Şûle Yayınları’nın yayınladığı KitapHaber adlı dergi, Nisan-Mayıs 2006 sayısında Kültürlerarası Bir Köprü: Çeviri baÅŸlığıyla bir dosya hazırlamış. Sahra Berk’in çeÅŸitli dillerden dört çevirmene ilgi çekici sorular yönelttiÄŸi bu dosyada yer alan giriÅŸ metniyle, bazı soru ve yanıtlara aÅŸağıda yer verdik:

 

KÜLTÜRLERARASI BİR KÖPRÜ: ÇEVİRİ / SAHRA BERK

“BaÅŸka bir iklimde, baÅŸka bir çaÄŸda doÄŸan düÅŸüncenin kendi toprağımızda dirilmesidir” diyor Cemil Meriç, çeviri­yi tarif ederken. Ve ekliyor; “Sanatların en zorudur.” Telemak’tan bu yana, çevirinin bu ülkede neleri deÄŸiÅŸtirdiÄŸi­ni düÅŸündüÄŸümüzde, çevirinin gücü de, güçlüÄŸü de orta­ya çıkıyor zaten. Konu, “düÅŸüncenin diriliÅŸi” olunca, me­selenin büyüklüÄŸü de ortada. Buradan hareketle kitabın dünyasında çevirinin önemine iÅŸaret edecek bir “çeviri dosyası” hazırladık. Ve bu çerçevede, bu hassas fikir iÅŸçili­ğini tüm yönleriyle ele alabilmek için çevirinin emektarlanyla röportajlar yaptık. Felsefe çevirilerinden tanıdığımız Ahmet AydoÄŸan, İbn Battuta Seyahatnamesi gibi Arapça eserleri Türkçe’ye kazandıran Sait Aykut, Fransızca’dan felsefe kitapları çeviren AyÅŸe Meral ve çevirmenlerin sosyal hakları konusunda çalışmalar yapan çevirmen Bülent Do­ğan’la konuÅŸtuk. Her ÅŸeyin anlamının deÄŸiÅŸtiÄŸi bir dünya­da neyin çevrilmeye deÄŸer olduÄŸunu, çeviri kitapların anlaşılamama sorununu, çevirmenlerin metne yaklaşım bi­çimlerini, donanımlarını, kültürlerarası köprü olma vazifesi üstlendiklerini ve bu ağır yükün altında problemlerini, sos­yal haklarını ve bu alanda yürütülen çalışmaları konuÅŸtuk.

 

AHMET AYDOÄžAN:

Çeviri sürecinde, çevirmenin tecrübesi, becerisi ve sezgi gücünün, filoloji bilgisi ve beÅŸerî bilimler donanımı kadar et­kin olduÄŸunu da söyleyebilir miyiz?

Diller elbette birbirlerine “kapı duvar” mesabesinde de­ğildir, birinden diÄŸerine yapılan baÅŸvurunun bütünüyle ce­vapsız kalması gibi bir ÅŸey bahis konusu olamaz; elverir ki saÄŸlam bir referansla baÅŸvurulsun. Birbirlerine ne kadar uzak olurlarsa olsunlar diller öncelikle anlatmak istedikleri ÅŸey ba­kımından birbirleriyle irtibatlıdırlar, ama ona belki de tarihsel serüvenlerinden ötürü, farklı farklı yönlerden yaklaşırlar; bunda o dili konuÅŸan milletin, onun dünya tecrübesinin, du­yuÅŸ düÅŸünüÅŸ tarzının payı büyüktür. Dolayısıyla bir dilden di­ğerine yapılan gönderme, karşıda doÄŸrudan alıcısına ulaÅŸtı­ğında mesele yoktur, bunun için aslında çevirmene de gerek duyulmaz, tercüman bu iÅŸi görür; ama ulaÅŸmadığı takdirde, iÅŸte burada çevirmenin yani mütercimin uÄŸraşı, mesleÄŸi, sa­natı artık her ne dersek, kendisine bir yer bulur. Çevirmen bu noktada sahneye çıkar, gönderilen ÅŸeyi bozar dağıtır, tekrar tekrar tahlil ve terkip süzgeçlerinden geçirir, sonunda asıl cevhere ulaşır, sonra onu kendi ana dilinde aslındaki yapıya benzeyecek bir ÅŸekle, bir kalıba büründürür. Bir çevirmenin mahareti de meziyeti de burada kendisini gösterir.

