Günümüzde karmaşıklık, çokboyutluluk ve melezlik sadece toplumsal yapıları ve kültürel oluÅŸumları etkilemekle kalmıyor. Ülkelerin siyaset ve hukuk sistemlerini zorluyor. Aydınlanma ve bilgilen(ebil)me inancına dayalı eÄŸitimi sarsıyor. Birçok bilim dalının kapılarını farklı ve birbirine zıt bakışlara açıyor. Sömürgecilik sonrası ortaya çıkan kuramlar ve dünya görüÅŸleri, yapısökücü yaklaşımlar ışığında geliÅŸen tartışmalar özellikle insan bilimleri ve sosyal bilimler alanlarında kültür ve kimlik konularında yeni arayışlara yol açıyor. Çeviribilim de bundan payını alıyor. Bu etkileÅŸimlerin sonucunda bazı çeviri kuramcı ve uygulamacılarında ‘araÅŸtıma nesnelerine’ karşı bakış açılarında önemli bir deÄŸiÅŸim yaÅŸanıyor: Çeviri hem toplumsal hem bilimsel bir olgu olarak açıklanması zor, yaÅŸamın nerdeyse her boyutunu etkileyen bir süreç, epey karmaşık ve çokboyutlu bir ürün olarak ele alınmaya baÅŸlanıyor. Çevirmenin görevini, kusursuzluÄŸa ve eksiksizliÄŸe öykünen dilsel aktarım olarak tanımlayan, kimliÄŸini ve konumunu bir dilde söylenenin aynısını öteki dilde söylemesi beklenen canlı bir fotokopi makinesine benzeten düÅŸlerden (ya da karabasanlardan) uzaklaşılıyor. Çeviribilim başından beri, bilimsel nesnesi olan çevirinin yapısı ve konumu gereÄŸi, deÄŸiÅŸik disiplinlerle etkileÅŸimden beslenen, birçok disiplinin yöntemlerinden yararlanarak artık kendi yolunu çizmiÅŸ olduÄŸu halde bu alanlardan esinlenmeyi sürdüren bir bilim dalı. ‘Bilimsel serüveninin’ başında daha çok bir bilim dalının, dilbilimin egemenliÄŸi altındayken daha sonraları felsefe, psikoloji, sosyoloji, etnografya, antropoloji, siyasetbilim, yazınbilim gibi daha baÅŸka disiplinlerin yöntem ve kuramlarından da yararlanarak Kaindl’in deyimiyle dilbilimin “emperyalist†etkisinden kurtulup farklı disiplinlerden yöntem ve kuram “ihraç etme†yoluna baÅŸvurur. [1] Åžimdilerde ise disiplinlerarası çalışmanın üçüncü aÅŸaması olan yeni, daha eÅŸitlikçi bir yönelime tanık oluyoruz. Bazı, ‘yeni kuÅŸak çeviribilimciler’ olarak adlandırmak istediÄŸim çeviribilimciler artık sadece bu disiplinlerin kuramsal araç gereçlerinden yaralanmakla yetinmek istemiyor. Çeviribilimin ortaya çıkardığı kuram ve yöntemleri baÅŸka alanlarda geliÅŸtirilenlerle biraraya getirerek, kendi soru ve sorgulamaları çerçevesinde bu alanlarla eÅŸit düzeyde diyaloÄŸa girme, bu etkileÅŸim içinde salt esinlenme deÄŸil esin kaynağı olabilme çabasındalar. Bu çeviribilimciler, çevirinin, kültürlerarası ve bireylerarası iletiÅŸimdeki güç dengeleri ve egemenlik kurma dinamikleri temelinde rahatsız edici özelliÄŸini kabul etmek, çevirmenin kendisinin de, en az iki ‘yabancı’ tarafın birbiriyle baÄŸlantı kurmasını saÄŸlarken açık ya da örtük ama kesin bir biçimde taraf olduÄŸunu vurgulamakla kalmıyorlar. Çeviri eÄŸitimi, eleÅŸtirisi ya da araÅŸtırmaları olsun çeviribilimin her alanında bu sorunsalların konu edilmesini, eski kuramların bu gözlerle yeniden okunmasını, çeviri olgularının farklı ve de birbirlerine zıt açılardan ele alınmasını ve bu deÄŸiÅŸimin uygulamaya, en önemlisi de profesyonel çevirmenin meslek profili ve etiÄŸine yansımasını talep ediyorlar. Bu baÄŸlamda sadece kısaca dört yeni kuÅŸak çeviribilimciye göndermede bulunmak istiyorum: Arrojo çeviri durumlarında güç dengelerinin nasıl kurulduÄŸunu ve bozulabildiÄŸini, çevirmenlerden çoÄŸu kez saydam, nesnel ve evrensel bir etiÄŸe göre hareket etmeleri beklendiÄŸini açığa çıkarmaya çalışıyor. Dizdar, yapısöküm