıldığında (yani ‘dediÄŸi dedik önder’in karşılığının ne olabileceÄŸi sorulduÄŸunda) hangi anlama gelebileceÄŸini ya görmezden gelmiÅŸ ya da böyle bir soruyla karşılaşılmayacağını ummuÅŸtur. Ayrıca böyle bir tanımlama çocuk okur tarafından hemen sorgulanacak bir tanımlama olarak karşımızda durmaktadır. Çocuk okur da metnin bu bölümünde sözcüklerin yarattığı duyguyu bütünüyle olumsuz algılayacak ve okuma sürecinde rahatsızlık yaÅŸayacaktır. Çünkü metin, kaynak metindeki anlamını oluÅŸturamadığı için, okur, metnin anlamını yakalamaktan daha çok sözcüklerin anlamı üzerinde durmaya baÅŸlayacaktır.

AÅŸağıda ele alınan üç ayrı çevirmenin yaptığı çevirilerde de aynı kaygı ve yönlendirici kararları görmek olanaklıdır.

Neyse ki dediÄŸi dedik, sınırsız yetkili bir Türk baÅŸkanı çıkmış da halkını ölüm cezasıyla korkutarak Avrupalılar gibi giyinmeye zorlamış B 612’nin ününü kurtarıvermiÅŸ bu yoldan. Pek ince beÄŸenili bir giysiyle gökbilimci, 1920’de tanıtlayıcı açıklamasını yeniden sunmuÅŸ. Bu kez herkes katılmış ileri sürdüÄŸü görüÅŸe (İleri ,1993, s. 21-22).

Bereket versin, Asteroid B 612’nin onurunu kurtarmak için bir dediÄŸi dedik Türk önderi tutmuÅŸ bir yasa koymuÅŸ. Herkes bundan böyle Avrupalılar gibi giyinecek uymayanlar ölüm cezasına çarptırılacak. 1920 yılında aynı gökbilimci bu kez çok şık giysiler içinde kurultaya gelmiÅŸ. Tabii bütün üyeler görüÅŸüne katılmışlar (Süreyya, 1991, s. 21-22).

Bereket versin, Asteroid B 612’nin onurunu kurtarmak için bir dediÄŸi dedik Türk önderi tutmuÅŸ bir yasa koymuÅŸ: Herkes bundan böyle Avrupalılar gibi giyinecek, uymayanlar ölüm cezasına çarptırılacak. 1920 yılında aynı gökbilimci bu kez çok şık giysiler içinde kurultaya gelmiÅŸ. Tabii bütün üyeler görüÅŸüne katılmışlar. (Uyar, 1995, s. 21-22).

İleri, Süreyya ve Uyar metinde kastedilen ‘diktatör’ün Atatürk olduÄŸu kaygısıyla bu sözcükten sakınmışlar ancak herhalde herhalde metinden uzaklaÅŸmama kaygısıyla metnin yüzeysel yapısından da uzaklaÅŸmamaya çalışmışlardır.

Nihal YeÄŸinobalı ‘diktatör’ sözcüÄŸüne baÅŸka anlam yüklemiÅŸ, belki de olayın metinde geçtiÄŸi tarihe bakarak bu sözcüÄŸe ‘buyurgan bir Türk hükümdarı’ karşılığını uygun görmüÅŸtür.

Ama Asteroid B612’nin gene ÅŸansı varmış: 1920 yılında buyurgan bir Türk hükümdarı yurttaÅŸlarının bundan sonra Avrupalılar gibi giyineceklerine, buna uymayanların ölüm cezasına çarptırılacağına iliÅŸkin bir yasa çıkarmış. Böylece o gökbilimci 1920’de buluntusunu kongreye yeni baÅŸtan sunmuÅŸ ama bu kez etkileyici bir çalım ve şıklıkla giyinmiÅŸ olarak. Ve bu kez onun bildirgesini herkes benimsemiÅŸ, doÄŸallıkla ( YeÄŸinobalı, 1991, s. 22).