Ve yine bu çerçevede, Valery’nin iÅŸaret ettiÄŸi üzere, “duygunun” belki buna ‘yalım tecrübenin’ demeliyiz, “nüfuz edip deÄŸiÅŸtirdiÄŸi günlük konuÅŸma dilini” yüksek dile akta­ran bir ÅŸairin çevirmenliÄŸinden bahsedilebilir. Åžu halde çevi­ri iÅŸinin ÅŸairin, ameliyesine benzeyen bir yanı vardır. Zaten her ne ki sevgiyle, severek ve kendinden bir ÅŸeyler vererek yapılır, o bir iÅŸ olmaktan çıkmış, bir sanat haline gelmiÅŸtir. Ve söz buraya geldiÄŸinde daha ilerisi böyle ulu orta, ayak üze­ri konuÅŸulmamalıdır.

Hülasa etmek gerekirse ülkemizde bilhassa son birkaç on yıldır çeviri dendiÄŸinde genelde tercümanın yaptığı iÅŸ anlaşılmaktadır ve kaynak dildeki ya­pılar, hadi biz de kestirmeden, ÅŸu son zamanlarda dillere pelesenk olan o ifadeyi kullanalım, bir de-construction-construction sürecin­den geçirilmeksizin kalıp aktarımlar yapılmaktadır. Åžüphesiz aksi zah­metli bir süreçtir ve yukarıda da ifa­de edildiÄŸi üzere aktarılacakların ön­ce erek dile giydirilebilecek kadar hazmedilmesini gerekli kılar. Bu ise düÅŸünmeyi. Çevirinin merkezini veya odağını yoÄŸun bir düÅŸünme ameliye­si tutmadıkça yapılan her çeviri aslı­na bön ve yabancı kalacak, bu bir ta­rafa, öÄŸrenme ve bilgilenme umudu da bir eziyet ve iÅŸkenceye dönüÅŸe­cektir.

Bu bahsettiÄŸiniz “kalıp aktarım­lar” dile de zarar vermez mi ayrıca?

Türkçe’nin bugün geldiÄŸi nokta­da çevirmenlerin sorumluluÄŸu inkar edilemez tabii. Bugün iyiden iyiye su yüzüne çıkmış olan Türkçe’nin gramerindeki ve sentaksındaki esaslı kaymaların nedeni biraz da çevirme­nin kaynak dilden yüklendiÄŸini erek dile aktarırken benzer kalıbı zahmetsizce oluÅŸturma arayışlarının neticesidir. Bu ço­ğu kez dilin çeviri ile zenginleÅŸmesi yerine özgün yapılarının yersiz yere zorlanmasıyla ve belli bir dönemden sonra bu ya­pıların adam akıllı eÄŸilip bükülerek sıkça çeviri yapılan dille­rin yapılarına yaklaÅŸtırılmasıyla giderilmeye çalışıldı. Velhasıl Tanzimat’tan bu yana, hatta Tanzimat’tan önce de, baÅŸka bir çok alanda olmuÅŸ olan, çeviri vasıtasıyla dilin de başına gelmiÅŸtir.

Bu durumda iyi bir çeviri için çevirmenin sorumluluÄŸu nedir?

iyi bir çeviri için bütün bunların bir ön ÅŸartı olarak çevir­menin  herhangi   bir  bütünlükten  yapılacak  eksiltilere, önemsiz gibi görünen eksiltilerle yapılacak indirgemelere göz göre göre razı olmayan, ve eÄŸer mukadderse kaybola­nı telafi edecek bir kazançla kendince dengelemedikçe içi rahat etmeyen bir mizaca sahip olması gerekir. Bu onun bir uÄŸraşın adamı olarak deÄŸil, bir insan olarak vazgeçilmez vasfıdır. Bu da yine onu ÅŸairle akraba kılmıyor mu?

 

SAİT AYKUT:

Peki Arapça’dan Türkçe’ye çeviri, diÄŸer dillere göre ne gibi avantaj ve dezavantajlar içeriyor?