temelinde çeviri kuramlarını yeniden okuyor, çeviri kavramının çeviribilimden bağımsız ve de habersiz, tarihbilim, etnografya ya da genetikbilim gibi deÄŸiÅŸik araÅŸtırma alanlarında nasıl kullanıldığını gösteriyor. Niranjana sömürgecilik sırasında ve sonrasında çevirinin egemenlik kurma aracı olarak iÅŸleyiÅŸini inceliyor. Venuti ise, Batı’da yüzyıllar boyunca kendisine dayatılan, saydam ve özgün metin gibi okunan pürüzsüz metinler üretme zorunluluÄŸundan ötürü çevirmenin görünmez kılınmasını ele alıyor. [2]
Çevirmen : kültür ve iletiÅŸim uzmanı
Çevirinin içinde bulunduÄŸu ve yol açtığı çokboyutlu kültürel, toplumsal, siyasi ve etik sorunsallar çerçevesinde bence en heyecan verici konulardan biri, dilin ötesinde ya da dili içine almış bulunan kültür diye adlandırılan bir yapının içinde, iki ya da daha çok tarafın birbiriyle baÄŸlantı kurmaya çalıştığı bir durumda çeviri yapan profesyonel kiÅŸinin kimliÄŸi. Burda kısaca deÄŸineceÄŸim çeviri örnekleri genelde sözlü çevirinin, çeviribilimde hala marjinal ve uç olarak nitelendirilen community interpreting, yani bir ülkenin egemen kültürünü temsil eden, egemen dilini konuÅŸan en az bir kiÅŸi ve bu ülkede azınlık dili/yabancı dil/göçmen dili ve kültürü olarak tanımlanan bir dil ve kültürün içinden hareket eden en az bir kiÅŸi arasında gerçekleÅŸtirilen sözlü çeviri durumları olacak. Ancak, bu çok özel gibi gelen durumlardaki çevirmen kimliÄŸiyle ilgili saptamalarımın hem bütün sözlü çevirmenler hem de genelde çevirmenler için geçerli olduÄŸunu savunmak istiyorum. Günümüzde profesyonel çevirmenlik kültür ve iletiÅŸim uzmanlığı anlamına geliyor. Salt dil öÄŸrenmek ve bilmek ya da iki dilli yetiÅŸmiÅŸ olmak yetmiyor. Burda asıl vurgulanması gereken ‘profesyonel’ sözcüÄŸü. Kültür uzmanlığı, çeviri anında görünürdeki iki kültürü, yani örneÄŸin Alman ve Türk kültürü olarak adlandırılan sistemleri tanımakla da bitmiyor. Çeviri durumunda ikiden çok, aslında her zaman en az üç kültürel boyut söz konusu. DeÄŸiÅŸik kültürlere ve hatta kültürel gruplara baÄŸlı, bu kültürlerde toplumsallaÅŸmış, belli toplumsal konumlarda, belli toplumsal roller oynayan kiÅŸiler çeviri durumunda birbirleriyle iletiÅŸim kurmaya çalışır. Burda iletiÅŸim ve kültür dediÄŸimizde ne anladığımız önem kazanıyor. Tam bu noktada da çeviribilimin, geleneksel sosyoloji, antropoloji, siyasetbilim, tarihbilim, yazınbilim gibi daha kesin hatlarla çizilmiÅŸ ve birbirinden ayrılmış disiplinlerin yaklaşımlarını biraraya getirip eriterek yeni kuramlar üreten kültürlerarası iletiÅŸim araÅŸtırmaları, kültür araÅŸtırmaları ve bu alan içinde yer alan kimlik araÅŸtırmaları gibi alanlarla ‘iÅŸbirliÄŸi’ yapma gerekliliÄŸini ifade etmek istiyorum. Kültür kavramı ve olgusu hakkında söylenen ve yazılanın hesabını yapmak zor. Son yirmi otuz yıldır insan bilimlerinde ve sosyal bilimlerde ‘temsil etme ve edilme’ sorgulanmaya baÅŸlandığından bu yana yaÅŸanan tanımlama ve adlandırma krizi, aslında kültür kavramının kullanılmaması gerektiÄŸi gibi görüÅŸlerin ortaya çıkmasına neden oldu. Daha önce yeni kuÅŸak çeviribilimci olarak adlandırdığım yapısöküm, postyapısalcılık ve postmodernizm gibi dünya görüÅŸleri ve inceleme biçimleri çerçevesinde çeviriye yaklaÅŸan çeviri araÅŸtırmacıları ve eÄŸitimcileri kültür kavramını, tarihsel mirası, toplumsal ve siyasi etkisi ve düÅŸünsel gücü açısından derin sorgulamalarla temelden sarsarak göreceleÅŸtirirken çok farklı yönlere açıyor, kavramı