Çeviriden de anlaşılacağı gibi metin, çevirmenin tarihsel birikimini ortaya çıkarmış ancak çeviri, kaynak metnin erek kitlesinde oluÅŸturduÄŸu anlamı, erek metnin kitlesinde oluÅŸturmaktan uzak kalmıştır.

Emel Tanver ise metne korkusuz yaklaÅŸmış, erek kitle için tökezletici olabilecek yerlere karşı kendi ideolojisine uygun net kararlar vermiÅŸtir. Ancak metin, yine de ideolojik bakışı öne çıkararak kaynak metinde yansıtılan anlamını kaybetmiÅŸtir.

Her ne ise çok iyi bir rastlantı olarak büyük ve deÄŸerli kumandan Atatürk bütün Türklerin Avrupalılar gibi giyinmelerini saÄŸladı. Böylelikle, daha sonraları Türk Astronomu Avrupalılar gibi giyindi ve düÅŸüncesini tekrarladı ve B 612 asteroidinin gerçek olduÄŸu kabul edildi. ( Tanver, 1994, s. 21-22)

Burada kıyafet devriminin öne çıkarılması metnin anlamında yitimlere yol açmıştır.

Fatih ErdoÄŸan ‘diktatör’ sözcüÄŸüne ‘Türk lider’ karşılığını bulurken ‘ölüm cezası’ tanımlamasını çeviride saklı tutarak Türk çocuk okur için kuÅŸku yaratacak bir boÅŸluÄŸa yol açmıştır.

Bir süre sonra bir Türk lideri herkesin Avrupalılar gibi giyinmesini zorunlu kılmış, hatta buna uymayanları ölümle cezalandıracağını söylemiÅŸ de, 1920 yılında aynı gökbilimci etkileyici ve şık bir giysiyle Asteroid B 612’yi tanıtabilmiÅŸ. Bu kez herkes ilgiyle izlemiÅŸ onun söylediklerini ( ErdoÄŸan, 1993, s. 21-22)

Filiz Borak, okuru tökezletecek bölümden vazgeçerek, bu bölümü atlamış ve olayın sonucunu okuruna sunmaya karar vermiÅŸtir.

Ama 1920 yılında aynı gökbilimci Avrupalı gibi giyinmiÅŸ olarak tezini tekrar ileri sürdüÄŸü vakit, herkes kendisine inanmıştı ( Borak 1992, s. 22).

Erek odaklı kuramlar açısından çocuk edebiyatı çevirisine yaklaşırsak Vermeer, Skopos kuramında, sözcüÄŸün anlamından da yola çıkarak çeviri eyleminin temellerini bütünüyle bu çeviri eyleminin amacı üzerine kurduÄŸunu söyler (Aktaran TellioÄŸlu 1998).

Çevirmenin sadece metni deÄŸil içinde bulunduÄŸu durumu da çözümlemesi gerekir. Çeviride hep ÅŸu sorular öne çıkar: Ne, kim tarafından, kim için, ne zaman, nerede ve ne için çevrilir? ÖrneÄŸin Vermeer ve Holz-Maenttaeri kuramsal çalışmalarında çevirinin anlamı ve amaç üzerinde durur. BaÅŸka bir deyiÅŸle çevirinin amacının, özgün yapıttan ayrıca belirlenmesi gerekmektedir. Çünkü özgün metnin ve çeviri metnin okuyucusu ve kültürel ortamları farklıdır. Onlar farklı kültürlerin ve farklı dillerin içinde yaÅŸarlar (Nord 1991:23).