Bana göre en büyük avantaj, dinî ve kültürel kavramla­rı çevirirken duyduÄŸum rahatlıktır. Bu kavramların büyük bölümü Türklerin zihninde bilinmektedir ve içerdiÄŸi anlam­lar nesilden nesile aktarılarak genlerine geçmiÅŸtir. Allah de­diÄŸimde hiç kimse Yunan panteonundaki kıytırık bir tanrıyı anlamaz, namaz ve oruç dediÄŸimde herkes bir milyar insa­nın anladığı ÅŸeyi anlar, selâmün aley-küm dediÄŸimde ateistler dâhil çoÄŸu Türk ruhunun derinliklerinde bir dost­luk ve esenlik bildirisiyle karşılaÅŸtığını hisseder. Ama kötü niyetli isem; anlat­ma ve anlaşılma derdinden çok boz­ma ve saptırma niyeti taşıyorsam hal­kımın bin yıldan beri oruç dediÄŸine “uzunaçlık” namaz ve salat dediÄŸine “süreli tapınç” diyebilirim, iÅŸte özellik­le Arapça konusunda mütercimin bi­linçli ihaneti burada baÅŸlar. Hem dili­ne, hem halkına hem de iÅŸine saygıyı yitirmek budur.

Arapçadan çeviri yapmanın baÅŸka bir keyifli yanı kütüphanelerdeki en eski ve en iyi çeviri örneklerinin bu dil­den yapılmış olmasıdır. Hattâ Türk di­linin bugünkü elbisesini anlamak için bazen Arapça bilme­niz gerekebilir. DiÄŸer yandan Arapçadan çeviri yapmak ba­zen ticaret ve geçim derdinin önüne geçebilir. Karşınızda inançlı bir kiÅŸi vardır. Ve sizden dinî bir cümleyi çevirmenizi ister. O zaman siz de inançlıysanız, baÅŸka bir duyguyla ya­parsınız bu çeviriyi. Bunun hazzını kelimelere dökmek zor­dur.

Arapçadan çeviri yapmanın dezavantajlarına gelecek olursak, evvelâ Arapçanın çok katmanlı ve devasa bir keli­me hazinesiyle baÅŸa çıkılması güç bir uçurum olduÄŸunu söyleyeyim. Uluslararası literatüre geçmiÅŸ ve dil ile alâkalı internet sitelerinde yer etmiÅŸ bir hakikati belirteyim; Mo­dern zamanlar öncesi Ansiklopedi tarzında ilk dev sözlük Arapça kaleme alınan Üsânül-Arab‘dır. Otuz ciltlik bu eser yedi milyon kelimeden oluÅŸur. Biraz da günümüz Araplarının tembelliÄŸinden olsa gerek-Arapçanın hâlâ kapsamlı ve sistematik bir anlayışla hazırlanmış “semantik deÄŸiÅŸimi ele alan” bir sözlüÄŸe sahip olmayışı da ciddî bir meseledir. Kla­sik dönemde bu amaca yakın amaçlarla yazılmış sözlükler vardı ve durumu idare ediyordu. Ama ÅŸimdi daha kapsam­lı bir sözlük hazırlamak mutlaka hayırlı bir iÅŸ olacaktır. Bu sözlüÄŸü açıp baktığında tıpkı büyük Oxford sözlüÄŸünde (OED) olduÄŸu gibi bir kelimenin hangi yüzyılda ne anlam­da kullanıldığını bulabilmelisin. Bugün piyasadaki sözlük­lerin -bir kaçı hariç- çoÄŸu, eski sözlüklerdir ve zamanla olu­şan anlam kaymalarına çok az deÄŸinirler. Bu da mütercimi uçsuz bucaksız bir okyanusta kendi başına kürek çekmeye sevk eder.

 

AYÅžE MERAL:

Yaptığınız Fransızca çevirilerden hareketle öncelikle ÅŸu­nu sormak istiyoruz. Farklı dil aileleri arasında yapılan çevi­riler dikkate alındığında, Fransızca bir metnin Türkçe’ye çevirisi ne tür zor­luklar içeriyor?

Fransızca’dan Türkçe’ye ve aynı za­manda Türkçe’den Fransızca’ya yapılan çevirilerde en büyük sorun her iki dilin de tamamen farklı iki medeniyete ait olmasında yatmaktadır. Türkçe, ne ka­dar tarihinden arındırılmak istenilse de, neticede OrtadoÄŸu kültüründen ve zih­niyetinden beslenmiÅŸtir. Bu nedenle doÄŸu dillerinden batı dillerine veya batı dillerinden doÄŸu dillerine yapılan çeviri­lerde bir kültürün aktarılmasından ziya­de bir zihniyetin aktarılması söz konu­sudur. Yani belli bir baÄŸlamda oluÅŸmuÅŸ bir düÅŸünceyi tam tamına denk gelme­yen baÅŸka bir düÅŸünce sistemine aktar­mak gerekiyor. Her ne kadar duygu ve düÅŸünceler DoÄŸuda ve Batıda benzerlikler arz etse de bunları ifade etme biçimleri farklıdır. Buna örnek olarak “özlem” duygusunu verebiliriz, Türk halkı bu duyguya bir ad verirken -özlem- Fransızlar -bu ingilizler için de geçerlidir- buna bir ad vermeyip bir eksiklik olarak ifade etmiÅŸlerdir, bu nedenle Türklerin “seni özledim” diye ifade ettikleri ÅŸeyi Fransızlar mot-a-mot tercüme edecek olursak “sen bende eksiksin” kalıbını kullanarak ifade etmiÅŸler­dir. Demek ki hissedilen ÅŸeyler ne kadar aynı olsa da ifade ka­lıpları farklıdır. Medeniyet ve kültür dediÄŸimiz ÅŸey de zaten bu duygu ve yaklaşımların ürünüdür.

Batı dillerine baktığımızda Batılıların genel olarak dünyaya bakışlarını iki temel üzerine inÅŸa ettiklerini fark ederiz: “avoir” -to have- yani sahip olmak ve etre -to be- yani olmak; bu iki yardımcı fiili ortadan kaldırdığınızda batı dillerinde kendinizi ifade edecek kalıplar kalmaz, dil bir anlamda temelini yitirir; Türkçe’nin ise böyle bir kuruluÅŸ yapısı yoktur, örneÄŸin Türkçe’de “bir arabaya sahibim” demeyiz “bir arabam var” deriz, bu da Türk zihniyetini ortaya koyar, bize ait ÅŸeyler vardır ama onlara sahip deÄŸilizdir, ya da en azından böyle bir bilinç taşırız, iÅŸte tercümelerde söz konusu olan da bunları aktarabilmektir, ama bunu yapmakta çoÄŸu zaman güç­tür. Çünkü aktarılacak metnin anlaşıl­ması için aktarıldığı dilin yapısına ve anlaşılırlığına uygun olması gerekir: Fran­sızların hissettiÄŸi gibi hissedip Türklerin anlayacağı ÅŸekilde aktarmak. Bu nokta­da en zor çeviriler kanımca edebi eser­lerdir, çünkü edebi eserler bu bilinç ve algılama biçimlerinin en yoÄŸun olarak kullanıldığı alandır. Buna karşılık felsefi veya düÅŸünsel eserler az ya da çok sadık bir ÅŸekilde tercüme edilebilir, çünkü ta­rih boyunca aslında hemen hemen aynı düÅŸünceler farklı medeniyetler aracılı­ğıyla aktarılmıştır, dolayısıyla da felsefi görüÅŸlerin ve kavramla­rın her diide az çok bir karşılığı vardır. Türkçe’de bu noktada maalesef geleneÄŸinden koptuÄŸu için bazı kavramları ve nüans­ları ifade edemez hale gelmiÅŸtir, ama bunun nedeni Türkçe’den ziyade onun geçirdiÄŸi tarihsel süreçtir. Türkçe çevirilerdeki diÄŸer bir sıkıntı da Türkçe adı altında iki dilin varolmasıdır da, Os­manlıca terimlerini hiç bilmeyen bir kesimle “öztürkçe”yi hiç bileyen bir kesim vardır. Tercüme yaparken de bu iki dil arasın­da seçim yapmak zorunda kalmak baÅŸlı basınca bir sorundur. Ama zaman içinde bu iki dilin birleÅŸip tek bir dil halini alacak gibi görünüyor.

Son olarak çevirmenlerin sosyal hakları konusunda ne­ler söylersiniz?

Sosyal hak olarak pek bir ÅŸeye sahip deÄŸiliz; çeviri iÅŸi o ba­kımdan çok çekici bir iÅŸ deÄŸildir, ne sigortası, ne yol parası ne de yemek parası içerir. Bütün masrafları mütercim üstlenir. Belki yayıncılardan sabit mütercim listesi çıkartıp onları sigor­talamaları istenebilir, ama bunu kabul edebilecek yayıncı ola­cağını da pek sanmıyorum. Çevirmenlik meslek olarak bile kabul edilmiyor ve iÅŸ garantisi olmayan bir iÅŸtir. Sanırım aynı sorun akademik bir alanda bulunmayan yazarlar için de söz konusu. Burada belki talep edilebilecek tek ÅŸey, devletin mü­tercimlere en azından emekli olma olanağı saÄŸlamasıdır.

 

BÜLENT DOÄžAN

Çevirinin basit bir aktarım deÄŸil, yoÄŸun bir düÅŸünme faaliyeti olduÄŸu düÅŸünülürse, insanlar yıllardır, sosyal haklardan yoksun olarak neden böyle zorlu bir iÅŸi yaptı?             

Kitap çevirmenliÄŸi yapanlar sosyal haklarını hep önemsediler ve istediler, ama bunun için bir araya gelmeyi baÅŸaramamışlardı. Öte yandan kitap çevir­menliÄŸi doÄŸal olarak topluma karşı bir sorumluluk duygusu­nu gerektiriyor. Bir dilin ve bu dili araç olarak kullanan kül­türün geliÅŸimi yalnızca kendi içindeki üretime deÄŸil, baÅŸka dillerdeki üretimi içerebilmesine de dayanır. Bugün bir Platon’u, Balzac’ı, Chomsky’i bilmesek, Küçük Prens’i, Faust‘u okumasak ne çok ÅŸey kaybedeceÄŸimizi düÅŸünsenize… Ülke­mizdeki düÅŸünsel ve estetik birikime katkı koyabilmek, baş­ka dillerdeki hazineleri keÅŸfedip bunu kendi diline kazandı­rabilmek veya kendi kültürünün ürettiÄŸi deÄŸerli eserleri baş­ka dillere aktarabilmek çevirmenlerin devam etmesini saÄŸla­yan motordur diye düÅŸünüyorum.

Çevirmen sorunlarıyla uÄŸraÅŸan biri olarak çevirmenin ihtiyaç duyduÄŸu en önemli ÅŸeyler nelerdir?

Öncelikle kaynaklara eriÅŸmek mümkün olmalıdır. Çevir­menler zaten sınırlı olan gelirleriyle kaynaklara ulaÅŸmakta güçlük çekmekte, bu da haliyle çeviriyi etkilemektedir. Yayı­nevlerinin çeviriyi verip sonra her ÅŸeyi çevirmene bırakmaları, araÅŸtırma bütçesi ayırmamaları da bir baÅŸka sorunumuz. Bazı ülkelerde çevirmenler için çeviri evleri kuruluyor. Söz­lük, ansiklopedi, internet baÄŸlantısı gibi imkanların olduÄŸu, çeviri üzerine konferans ve panellerin düzenlendiÄŸi bu tür tesislerin bize de büyük faydası olurdu.

Ülkemizde çevirmenlerin sosyal durumu, diÄŸer ülkeler­deki çevirmenlerinkiyle karşılaÅŸtırıldığında ortaya nasıl bir tablo çıkıyor?

Her ülkede farklı uygulamalar var. Ama neticede örgüt­lülük ve haklar bizdeki kadar kötü deÄŸil. Avrupa ülkeleriyle karşılaÅŸtırıldığımızda yaklaşık beÅŸte bir oranında daha düÅŸük ücret alıyoruz. Çeviri kitap yayımlama maliyeti içinde çevir­menin en düÅŸük paya sahip olduÄŸu ülkelerden biriyiz. Bizde telif ücretleri %7 dolaylarında seyre­derken baÅŸka ülkelerde %16’ya kadar çıkabiliyor.