7 Aralık 2006 günü, İstanbul Üniversitesi, Çeviri EtiÄŸi sempozyumunda sunulan bildirinin sunumu.

Adem’in elması nasıl boÄŸazında kaldı?
Adem: Tanrım, kime görünelim kime görünmeyelim?
Tanrı: Bana görünmeyin de kime görünürseniz görünün. Kovuldunuz.
Havva: Ama Tanrım, her iyinin içinde bir kötü her kötünün içinde bir iyi, her ÅŸerde bir hayır vardır.
Tanrı: Kul kimdir? Åžüphesiz ki kul dediÄŸin yaratanın sözünü dinleyendir. Dinlemeyen kötüdür, günahkardır.
Havva: Ama yazarın/yaratanın ölümü? Bizim görünürlüÄŸümüz? Bizim ideolojimiz?Sorumluluk? Özgürlük?… Adem sen de bir ÅŸey söylesene…
Tanrı: Burada tanımları ben yaparım. Ben yargılarım.
Değerlendirmelerimize beklentilerimiz, beklentilerimizi de tanımlarımız belirler. Peki ya tanımlarımızı kim, nasıl belirliyor?

Diyelim ki odaya tuhaf bir yaratık girdi. Hem kanatları ve kuyruÄŸu var hem de boynuzları ve pençeleri. Aynı zamanda insana da benziyor. Odadakilerden kanatlarına bakıp “bu bir tür kuş†diyenler yaratığın uçmasını, “bir tür kedi†diyenler miyavlamasını beklerler. Çünkü, bu hayvanların tanımı bunları gerektirir. EÄŸer yaratık beklenenleri yerine getirmezse “ne biçim kuÅŸâ€, “ne biçim kedi†olur. Aynı ÅŸekilde günlük dilde de “sen ne biçim arkadaÅŸsın…arkadaÅŸ dediÄŸin…†benzeri cümleler kurarız. Çeviride etiÄŸi tartışmadan önce deÄŸerlendirmelerimizi etkileyen beklentilerimizi ve buna neden olan tanımları ve bu beklenti ve tanımları etkileyen kimlik ve ideoloji kavramlarını tartışmamız yararlı olabilir.
Kimlik:
• Kimim?
• Çevremle, çevremdeki insanlarla kendimi nasıl iliÅŸkilendiriyorum?
• Farkım ne? Hangi farkım daha baskın?
• Kimlik, kültür içinde üretiliyor, ÅŸekillendiriliyor, tüketiliyorsa toplumsal, ekonomik, kültürel ve politik deÄŸiÅŸimleri izlememizi yardımcı olabilir mi?
• KimliÄŸin sunduÄŸu anlamlardan hangilerini niye seçiyorum?
(Woodward, 1997:1-2)
İdeoloji:
• “toplumsal yaÅŸamdaki anlam, gösterge ve deÄŸerlerin üretim süreci;
• belli bir gruba ya da sınıfa ait düÅŸünceler kümesi;
• egemen bir siyasi iktidarı meşrulaştırmaya yarayan (yanlış) fikirler;
• dizgeli bir biçimde çarpıtılan iletiÅŸim;
• özneye belli bir konum sunan ÅŸey;
• toplumsal çıkarlar tarafından güdülenen düÅŸünme biçimleri;
• kimlik düÅŸüncesiâ€
(çev. KaradaÄŸ, 2003:36-37, Eagleton,1991:1)
Etik:
1- Genel Olarak Etik
• Yaşam hakkı
• Özgür irade ile hareket edebilme hakkı
• Belli bir ideolojiye sahip olma hakkı
• Bu ideolojiyi koruma ve onunla tanınma hakkı
• Eleştirme hakkı
• Çeviri yoluyla baÅŸka toplumlarla iletiÅŸim kurma hakkı
2- Çeviri Kararı Sırasında Etik
• Çevirinin kime yapıldığı
• Çevirinin ne için kullanılacağı
• Çeviri sonunda ortaya çıkabilecek durumlar
3- Çeviri Süresince Etik
• Çevirmenin hakları
• Yazarın hakları
• Yayınevlerinin hakları
4- Çevirinin Sunumu Sırasında Etik
Kimlik/İdeoloji Etik Tartışmaları
1- Yazarın ideolojisi çeviriye yansısın mı/yansımasa ne olur
2- Çevirmenin ideolojisi çeviriye yansır mı/ yansıyabilir mi
3- Kurumların ideolojisi yayınevleri, milli eÄŸitim, tercüme bürosu,
çeviri örgütleri, yargı
4- Ülkelerin ideolojisi çeviri araç mı/ neyin aracı/ toplumsal planlama
5- Kavramların ideolojisi tanım var mı/çeviri, görünürlük, sorumluluk,
özgürlük, etik, erek-odaklılık, doÄŸru, sadık, iyi,
düÅŸünce özgürlüÄŸü, sömüren-sömürülen, anlam
6-Kuramların İdeolojisi
1-2-yazarın ideolojisi-çevirmenin ideolojisi ve etik:
• Çevirmen, kendine özgü dilsel ve kültürel becerileri ve bir duruÅŸu olan bireydir…†(Tymoczko, 2002:216)
• “Çevirmen, kültür planlamasında aktif rol oynar†(Tymoczko, 2002:200)
Ama çevirmen tek belirleyici deÄŸildir. İçinde bulunduÄŸu ortamın kültürel ve ideolojik iliÅŸkilerinden kaçınılmaz olarak etkilenir. (Tymoczko, 2002:183)
3- Kurumların ideolojisi ve etik:
• “Çevirinin kimlik ve kültür ÅŸekillendirmedeki gücü her zaman kültürel ve politik kurumların otoritesini sarsarak onların varlığını tehdit etmiÅŸtir… Akademik, ticari, dini ya da politik tüm kurumlar kendi statülerini korumak için çeviride neyin iyi, doÄŸru ve mümkün olduÄŸuna dair seçimlerde bulunurlarâ€. (Venuti 1992, 81)
4- Ülkelerin (resmi/baskın)ideolojisi & etik
• “Çeviri bir iletiÅŸim ve sömürü aracı olarak kullanılabilir†(Robinson, 1997:31)
• Sömürülen kültür daha çok çeviri yapar. Bu çevirileri telif eserlerden daha deÄŸerli görür. Sömüren ise sadece sömürülende yarattığı kanondan çeviriler yapar. Sömürülenin diline çevrilmek sömürülen ülkede bir statü olur. (Jacquemond, 1992: aktaran Robinson 1997: 31-2)
• “Batı, çevirilerle DoÄŸu’nun kim olduÄŸunu hem Avrupa’ya hem de DoÄŸulunun kendisine gösterme yetkisinin bulunduÄŸu yanılgısındadır” (Niranjana: 1992:11).
• Tüm DoÄŸu “üçüncü dünya†olarak öyle kategorize edilir ki “Filistinli bir kadın ile Tayvanlı bir erkek yazarın eserleri arasında fark görülmez†(Spivak:2000,400)
5- Kavramların ideolojisi ve etik:
• Tanım, çeviri, görünürlük, sorumluluk, özgürlük, etik, erek-odaklılık, doÄŸru, iyi, düÅŸünce özgürlüÄŸü, sömüren-sömürülen, anlam, Üçüncü Dünya Edebiyatı, karşı-kanon
• Ahmad: Üçüncü Dünya ülkelerinden birinin eseri diÄŸerine geldiÄŸi zaman “batı†tarafından “seçilmiÅŸ, çevrilmiÅŸ, basılmış, eleÅŸtirilmiÅŸ, etiketlenmiÅŸ ve bir yere oturtulmuÅŸ olarak†geliyor. (1992: 44-5). DiÄŸerlerinin arÅŸivde bir yeri bile olmuyor (1992: 80-81)
6- Kuramların ideolojisi:
• “Çevirmenin görevi ve çevirinin deÄŸerlendirilmesi konusunda genel, evrensel, tartışmasız ve kesin bir kurallar bütününe ulaÅŸmak Batı’nın kendi yerelini evrensel olarak sunan amaçlı bir yanılgıdır†(Arrojo, 1997, 5-24).
• “Sanat söz konusu olunca gerçek ile gerçek olmayan arasındaki sınır çok belirgin olmayabilir, ama günlük hayatta bir vatandaÅŸ olarak hepimiz neyin doÄŸru neyin yanlış olduÄŸunu bilmek isteriz.†(Harold Pinter, 2005, Nobel Lecture)
Çevirmen

(Bu sunum, basında da ilgi gördü: bkz. “Çeviriler Orijinal Dilinden Yapılmıyor“, 07.12.2006.)