Vermeer’e göre her çeviri bir eylemdir. Her eylemin bir amacı olduÄŸuna göre çeviri eyleminin de bir amacı vardır kuÅŸkusuz ve bu amaç çevirmenin kendisi tarafından belirlenir. Çeviri eylemlerinin amaçları çok çeÅŸitlilik gösterebilirler. Sözgelimi bir çevirmen yabancı bir dilde ya da kültürde çok büyük önem taşıdığına inandığı bir eseri kendi kültürüne tanıtmayı amaçlamış olabilir. Bu durumda çevirmen, çevirisinde yabancılaÅŸtırıcı etki yaratacak bazı söyleyiÅŸleri özellikle kullanacaktır. Bir baÅŸka çevirmen, kendi kültürü içinde yer alan okuyucu kitlesinin eserdeki iletiyi, yani içeriÄŸi en iyi biçimde almasının çok önemli olduÄŸunu düÅŸünür. Bu nedenle orijinal metin içinde geçen bazı söyleyiÅŸleri kendi kültüründeki okuyucuların hemen algılayabileceÄŸi ÅŸekilde deÄŸiÅŸtirir (Aktaran: TellioÄŸlu, 1998).

Her çeviri eylemi sonunda ortaya çıkan çeviri metnin erek kültür içerisinde belli bir iÅŸlevi olacaktır. Skopos kuramına göre çeviri metnin erek kültürde en iyi biçimde iÅŸlev görmesi yine çevirinin amacına baÄŸlıdır. Bir baÅŸka deyiÅŸle, çevirmen amacını belirlerken, yapacağı çevirinin erek kültürde nasıl bir iÅŸlev göreceÄŸini saptamalı, çevirisini bu amaç ve hedeflediÄŸi iÅŸlev doÄŸrultusunda gerçekleÅŸtirmeye çalışmalıdır (Aktaran: TellioÄŸlu 1998).

Vermeer, kuramı içinde iÅŸverenin rolüne deÄŸinir. Ona göre çeviri eylemini baÅŸlatan kiÅŸi iÅŸverendir ve kuÅŸkusuz, iÅŸverenin de kendine göre bir amacı vardır; yani onun da çevirinin nasıl iÅŸlev göreceÄŸine iliÅŸkin bir düÅŸüncesi vardır. Ancak çevirmenin amacı ile iÅŸverenin amacı uyuÅŸmadığı zaman uzman çevirmen iÅŸverene açıklama yaparak onun fikirlerini deÄŸiÅŸtirmeye çalışmak ya da iÅŸi kabul etmemek gibi özgürlüklere sahiptir. Çünkü sonuç olarak her zaman dikkate alınacak ve incelenecek olan amaç, iÅŸverenin amacı deÄŸil çevirmenin amacıdır. Çevirmen de uzman olarak bu gerçeÄŸin bilincinde olmalı ve ancak bundan sonra iÅŸi kabul edip etmemeye karar vermelidir (Aktaran: TellioÄŸlu 1998).

Skopos kuramında kültür kavramı belki de en çok vurgulanan kavramlardan biridir. Vermeer’e göre, çeviri eylemi bir iletiÅŸimsel gereklilik sonucunda ortaya çıkar. Burada söz konusu olan iletiÅŸim iki farklı kültür arasında gerçekleÅŸmektedir. Bu durumda çeviri etkinliÄŸini yalnızca bir kod aktarımı olarak görmek olanaksızdır. Çeviri etkinliÄŸinin içinde farklı kültür katmanları rol oynamaktadır. Idio-kültürel katman, erek metin okuyucusunun kendi kiÅŸisel alışkanlıklarını ve düÅŸüncelerini, kendi karakter özelliklerini içerir. Aynı okuyucu, Bir ailenin, bir kulübün, bir politik partinin üyesi olabilir, yani aynı zamanda bir dia-kültür içersinde yer alır. Öte yandan erek kültür okuyucusu millet, ülke ya da ırk/kabile gibi daha büyük bir topluluÄŸun üyesidir. Bu da onun para-kültürel özelliÄŸini gösterir. Bu bilgilerden yola çıkarak çevirmenin bütün bu kültürel katmanları, erek ve kaynak kültür arasındaki farklılıkları göz önünde bulundurması ve çevirisini buna göre yapması gerekmektedir (Aktaran: TellioÄŸlu 1998).

Yukarıda deÄŸinilen noktalardan yola çıktığımızda Nord, Vermeer ve Holz-Maenttaerie’ye dayanarak çevirinin amacının özgün yapıttan farklı olduÄŸunu; çünkü özgün metnin ve çeviri metnin okuyucusunun farklı olduÄŸunu söylerken onların farklı dil ve kültürlerin içinde yaÅŸadığına da dikkat çeker. Ele aldığımız çevirileri bu açıdan deÄŸerlendirecek olursak çevirmenlerin büyük bir çoÄŸunluÄŸunun bunu gözetmediÄŸini görürüz. Nehir yayınevinin çeviri olmayan çevirisinde, amaç, özgün yapıttan farklı olarak ortaya konmuÅŸ; ancak bu amaç, özgün yapıtın içerdiÄŸi hiçbir anlam ve içerikle baÄŸdaÅŸmayan bir yönelim kazanmıştır. DiÄŸer çevirmenleri de bu çerçevede ele alacak olursak, bu çevirmenlerin de çeviri metnin okuyucusunun farklı olduÄŸu gerçeÄŸini görmediÄŸini söyleyebiliriz.

Vermeer’in, çevirmenin, çevirisinde yabancılaÅŸtırıcı etki yapacak bazı söyleyiÅŸleri özellikle kullanabileceÄŸini, çünkü kendi kültürüne baÅŸka bir kültürde önem taşıyan eseri tanıtma amacı olabileceÄŸi tezini ele aldığımızda ise, metnin bu bölümünün, çeviri metnin okuyucusu için yeni bir bakış açısı, farklı bir kültürle karşılaÅŸma getirmediÄŸini söylemek gerekir. Ayrıca Vermeer, eserdeki iletinin, yani içeriÄŸin okur tarafından en iyi biçimde alınmasının çevirmen için bir amaç olabileceÄŸini; bu nedenle özgün metnin içindeki bazı söyleyiÅŸleri kendi kültürü içindeki okuyucuların hemen algılayabileceÄŸi ÅŸekilde deÄŸiÅŸtirebileceÄŸini de söylemektedir. Bu sözlerden yola çıkarsak çevirmenlerimizin çoÄŸunluÄŸunun bu tür bir karar veremediÄŸini görebiliriz.

Buradaki incelememiz açısından benzer ilintileri, çeviribilimsel kuramcılar arasında önemli yeri olan bir diÄŸer kuramcı olarak Toury’ye de baÄŸlamak olanaklı. Kısaca belirtmek gerekirse Toury’e göre, çevirinin, özgün yapıtla aynı dizgesel yeri paylaÅŸması söz konusu deÄŸildir. Fiziksel olarak yan yana gelseler bile böyle bir ÅŸey söz konusu deÄŸildir. Bu, çevirinin özgün yapıttan ayrıldıktan sonra onunla hiçbir ilgisi kalmayacağı anlamına gelmeyeceÄŸi gibi, yeri gelirse, kaynak metinle bile ilgili bir konuma geçebilir. Sözkonusu metin, genetik olarak çeviri kalsa bile etkileme sürecine giren bir varlık (ürün) olarak artık çeviri sayılmaz. KuÅŸkusuz, bu çevirinin özgün metin (yapıt) üzerinde tesiri (etkisi) olacağı anlamına gelmez. Artık belirli bir (erek) ekinin ürünüdür ve kendine özgülük kazanması da kesinlikle bu nedenden ötürüdür. (Toury 1995:23-31).

Çeviri çocuk edebiyatı tarihine baktığımızda kaynak metinlerin çoÄŸu zaman çeviri metinde müdahaleyle karşılaÅŸtığını görmemiz olanaklıdır. Bu konuda en tipik örnekler Robinson Crusoe, Gülliver’in Maceraları, Alis Harikalar Diyarı‘ndadır. Shavit bu konuda ÅŸunları söyler:

EÄŸer bir metin, çocuklara izin verilen ya da yasaklanan ÅŸeylere uygun deÄŸilse, ya da metin çevirmene göre çocuklar tarafından anlaşılamayacaksa, çoÄŸu kez büyük deÄŸiÅŸikliÄŸe uÄŸrar. (Shavit 1991 :23)

İdeolojik bakış açıları da metne müdahale durumları yaratmıştır.

Campe Robinson Crusoe‘yu Emile adlı yapıtında bu kitabın doÄŸayla olan bireysel mücadeleyi sergilediÄŸini söyleyen Rousseau’dan etkilenerek çevirmeye karar vermiÅŸti. Metni Rousseau’nun ideolojine göre düzenlemek için, onu ideolojik bakış açısından tamamen deÄŸiÅŸtirmek zorunda kalmıştı; çünkü Defoe, kitabında Rousseau’nunkiyle çeliÅŸen burjuva özelliklerini ve sömürgeci deÄŸerleri sunmuÅŸtu. Nitekim, özgün metinde Robinson Crusoe adaya Batı ekinin tüm simgeleriyle (silah yiyecek, İncil,vb.) gelip doÄŸayı denetlemeyi baÅŸarırken, Campe’nin çevirisinde adaya çırılçıplak gelir (ateÅŸi bile kendisi üfleyerek körükler) ve doÄŸanın içinde yaÅŸamayı öÄŸrenmesi gerekir (Shavit 1991: 24).

ÇocuÄŸun sosyal ve kültürel olarak savunmasız bir konumda olması, ayrıca kültürel ve ahlaksal normlardaki farklılıklar, ulusal deÄŸerler, çocuÄŸun alımlama koÅŸulları, çocuk edebiyatı çevirisinin göz önüne alınması gereken noktalarından bazılarıdır. Ancak burada üzerinde durulması gereken bir nokta daha vardır. Kaynak metnin bütünü hedef kitle için çok yeni düÅŸünceler oluÅŸturabilir. Çevirmen ve yayıncı bu düÅŸüncelerin kendi hedef kitlesi için de önemli olduÄŸunu düÅŸünüyorsa o zaman metnin bütünsel dÄŸeri çm plana çıkacaktır. Yine de metnin içinde kendi hedef kitlesi açısından alımlama sorunları yaratabileceÄŸini, metnin bütünsel anlamının kaymasına yol açabileceÄŸini düÅŸündüÄŸü bölümler varsa çevirmen bu noktada karar vermek durumundadır (Neydim 2003: 117).

Yeniden Küçük Prens çevirilerine dönersek, çevirmenlerin ağırlıklı bir bölümünün yukarda ele aldığımız Küçük Prens çevirilerine neyi, kim için ve nerede çevirdikleri sorularına yanıt aramadan, ya da aranan yanıtı hedef kitlesi gözetilerek deÄŸil, kaynak metnin kültürel baskınlığı göz önüne alınarak yaklaÅŸtıklarını söyleyebiliriz. Çevirinin anlamı ve amacı, özgün metnin ve çeviri metnin okurlarının farklı olduÄŸu düÅŸüncesi göz önüne alınmadan belirlenmeye çalışılmıştır. Oysa kaynak metnin hedef kitlesiyle, erek metnin hedef kitlesi bu örnekte belirginleÅŸtiÄŸi gibi farklı kültürleri paylaÅŸmaktadırlar. Çevirmenler, kendi kültürleri içinde yer alan okuyucu kitlesinin, eserdeki iletiyi en iyi biçimde almaları amacından daha çok, kendi ideolojik görüÅŸlerinin etkisinde kalmışlar; bu nedenle özgün metnin içinde geçen bazı söyleyiÅŸler kendi kültürlerindeki okuyucuların hemen algılayabilecekleri ÅŸekilde deÄŸiÅŸememiÅŸ ve metin okur açısından tökezletici anlamlar kazanmıştır. Erhat, İleri, Süreyya ve Uyar’ın çevirilerinde bu iki kültür arasında Batı kültürüne saygı ön plana çıkmış ve çeviri kararlarında kendi kültürlerinde aksaklık yaratacak bölüm bu saygı çerçevesinde belirlenmiÅŸtir. YeÄŸinobalı ve Tanver’in çevirilerinde ise metnin anlamından daha çok kendi ideolojileri ön plana çıkmış ve metin anlam yitirmiÅŸtir. Aynı deÄŸerlendirme Borak’ın çevirisi için de söz konusu olabilir. Borak’ın çevirisinde metin anlam yitirmiÅŸtir ama çeviri tökezletici olmaktan kurtulmuÅŸtur. Nehir Yayınevi’nin çeviri olmayan çevirisine gelince burada çevirmen kararının tek yanlılaÅŸarak ve metnin zemininden uzaklaÅŸarak kendi ideolojisini, bir devrime karşı olan tepkisini –hatta intikam duygusunu– uygun bir araç ve fırsat yakalayarak yansıtma olarak ele alabiliriz.

Genel olarak söylersek, çevirilerin tümü, metnin bu bölümünde, kaynak metnin hedef kitlesinde yarattığı anlamı ve duyguyu, erek metnin hedef kitlesinde yaratmaktan uzak kalmıştır.

(Bu yazı daha önce Ä°Ü Alman Dili ve Edebiyatı dergisi, sayı: 17/2005’te “Küçük Prens çevirilerindeki Çevirmen Kararlarına Erek Odaklı Bakışla Bir İnceleme” adıyla yayınlanmıştır.)

KAYNAKÇA

EXUPERY, A. S : Le Petit Prince, Gallimard , 1987 Paris.

KURULTAY, Turgay: Probleme und Strategien bei der Kinderliterarischen Übersetzung, Kinderliteratur im interkulturellen Prozess, Ewers,Hans Heino/Lehnert, Gertrud/O’Sullivan Emer; Verlag J.B. Metzler, 1994, Stutgart, s.198.

NORD, Cristiane: Text Analysis in Translation. Theory, Methodology and Didactic Application of a Model For Translation-Oriented Text Analysis, 1991, Amsterdam

NEYDİM, Necdet: Çocuk Edebiyatı, Bu Yayınevi, 2000, İstanbul.

SHAVİT, Zohar: Çocuk Yazını Çevirisinin Yazınsal ÇoÄŸuldizgedeki Konumu açısından Belirlenmesi, Metis Çeviri 1991, Bahar, s. 19-24.

TOURY,Gideon: Descriptive Translation Studies and Beyond 1995 Part 2. s. 23-31

TELLİOÄžLU, Banu: Hans Vermeer’in Skopos Kuramında Görecelilik Kavramının Yeri ve Bu Kavramın Çeviri EleÅŸtirisine Yansımaları, Görece-Görecelilik. Çeviribilim ve Uygulamaları, Ankara 1998. s. 159-166.

İncelenen Küçük Prens Çevirileri:

1- Exupery, A. S.: Küçük Prens, Çev: Filiz Borak: İnkılap Kitap Evi,1991.

2- Exupery, A. S.: Küçük Prens, Çev: Azra Erhat: Sim Yayınları, 1991.

3- Exupery, A. S.: Küçük Prens, Çev: Selim İleri, Bilgi Yayınevi, 1991.

4- Exupery, A. S.: Küçük Prens, Çev: Cemal Süreyya: Cem Yayınevi, 1991.

5- Exupery, A. S.: Küçük Prens, Çev: Tomris Uyar: Can Yayınları, 1991.

6- Exupery, A. S.: Küçük Prens, Çev: Fatih ErdoÄŸan, Mavibulut Yayınevi, 1993.

7- Exupery, A. S.: Küçük Prens, Çev: Nihal YeÄŸinobalı; Engin Yayıncılık, 1993.

8- Exupery, A. S.: Küçük Prens, Çev: Emel Tanver: DüÅŸünen Adam Yayınları, 1994.

9- Exupery, A. S.: Küçük Prens, Haz.: Muharrem Ekisçeli: Nehir Yayınevi, 1995.