8 Aralık 2006 günü, İstanbul Üniversitesi, Çeviri EtiÄŸi sempozyumunda sunulan bildiri.

“Çevirmen 301. Madde’den Yargılanmalı mı? Yargılanmamalı mı? Çevirmen Sorum(suz)(lu)luÄŸunun Açılım ve Sınırları.”

Öncelikle bildirimin genel çerçevesi ve amaçları bakımından düÅŸüncenin ifade edilmesi, dile gelmesi özgürlüÄŸü baÄŸlamında deÄŸerlendirileceÄŸi temennisinde bulunmak isterim. Hepimizin bildiÄŸi ve aklı başında, demokrasiden yana, aydın her birey gibi düÅŸüncenin kamusal alanda ifade edilmesi, yani sözlü ya da yazılı olarak dile gelmesinden taraf olduÄŸumuz ön kabulüyle, çeviri-etik iliÅŸkisi ve çevirmenlik etiÄŸi üst çerçevesinde, 301. madde sorunsalı açısından ve çeviri baÄŸlamında etikten ne anlıyoruz, çevirmenin sorumluluÄŸu ve rolü etik penceresinden bakınca nasıl görünüyor gibi sorulara yanıt aramaya çalışacağım. Kendi bireysel etik anlayışımın bir gereÄŸi olarak düÅŸüncenin özgürce ifade edilebilmesinin doÄŸru ve haklı olduÄŸu ve haklılığının savunulabilir olduÄŸu ön kabulüyle söze baÅŸlamak istiyorum.

301. maddenin çevirmenlerin ve çevirmen meslek örgütleri ve derneklerinin gündemine girme ve alımlanma süreci, meslek olarak tanınma ve örgütlenme giriÅŸimlerinin hız ve ivme kazandığı günlere denk geliyor. Tam da bu nedenle yasa karşısında en azından söylem düzeyindeki duruÅŸun, örgütlenme ve tanınma giriÅŸimi ile evrensel etik ve çeviri etiÄŸine çaÄŸdaÅŸ yaklaşımlar açısından bakıldığında, kendi içinde çeliÅŸkiler barındırdığı yönünde bir izlenim uyandırdığını belirtmek isterim.

Öncelikle bu söylem karmaÅŸasının nasıl ortaya çıktığına bakalım. 01/10/2006 tarihli “Çevirmeni Yargılama” (vurgu iki yönlü okunabilir) baÅŸlıklı haber yazısından alıntı: “Kitap Çevirmenleri Meslek BirliÄŸi (ÇEVBİR), çevirmenlerin çevirdikleri kitaplardan dolayı yargılanmaması için kampanya baÅŸlattı. 30 Eylül Dünya Çevirmenler Günü dolayısıyla basın toplantısı yapan 30 Eylül Dünya Çevirmenler Günü dolayısıyla basın toplantısı yapan ÇEVBİR Yönetim Kurulu BaÅŸkanı Tuncay Birkan, “Çevirmen kendisine ait bir düÅŸünceyi ifade etmez, yazarın söylediklerine baÄŸlı kalır. Bu nedenle yargılanmamalıdır. ÇEVBİR olarak, iÅŸleme veya özgün tüm eser sahiplerinin ifade özgürlüklerinin sınırlanmasına karşıyız” dedi”.

Elbette açıklamanın ikinci bölümü itirazsız kabul edilebilir; ” iÅŸleme veya özgün tüm eser sahiplerinin ifade özgürlüklerinin sınırlanmasına karşıyız”. Ancak açıklamanın ilk cümlesi ikincisi ile baÄŸdaÅŸmaz bir karşıtlık içermektedir: “Çevirmen kendisine ait bir düÅŸünceyi ifade etmez, yazarın söylediklerine baÄŸlı kalır. Bu nedenle yargılanmamalıdır”. 301. Madde etrafında geliÅŸen düÅŸüncenin ifadesi özgürlüÄŸü tartışmaları çerçevesinde gazete ve dergilerde görüÅŸ bildiren kiÅŸi ve kurumların, çeviri olgusuna ve çevirmen kimliÄŸine dair tarihsel ve konjonktürel, yaygın ve baskın bakış açılarının dışında -en azından söylem düzleminde- açılımlar getiremediÄŸini görmekteyiz. Yukarıda deÄŸiÅŸtirmeksizin alıntıladığımız gazete haberinde olduÄŸu gibi. Çeviri araÅŸtırmacısının aklına ÅŸu sorular takılabilir: Çevirmenin masumiyeti, yazarın mülkiyeti ile ne gibi bir baÄŸdaşıklık iliÅŸkisi içeriyor? Çevirmen mülkiyetsiz ve sorumsuz mudur? Åžeffaf bir aracı ve etkisiz eleman mıdır? Ortaya çıkardığı metin üzerindeki hakları, dolayısıyla sorumlulukları nelerdir? DüÅŸüncenin ifadesine kattığı- katkı saÄŸladığı noktalar nelerdir? Kültür taşıyıcısı, kültür oluÅŸturucusu, dolayısıyla düÅŸüncenin ifadesinin aracısı, düÅŸünce dünyasını zenginleÅŸtirici olarak olarak kamusal alan içindeki yeri ne(rede)dir? Çevirmen ÅŸu ya da bu nedenle mahkum edilen ya da mahkum edilmesi olası – aykırı, marjinal bir düÅŸünceyi çevirmekte özgür – dolayısıyla sorumlu(mu)dur? 301. Madde’nin kaldırılmasına yönelik bütünlüklü bir duruÅŸ ve çabanın bir parçası olmak yerine ÅŸeffaflaÅŸmayı, buharlaÅŸmayı seçmek etik midir? vb. içinde özgürlük-sorumluluk, yazar- çevirmen, ÅŸeffaflık-görünürlük ikili karşıtlıklarını doÄŸrudan, mutlak ve tek anlam, özgünün üstünlüÄŸü, özgüne sadakat, tıpatıp eÅŸdeÄŸerlik (özgünün kopyası olarak çeviri) nosyonlarını – ki herbiri tarih kadar, çeviri kadar eski- dolaylı olarak içeren sorulardır bunlar.

Bu noktada çevirmeni yargılamayın talebinin “yazar yazdığından fikren sorumludur, çevirmen sorumlu deÄŸildir” gibi steril bir ayrıma iÅŸaret etmesi bakımından bazı incelikleri gözden kaçırıyor olması sorunsalını ortaya çıkardığı düÅŸünülebilir. Yargılanmama talebini evrensel etiÄŸin sınırları dışına çekilme tehlikesi ile karşı karşıya getirebilir. Bu söylemden tam da yasanın düÅŸünce ve ifade özgürlüÄŸünü kısıtlayan bakış açısına denk düÅŸen bir anlam dahi çıkarsanabilir. Åžöyle ki, yazar söylediÄŸinden ve yazdığından sorumludur. Dolayısıyla yargılanabilir. Çevirmen ise nötr aktarıcı olma konumundan dolayı sorumlu deÄŸildir ve yargılanmamalıdır.

Ancak bu itiraz noktasından elbette ÅŸu sonuç da çıkarılmamalıdır. “Egemen, iktidarda olan ve dolayısı ile iktidarın oluÅŸturduÄŸu yasalar çerçevesinde suç sayılan her(hangi) bir düÅŸüncenin sözlü ve yazılı paylaşımı kısıtlanmalıdır. Çevirmen de sorumludur ve yaptığının sonucuna katlanmalıdır”. Çevirmenin yazarla, özgün metin ve çeviri metinle ilgili sorumluluklarını, çaÄŸdaÅŸ çeviribilim kuramları ve etiÄŸe farklı yaklaşımlar düzleminde dile getirilen farklı bakış açıları yönünden tartışacağım, ancak öncelikle ÅŸunu belirtmek isterim; düÅŸünce ve ifade özgürlüÄŸünün kısıtlanmasına ve cezalandırılmasına, bu yolla düÅŸüncenin geliÅŸimi ve paylaşımının engellenmesine, sansüre ve otosansüre evrensel etik karşı duruÅŸ ve karşı çaba, yazarı, çevirmeni, yayıncıyı, editörü ve toplumun diÄŸer bireylerini kapsar ve baÄŸlar. Bu düzlemde varılacak sonuç ÅŸudur: “Yazar da, çevirmen de, yayıncı da, editör de düÅŸünce ve ifade özgürlüÄŸünden, düÅŸüncenin sözlü ve yazılı dağıtımı, geliÅŸimi ve paylaşımından dolayı yargılanmamalıdır”.

Çevirmenler, çeviri araÅŸtırmacıları ve çeviribilim akademisyenlerini ilgilendiren yönüne gelecek olursak; çeviri-etik iliÅŸkisi ve çevirmenlik etiÄŸi üst çerçevesinde, 301. madde sorunsalı açısından ve çeviri baÄŸlamında etikten ne anlıyoruz, çevirmenin sorumluluÄŸu ve rolü etik penceresinden bakınca nasıl görünüyor sorularına verilen çeÅŸitli yanıtları inceleyerek tutarlı ve çaÄŸdaÅŸ bir tutuma varabiliriz. Bunu bize öÄŸretilen, genellikle doÄŸruluÄŸunu ya da hayatla bağını çok da sorgulamadan kabul ettiÄŸimiz kurallar, normlar ve bakış açılarını biraz da tersten okumaya çalışarak, yapılarını çözümleyip, söküp, yeni yapılar oluÅŸturmaya çalışarak yapabiliriz. Bir kez daha çevirmenin fikren karşı olduÄŸu metinleri de belli bir amaç ve iÅŸlev dahilinde çevirebileceÄŸi, özellikle karşıt- örneÄŸin ırkçı, ya da ÅