TCK Madde 301 ve “TürklüÄŸü aÅŸağılamak”la ilgili olarak, kitap ve yazarlara açılan yeni davaların haberleri uluslararası basında yer almaya baÅŸladı. Fakat bu yeni davaların çarpıcı bir özelliÄŸi var: artık çevirmen de suçlanıyor. Uluslararası basında olayın bu önemli boyutu, ayrıntı olarak yer alıyor. Elif Shafak’ın romanıyla ilgili suçlamalarda çevirmene de yer verildiÄŸi, sadece Intranews adlı dünyadan çeviri haberlerine yer veren internet sitesinde haber olarak yer aldı.
Bu akıldışı durumu, yani çevirmenin de davaya katılması durumunu durdurmanın bir yolu olmalı; bir kültürün “elçiye zeval olmaz” deyiÅŸinden bu noktaya gelmiÅŸ olması çok küçük düÅŸürücü. Hiçbir ÅŸekilde ödüllendirilmeden, çok düÅŸük ücretlerle ve emekleri çoÄŸunca gözardı edilerek yok sayılan bu emekçi sınıfın, sadece aracılık etmesi nedeniyle suçlanabilmesinde insanı ürküten bir ÅŸeyler var: çevirmenin ustalığını ölçmek, deÄŸerlendirmek yerine, mesleÄŸini icra etmesi nedeniyle cezalandırmaya kalkışmak, toplumun zanaatkarın emeÄŸine saygı duymaktan ne kadar uzaklaÅŸtığını gösteriyor. Dünyanın hiçbir yerinde bu kabul edilemez, olamaz, bu ancak Türkiye gibi dünyanın çeviri cenneti ve emek cehennemi haline gelmiÅŸ, kendi üretkenliÄŸine yabancılaÅŸmış bir ülkenin kültüründe olabilir.
Çevirmen, çeviride eksiltme, ekleme, oynama.. vb. gibi, yayıncıyla, yani iÅŸvereniyle imzaladığı sözleÅŸmeyi ihlal eden, yayıncı ya da özgün metnin yazarının ondan ÅŸikayetçi olmasını gerektiren bir ÅŸey yapmadığı sürece suçlanamaz. Çevirmen, öncelikli olarak yayıncı ve yazara karşı sorumludur. Yazarın ve yazarın yapıtını çoÄŸaltan yayıncının yasal sorumlulukları, verdiÄŸi kararlar, uygulamalarıyla çevirmenin çalışması arasında doÄŸrudan bir iliÅŸki kurulamaz. Çevirmen bir metni çevirdiÄŸi için suçlanamaz: ancak komedi ve korku filmlerinde, kötü haber getiren elçinin dili, kafası, elleri kesilir.
DiÄŸer yandan, davaların kendileri ve konuları da akıl dışı. Bu akıldışı davalar sonucunda bir terim, “Türklük” terimi, baÅŸka dillere, üstelik olumsuz bir biçimde, “TürklüÄŸü aÅŸağılamak” ifadesiyle girdi. Bu ifade İngilizceye “Insulting (ya da Denigrating) Turkishness” olarak aktarıldı, daha önceden bilinen bir anlamı yok; İngilizcede olasılıkla “Englishness” gibi, bütün dünyaya İngiliz emperyalizmiyle yayılmış bir terime yapılan analojiyle kavranıyor.
Åžimdi, bu terim TDK sözlüÄŸünde “1. Türk olma durumu, 2. Türklerin meydana getirdiÄŸi topluluk” olarak tanımlanıyor. Türk’se, “1. Türkiye Cumhuriyeti sınırları içinde yaÅŸayan halk ve bu halktan olan kimse, 2. Dünyanın çeÅŸitli bölgelerinde yaÅŸayan, Türkçenin deÄŸiÅŸik lehçelerini konuÅŸan soy ve bu soydan olan kimse” olarak tanımlanıyor. Bu durumda, Türkiye’de yaÅŸayan bir kimse nasıl olur da TürklüÄŸü aÅŸağılamakla suçlanabilir? Türkiye’de yaÅŸayan kiÅŸi Türk’tür ve ne yapıp ederse bu kimlikle yapmaktadır, kendi oluÅŸunu nasıl aÅŸağılayabilir? Ya da yeryüzünün her yerindeki Türkler bu kapsamdaysa, sözgelimi Elif Shafak’ın romanı Azericeye çevrilse, yazar, yayıncı ve çevirmen yine “TürklüÄŸü aÅŸağılamakla†suçlanacak mı? Bu argüman kuÅŸkusuz karışık, fakat 301. Maddede yer alan ceza hükümleri de karışık; bu aÅŸağılamanın ölçütleri belirsiz ve karar tümüyle yargılayanların bakış açısına baÄŸlı görünüyor.
Eskiden bir “Solculuk, Komünistlik” vardı böyle, birileri bir ÅŸeyle suçlanacağı zaman bunlarla suçlanırdı; ÅŸimdilerde suçlama alanı renklendi, herkes birbirini aklına estiÄŸi “ÅŸeycilikle” suçlayabiliyor. Fakat “TürklüÄŸü aÅŸağılamak” suçlaması çok tuhaf bir yenilik.
Son dava yelpazesinde Chomsky ve Shafak (ve yayıncıları, ve çevirmenleri) suçlanıyor, eserlerinde Türkiye’ye, tarihine ve politikasına yönelik çeÅŸitli yorum ve görüÅŸlere yer verdikleri için. Bu daha da tuhaf, çünkü bu görüÅŸlere karşı görüÅŸ belirtilebilir, eleÅŸtiri yazılabilir, eÄŸer Türk okurlar “Türklüklerinin aÅŸağılandığına” inanırlarsa bu yazarları okumazlar. Fakat Türk okurlarının karşı çıkıp müdahale edemeyeceÄŸi aÅŸağılama türleri var.
ÖrneÄŸin George Soros, 2003 yılında, her yıl zorunlu askerlik hizmetini yerine getiren gençlerden bir kısmının hayatını kaybettiÄŸi Türkiye için, bu ülkenin tek ihracat malının Türk askeri ve ordusu olduÄŸunu söyledi. Daha sonra Türkiye dış iÅŸleri bakanıyla görüÅŸtü ve Türkiye’de yatırım yapacağını, bu sözlerinin ÅŸaka olduÄŸunu, Türk ordusunun ününün herkesçe bilindiÄŸini söyledi. Bu sözler ve ÅŸaka Türk gençlerini aÅŸağılıyordu. Kimse George Soros’a dava açmadı. Kimse açamaz da. Çünkü 301. Madde sadece Türk vatandaÅŸlarına yönelik: yani yayıncılara, çevirmenlere ve yakında okurlara.
BoÅŸvermiÅŸliÄŸin sonu yok: öncelikle bu davalarda çevirmenlerin adının anılması gibi baÅŸlı başına aÅŸağılayıcı olan bir duruma, ve ayrıca bu davalara karşı çıkmanın saÄŸlıklı bir yolunu bulmak zorundayız.