kullandıkları anda yapısını bozuyor, belirsizlik ve akışkanlık temeli üzerine oturtuyor. Artık Spivak’ın önerdiÄŸi gibi kültür bir “savaÅŸ(ım) alanı, bir sorun(sal), bir söylem ürünü†olarak ele alınıyor. Kültürlerarası iletiÅŸim araÅŸtırmaları alanında yaÅŸanan benzer bir çözülmeye iÅŸaret ederek sömürgecilik sonrası kuramların bu alana yansıtılmasını savunan Hibler de günümüzde kültür kavramını kullandığımızda parça parça, sürekliliÄŸi ve tutarlılığı olmayan, devingen, birbirine zıt seslerin/anlamların/simgelerin kendini duyurmak için, güç elde etmek ve egemen olabilmek için siyasi ve ideolojik bir savaşım verdiÄŸi bir alan ya da mekan olarak görülmesi gerektiÄŸine dikkat çeker.[3] Kültürlerarası iletiÅŸimin özel bir türü olan çeviride de artık araÅŸtırmacılar böyle bir kültür anlayışını arkalarına alarak kültürel etkenlerin, kimliklerin, ortamların kırılma noktalarını, karışma ve melezleÅŸme anlarını, belirsizleÅŸme ve anlaşılamama durumlarını ele almaya baÅŸladılar. İletiÅŸim de kültür gibi aslında tamamen çetrefilli, ama uzun yıllar boyunca sanki tanımı kolayca yapılabilen, kesin hatlarla belirlenmiÅŸ bir olguymuÅŸ gibi kullanılan bir kavram. Daha sonra kısaca deÄŸineceÄŸim ‘kimlik’ de öyle. Çeviribilimdeki yeni yönelimlerle birlikte, çizgisel, kronolojik, tek yönlü bir iletim süreci olarak ele alınan iletiÅŸim anlamındaki ‘çeviri’ de, sınırları belirli, bütünlüÄŸü görülebilir, ortak soyut ve somut özellikleri listelenebilen ‘kültür’ gibi çözülüme uÄŸruyor. Çeviri iletiÅŸime dayalı, iletiÅŸimi saÄŸlayan bir etkinlik olarak algılanır hep. İlginç olan yanı da ÅŸu: Çevirinin oluÅŸabilmesi için önce iletiÅŸimin tamamen kopması ya da hiç kurulamaması gerekiyor. İki ‘yabancı’ tarafın birbiriyle iletiÅŸim kuramayıp kurmak istemeleri ya da kurmak zorunda olmaları durumunda çevirmen girer devreye. Çeviriyi bir kültürde olan bir ‘şeyleri’ bir baÅŸka kültüre çizgisel aktarım olarak deÄŸil de ‘o ÅŸeylerden’ yola çıkarak ‘baÅŸka ÅŸeylerin’ yaratılışı olarak ele aldığımızda çokboyutlu, iç içe geçmiÅŸ, koÅŸut ama aynı zamanda birbirine zıt yönlerde geliÅŸebilen bir etkileÅŸim, kültürlerarası ve kiÅŸilerarası bir iletiÅŸim olarak karşımıza çıkıyor. Kültürlerarası iletiÅŸim araÅŸtırmaları ve sosyoloji çıkışlı çeviribilimci Göhring’in daha 1970’lerde yararlandığı psikiyatrist Watzlawick’in araÅŸtırmalarına göre insan her zaman iletiÅŸimde bulunur, salt fiziksel varlığıyla bile olsa. Watzlawick’in çok uç ama durumu en iyi yansıtan örnekleri ÅŸizofren kiÅŸilerle ilgili. Çevirmen de kendini ne denli geri çekse, yok olmaya çalışsa, iletiÅŸime karışmamaya, böylece salt baÅŸkalarının iletiÅŸimlerine araç olmaya çalışsa da mutlaka bir iletide bulunur ; ÅŸizofrenler en uç durumda nasıl iletiÅŸimde bulunmak istemediklerini yine iletiÅŸim yoluyla ilettiÄŸi gibi çevirmen de kendini zorla saydam kılmaya çalışırken tam bu hareketiyle kendini saydam kılmaya çalıştığını iletir ve iletiÅŸime ‘katılmış’ olur.[4] Demek çevirinin arka planını oluÅŸturan kültürleri ve çevirinin dinamiÄŸini açıklayan iletiÅŸim durumuna biraz olsun ışık tutabilmek için özellikle çeviri ediminde bulunan kiÅŸileri incelememiz gerekir. ÖrneÄŸin, yasa dışı yollarla bir Batı ülkesine girmeye çalışan, o ülkenin sorgulama yöntemlerini, sığınma talebinin yasal geçerliliÄŸi için önemli saydığı ayrıntıları bilmeyen, binbir tür eziyetten sonra sınıra ulaÅŸan bir siyasi sığınmacı; yıllardır sınırlarda bir çeÅŸit insan avcılığı yapmak zorunda bırakılan, duygularının körelmiÅŸliÄŸini profesyonel mesafe sanan bir polis – ve bu iki kiÅŸi arasında sınır polis karakolunda iletiÅŸim kurmakla yükümlü bir çevirmen. Ya da katı ve de tek kültürlü denebilecek belli kurallar çerçevesinde zor durumda olan insanlara yardım etmek için çırpınan ama bu kuralların yarattığı bir profesyonel olduÄŸu için yabancı olana karşı tahammülü olmayan (Alman ve kadın) sosyal hizmet danışmanı; Almanya’da yetiÅŸmiÅŸ ve ÅŸu anda Alman sevgilisiyle yaÅŸayan eÅŸi tarafından hiç ilgi ve sevgi görmeyen, kayınvalidesi tarafından ezilen, çalışıp kendi parasını kazanmak istemesine karşın kayınpederi tarafından evde kalması emredilen, ama yine de herÅŸeye raÄŸmen kadın sığınma evinde olduÄŸu için çok mutsuz olan bir Anadolu gelini – ve bu iki kiÅŸi arasında o kadın sığınma evinin özel ortamında iletiÅŸim kurmakla yükümlü bir çevirmen. Ya da ‘Batılı’ bir meslek eÄŸitiminden geçerek Freud ve sonrası kuramlarıyla çalışan, pozitivist, hümanist ve aydınlanmacı nitelemelerine de az çok uyan bir psikiyatristin, iÅŸkence görmüÅŸ, ama yaÅŸadığı tecavüzle ilgili, cinsel organları konusunda konuÅŸmayı reddeden tesettürlü müslüman bir kadınla ilgili teÅŸhis ve tedavi uÄŸraÅŸları sırasında kadınla doktor arasında çeviri yaparak iletiÅŸimi saÄŸlamaya çalışan bir çevirmen. Bu iletiÅŸim örneklerindeki sorunsal, tabii polis memuru-sığınmacı, sosyal hizmet danışmanı-göçmen gelin, Batılı psikiyatrist- tesettürlü müslüman kadın arasında kurulacak iletiÅŸimdeki güç denge(sizlik)lerini ve belli konumlardaki insanların çoÄŸu kez bilinçaltından hareketle egemenlik kurma eÄŸilimlerini de kapsıyor. Bu iliÅŸkiler de çeviribilimin ‘araÅŸtırma nesnesi’ çerçevesinde ele alınmalı. Ancak bu iletiÅŸim durumlarının yaÅŸanabilmesine yol açan çevirmen olduÄŸu için öncelikle çevirmenin kimliÄŸi ve konumuna dikkatlice bakmak gerekir. ÖrneÄŸin söz konusu çevirmenin, çeviri ya da dil eÄŸitimi almamış ama uzun yıllar önce rastlantı sonucu çevirmenlik teklifi alarak, mühendislik mesleÄŸinin yanısıra polis sorgulamalarında ve mahkemelerde çevirmenlik yapmaya baÅŸlayıp kendini zamanla ‘yardımcı’ polis gibi hisseden bir kiÅŸi olması, bu kiÅŸinin çeviri edimi deÄŸerlendirildiÄŸinde önemli bir etken olarak karşımıza çıkıyor. Bu baÄŸlamda, çevirmenin kimliÄŸinin ve konumunun, kültür araÅŸtırmaları, kültürlerarası iletiÅŸim araÅŸtırmaları, sosyoloji, antropoloji ve psikoloji gibi alanlarda üretilen bazı kimlik kuramları ışığında ele alınabileceÄŸine inanıyorum. Ancak çeviribilimin amacı, bu kuramları ‘kazanmak’la yetinmeyip bu bilim dallarıyla diyaloÄŸa girerek çevirmen kimliÄŸi üzerine yapılan incelemelerle bu disiplinlerdeki tartışmalara katılmak, tartışmalara farklı yönler vermek ve ortak çalışmalar baÅŸlatmak olmalı. Sosyolog Zygmunt Bauman’ın ‘yabancı’, ‘dost’ ve ‘düÅŸman’ arasındaki ayrımıyla postmodern yaÅŸamı incelerken oluÅŸturduÄŸu kiÅŸilerarası iletiÅŸim etiÄŸi; Homi K. Bhabha’nın kültürler arasında ‘çeviri’ olarak adlandırdığı süreçler sonucunda oluÅŸan üçüncü alanlar ve melez kimliklerle ilgili düÅŸünceleri ve Stuart Hall’ın ‘tek parça’, ‘tutarlı’, ‘istikrarlı’, ‘tamamlanmış’, ‘kesin hatlarla çizilmiÅŸ’ olan kimlik anlayışlarından vazgeçmemizi öneren yaklaşımı, çevirmenin konumu ve kimliÄŸi açısından çeviribilime ne kazandırabilir peki – yazımın ikinci bölümünde de kısaca bu soruya girmek istiyorum.[5]
Çevirmenlik: Güç Dengelerini Sarsan Kültürlerarası ‘Cambazlık’
Zygmunt Bauman ve Stuart Hall gibi araÅŸtırmacılar için ‘öz kimliÄŸi’ ya da ‘kimliÄŸin özünü’ aramak, ekonomik, politik, toplumsal koÅŸulların saÄŸlam temele oturmadığı, yaÅŸamın her alanında deÄŸiÅŸkenlik ve hareketlilik gereksinimi duyulduÄŸu bir zamanda anlamını yitirmiÅŸtir. Küresel göç hareketlerinin sonucunda deÄŸerlerin ve beklentilerin kısa ömürlü olduÄŸu, sürekli deÄŸiÅŸen hedeflerin belirlediÄŸi toplumlar oluÅŸmakta, bu baÄŸlamdaysa iÅŸgücü, insan kaynağı, bilgi, kültür, ulus, kimlik patlaması yaÅŸanmakta adeta. Bu ‘esneklik’ ve ‘devingenlik’ arayışı kültürel grupların oluÅŸma ve de çözülme hızını epey arttırırken toplumsal yapıların yeniden yorumlanmasını acil bir ihtiyaç haline getirir. Homi K. Bhabha’nın deyiÅŸiyle gitgide daha çok ‘ara alanlar’ ve ‘ara insanlar/kimlikler’ oluÅŸuyor. Batılı sanayi toplumlarında, kendi ülkelerinden ekonomik ve/ya siyasi nedenlerden ötürü göç edenler ‘yerleÅŸik hayata’ geçme isteÄŸiyle siyasi ve kültürel ‘katılım hakları’ talep ediyor, beraberlerinde getirdikleri kültürlerle göç ettikleri ülkenin kültürlerini karıştırarak yeni kimlikler biçimlendiriyorlar. Sömürgecilik sonrasında üçüncü dünya ülkeleri ve geliÅŸmekte olan ülkeler olarak adlandırılagelmiÅŸ devletlerde ise, ulusal kimlik, güçlü ve yaÅŸamın her alanını kontrol altında tutan devletlere olan inancın sarsılmasıyla devlet yapısından ayrıştırılıyor, etnik, dini, toplumsal ‘alt’ kültürler bilinçleniyor hatta bir dereceye kadar bağımsızlaşıyor. Kültürel ve toplumsal alanda çok iyi gözlemlenebilen bu melezleÅŸme, akademik disiplinlerde de görülüyor, mesleki tanımlara ve görev alanlarına da yansıyor. Daha önce de sözünü ettiÄŸim kültür araÅŸtırmaları, kültürlerarası iletiÅŸim araÅŸtırmaları, kimlik araÅŸtırmaları gibi ‘bilimsel ara alanlar’ çoÄŸalıyor. Çevirmenlik ise zaten ‘arada’ oluÅŸan bir etkinlik olduÄŸu için, bu yeni kuramsal çerçeveler, çevirmenin iÅŸlevini ve konumunu incelemek için son derece uygun. Bence özellikle Bauman’ın Alman sosyolog Simmel’in hem dışarda (belli bir toplumun dışında/sınır bölgesinde) hem içerde (belli bir toplumun içinde/merkezinde) olma durumunu simgeleyen ‘yabancı’sından yola çıkan düÅŸünceleri çevirmenin, çeviri durumlarında diÄŸer iletiÅŸim ‘taraflarıyla’ iliÅŸkisi sırasında hangi konumdan hareket ettiÄŸini, nasıl algılandığını ve kendini nasıl algıladığını ele almamız için güzel bir çerçeve sunuyor bize. Bauman ‘dost’ (yani içerde bulunan) ve ‘düÅŸman’ (yani dışarda bulunup dışarda kalan) olarak tanımladığı iki karşıt ucu birleÅŸtiren, birleÅŸtirdiÄŸi derecede de ayıran ‘yabancı’ (yani dışardan içeriye girip içerde kalmak isteyen) olgusu üzerinde durur. Bauman’ın yabancısı, Bhabha’nın arakültürlüsü gibi ikili, yani siyah-beyaz düÅŸünme tarzının dışına çıkıp hangi tarafa ait olduÄŸu kesin çizgilerle belirlenemediÄŸi için bir toplumun içinde yerleÅŸik olanları, yani önceden içerde bulunanları rahatsız edici bir insan. Çevirmen de çeviriye ihtiyaç duyan, hatta kendilerinin çeviriye bağımlı olduklarını düÅŸünen ve bilinçli ya da bilinçaltında bu bağımlılıktan hoÅŸnut olmayan kiÅŸileri rahatsız eder. Çevirmen, iletiÅŸim sırasında ‘olmaması gereken’, iletiÅŸimin kopması korkusundan ötürü zorunlu olarak sonradan ‘içeri’ alınan, ‘asıl’ iki tarafın görüÅŸmeleri sırasında ‘mahremiyetleri’ni bozan ‘üçüncü bir taraf’ olarak algılanır. Bauman’a göre bir zamanlar marjinal konumda olup eleÅŸtirilen, olumsuz örnek olarak gösterilen kimlik özellikleri bundan böyle ‘normaliteyi’ betimleyecek: hareketlilik, devingenlik, bağımsızlık ve bağıntısızlık, hatta kopukluk, tek bir yere ait ol(a)mamak, tutun(a)mamak, ‘yerleÅŸik’ hayata geç(e)memek. Çevirmenlik de ‘marjinal’ ve ‘uç’ olarak görülegelmiÅŸ bir etkinlik. Bu görüÅŸ kapsamında, iki ya da daha fazla kültürün içinde(n) hareket eden, bu kültürleri biraz da ‘cambaz’ gibi ‘kullanabilen’, o kültürler arasında gidip gelebilen çevirmen sadece olumsuz yönde rahatsız edici bir kiÅŸi olarak deÄŸerlendirilmiyor, aynı zamanda düzene karşı çıkan, sadece bir kültüre ait olmayıp yine de istese o anda ‘kullandığı’ kültüre de yerleÅŸebilen bir kiÅŸi olarak bir biçimde yüceleÅŸtiriliyor. Çevirmenin görevi ve konumu, tek kültürlü, ‘oluÅŸturulmuÅŸ’ ulus kültürlerinin egemenliÄŸindeki toplumsal, ekonomik, siyasi yapılarda ya kıskançlıkla ya da hayranlıkla ayrı, tuhaf, farklı ve anlaşılmaz olarak nitelendirilebiliyor. Ancak Bhabha’nın yazılarında dünyayı, ‘karma’ (‘melez’) kimliklerle dolu bir arakültürler topluluÄŸu olarak çizdiÄŸi tablo gittikçe felsefi bir düÅŸünce oyunu olmaktan çıkıyor. Dünya topluluÄŸunun, tüm küreselleÅŸme uÄŸraÅŸlarına karşın ve de bu uÄŸraÅŸlar yüzünden, kültürel sınırları sürekli yeniden yorumlanmakta, sınırlar arasında yeni kültürler oluÅŸmakta. Bhabha bu tür karma kültürlerin yenilikçi olduÄŸunu vurgular. Bu kültürlerin ‘geç gelerek’ daha önceden var olanı yeniden yorumlaması, kireçlenmiÅŸ yapıları yıkması sürecini betimlemek için Bhabha ‘çeviri’ sözcüÄŸünü kullanır. Kültürler bir tür çeviri ya da alışveriÅŸ ve etkileÅŸim yoluyla yaÅŸamda kalabiliyor, farklı kültürlerin ortaya çıkmasına ortam saÄŸlayarak yenilenebiliyor. Bhabha’nın benzetmelerinde göçmenler ve onların çocukları olan iki kültürlüler, söz konusu iki kültürün sınır bölgesinden hareket ederek iki tarafın da geleneklerini sorgular, zorlar, eninde sonunda onları yıkar. Çevirmen de buna benzer bir etkiye yol açar: ‘Asıl’ görüÅŸme taraflarının arasına girer, ‘sınırları belli’, sözde homojen gruplara ait ve de birbirinden ayrılabilen (en az) iki insanın karşısına çıktığında aralarında çeviri yaparak, baÄŸlantı kurarak ne onlara ait ne de ait olmadığını gösterir. Çevirmen, Bauman’ın ve Simmel’in ‘yabancısı’ gibi iletiÅŸim anında kesin çizgilerle belirlenmiÅŸ kimlikleri bozar, iki tarafı da hem temsil eder hem de temsil etme olgusunu tamamen yıkarak kendisi bir üçüncü taraf oluÅŸturur ve iletiÅŸime etken ya da edilgen bir biçimde katılır. Mesleki kimliÄŸi olsun toplumsal kültürel kimliÄŸi olsun, yaptığı iÅŸ nedeniyle, bulunduÄŸu ‘ara’ konumda çevirmen de bir ‘ara kültür’ oluÅŸturur. Çevirmen ne belirgin ve de az çok tanımlanmış meslekler olan sınır polisi, sosyal hizmet danışmanı, psikiyatrist grubuna ne de tam olarak siyasi sığınmacının, Anadolulu gelinin, tesettürlü müslüman kadının kültürüne ait. Çevirmenlik mesleÄŸi birçok baÅŸka mesleÄŸin arasında bir yerde seyrediyor – ne psikiyatrist, ne polis, ne sosyal hizet danışmanı, ne yargıç, ne diplomat, ne yazar, ne sanatçı ve yine de hepsinden biraz bir ‘şey’. Kültürel kimliÄŸi ise, aynı ülkeden gelse ya da ailesi gelmiÅŸ olsa da, hatta aynı yöreden, köyden olsa bile asla göçmen gelinin ya da sığınmacının kimliÄŸine benzeyemez. Hatta kendisi yıllar önce iÅŸkence görmüÅŸ olup sığınma talebinde bulunmuÅŸ olsa, ÅŸimdi de aynı durumda olan kiÅŸilere psikiyatrik tedavi oturumları sırasında çevirmenlik yapsa bile. Çeviribilim araÅŸtırmalarında Bauman, Bhabha ve Hall gibi kuramcıların çerçeveleriyle çalıştığımızda çevirmenin bu ara konumunu yeniden gözden geçirmek, olumlu yönlerini açığa çıkarmak ve ÅŸimdiye dek ‘zor’, ‘karışık’, ‘bulanık’, ‘elle tutulmaz’ olarak yorumlanan bu durumda yeni potansiyeller arayabiliriz. Bu irdelemeler uygulamalı alana, yani çevirmenin yaptığı iÅŸe, aldığı eÄŸitime, baÅŸkalarının çevirmenle ilgili düÅŸüncelerine ve çevirmenin kendini algılayışına da yansımalı. Böyle bir adım, çevirmenin ‘özel’ konum ve kimliÄŸinden yola çıkarak baÅŸka kimliklerin de sorgulanmasını beraberinde getirir. Hall, kimlik oluÅŸturmanın asla bitmeyen bir ‘dile getirme’ süreci olduÄŸunu söylerken toplumsal, ekonomik, politik koÅŸulların, güç dengelerinin, kiÅŸisel biyografilerin deÄŸiÅŸmesiyle kimliÄŸin sürekli yeniden biçimlendiÄŸini, asla tamamlanmadığını, her zaman ‘karma’ ve ‘parça parça’ kaldığını vurgular ve bu söylediklerini sadece göçmen kimliÄŸiyle sınırlandırmaz. Bir baÅŸka deyiÅŸle, günümüzdeki küreselleÅŸen toplumlar hepsi bir çeÅŸit göç toplumu haline geldiÄŸi için hiçbir yerde artık kimlik ‘kazanılmaz’, ‘kaybedilemez’ de, ‘korunamadığı’ kadarıyla ‘tamamıyla unutulamaz’ da. KimliÄŸin asla bitmiÅŸ, olgunlaÅŸmış, ideal bir duruma ulaÅŸmış olmayacağını kabul etmek henüz zor geliyor günümüz insanına, diyor Hall, çünkü bir tür nostaljiye kapılıp özümüze dönmek, ulaÅŸmak, o öze ulaÅŸmak için uÄŸraÅŸ vermek gerektiÄŸi gibi bir yanılsama içindedir bu insan. Hall, Bhabha ve Bauman’ın kimlik anlayışlarında öz diye bir ÅŸey yoktur. Kimlik belli koÅŸullar altında, belli konum ve durumlarda belli stratejilere baÅŸvurularak geliÅŸtirilir. Bu tür bir çözülüm örneÄŸin Türk, Kürt, Filistinli, Pakistanlı, Hintli vs olarak adlandırılan ve aslında kendi içlerinde de çeÅŸit çeÅŸit kültürel gruptan oluÅŸan kültürlerin Almanya’da ‘yerleÅŸik’ olma talebiyle birlikte Almanya’nın tek kültürlü kurum ve kuruluÅŸlarının yapısını zedeliyor; Alman toplumunda ÅŸimdiye dek farklı kültürlerin birbirine dokunmadan, yan yana yaÅŸayarak Alman-Batılı-Hırıstiyan kültürünü ‘Leitkultur’ yani yönlendirici kültür olarak kabul etmelerini sorguluyor. Çevirmenin kendine özgü bir mesleki kimlik ve etik geliÅŸtirip sesini yükseltmesi de baÅŸka meslek gruplarının da kendilerini yenileme zorunluluÄŸuna yol açacak. Bu durum, özellikle epey uzun bir süredir kemikleÅŸmiÅŸ mesleki kimlikleriyle tanınan tıp doktorları, psikiyatrist, psikolog, avukat, yargıç, polis gibi mesleklerin de etkinlik alanlarını ve öz bilinçlerini sarsıyor ve sarsacak. ‘Mahremiyeti olan’ ikili iliÅŸki ve iletiÅŸim üzerine kurulu mesleklerde profesyoneller, bilinçli ya da bilinçaltında, ‘hastası’, ‘tutuklusu’, ‘suçlusu’ ya da ‘müvekkili’ ile iliÅŸkisini bir ‘sahiplenme’ iliÅŸkisi olarak algılıyor, mesleklerini ‘gerektiÄŸi gibi icra edebilmeleri’ için egemenlik kurma ve egemenliÄŸi elinde tutmanın gerekli olduÄŸuna kendini ve baÅŸkalarını, özellikle de ‘karşısındakileri’ inandırıyorlar. Bu tür bir iliÅŸkide çevirmen üzerinden iletiÅŸim kurma zorunluluÄŸu yeterince ağır bir koÅŸul olarak algılanırken bilinçlenmiÅŸ, kendi meslek kimliÄŸiyle hareket ederek artık arka planda saklanmak istemeyen çevirmenlerin ortaya çıkmasıyla bu mesleklerde çalışanlar kendileri ve mesleki ‘çevreleriyle’ ilgili görüÅŸlerini deÄŸiÅŸtirmek zorunda kalacaklar. Çeviribilimde çevirmenin profesyonel kimliÄŸi ve göreviyle ilgili alan çalışmaları ve kuramsal irdelemeler baÅŸka mesleklerin görev ve konumlarıyla ilgili de ilginç olabilecek sonuçlar ve yaklaşımlar getirecek. Çeviri etkinliÄŸi ve çevirmen kimliÄŸi, bir toplumun siyasi yapısı, kültürel yelpazesi, yasal organları ya da toplumsal örgütleri göz önünde bulundurularak ele alınması gerektiÄŸi için çevirmen etiÄŸi üzerine düÅŸünceler aynı zamanda bu alanlarla ilgili araÅŸtırmalar için de önemli olabilecek. ‘GeçiÅŸken’ ve ‘geçirgen’ bir meslek olarak, ana görevi sorgulayıcı ve esnek bir kültür ve iletiÅŸim anlayışı çerçevesinde kültür ve iletiÅŸim uzmanlığı olan çevirmenlik profesyonelleÅŸme sürecinin tam ortasında henüz. Çeviribilim deÄŸiÅŸik disiplinlerin yanında bilimsel dünyada kendine özgü bir yer edinmeye çalışırken çevirmen mesleÄŸi de diÄŸer mesleklerin yanında bağımsız ve de özerk bir konum için uÄŸraÅŸ veriyor. Tabii bu iki çabanın baÅŸarılı olabilmesini saÄŸlayacak olan çeviri eÄŸitimidir. Çeviri eÄŸitimi sırasında uygulamadaki çevirmenlik etiÄŸinin temelleri atılmalı, çevirmen kimliÄŸi profesyonel koÅŸullara uygun olarak biçimlendirilmeli; aynı zamanda kendine güvenen, kendine ait bir sesi ve konumu olan çevirmenlerin yanısıra uygulamalı alanı araÅŸtırıp kuramsal yaklaşımlar üreten ve böylece de eÄŸitimdeki yöntemleri ve içerikleri her zaman uygulamayla iç içe çalışarak geliÅŸtiren çeviribilimciler yetiÅŸtirilmeli. Bunu da ancak çevirmen, çeviribilimci ve çeviri eÄŸitimcisi sıkı bir iÅŸbirliÄŸi içinde uÄŸraÅŸ verirse elde edebiliriz. Bir ikinci iÅŸbirliÄŸi aÅŸamasında da çevirmenlerle diÄŸer meslekler arasında mümkün olduÄŸunca eÅŸitlikçi bir platformda alışveriÅŸ ve etkileÅŸim artmalı, çeviribilimcilerle diÄŸer disiplinlerin temsilcileri biraraya gelip ortak çalışmalar yapmalı. Akademik düzeydeki çeviri eÄŸitimi de hala kendini baÅŸka dallara kabul ettirme, hatta baÅŸka dalların ‘sömürgeci’ tavırlarına karşı kendini koruma ve bu yüzden sürekli kendini savunma boyutundan bu alanlarla etkileÅŸime açık, özgüveni olan, baÅŸka dalları eleÅŸtirebildiÄŸi kadar kendisi de eleÅŸtiri kabul edebilen bir eÄŸitim dalı olmalı.
Bu yazı daha önce, Varlık dergisi için Dilek Dizdar ve AyÅŸe Banu KaradaÄŸ’ın yayına hazırladığı “Kültürlerarası EtkileÅŸim Aracı Olarak Çeviri ve Çeviribilim†adlı dosyada yayınlanmıştır. Varlık, Ocak 2004, s. 24-29.
[1] Klaus Kaindl: “Complexity and Interdisciplinarity: Two Key Concepts in Translation Studiesâ€, yayınlanmamış bildiri, 2. Uluslararası Çeviri Kolokyumu “Çeviribilimde Disiplinlerarası İliÅŸkilerâ€, 23-25 Ekim 2003, Yıldız Teknik Üniversitesi, İstanbul.
[2] Bkz. Rosemary Arrojo, “Asymmetrical Relations of Power and the Ethics of Translationâ€, TEXTconTEXT 11, 1997, 5-24. Dilek Dizdar: “Translating Translation†Interdisciplinary Conference on Globalization, 18-19 Ekim 2002,
[3] Bkz. G.C. Spivak The Post-Colonial Critic. Interviews, Strategies, Dialogues. New York/London, 1990, S.123. Kristen Hibler “Inter/cultural Communication and the Challenge of Postcolonial Theory.†The Edge: The E-Journal of Intercultural Relations, Spring 1998, 1,2, http://www.interculturalrelations.com/ v1i2Spring1998/sp98hibler.htm/ (6.10.2003)
[4] Bkz. Paul Watzlawick + J.H. Beavin + D.D. Jackson, Pragmatics of Human Communication. A Study of Interactional Patterns, Pathologies, and Paradoxes,
[5] Yazımın ikinci bölümünde ÅŸu yapıtlardan yararlanıyorum: Zygmunt Bauman, “From Pilgrim to Tourist – or a Short History of Identityâ€,Questions of Cultural Identity, London, 1996, s 18-36 ve Modernity and Ambivalence, Cambridge, 1991 . Homi K. Bhabha, The Location of Culture.
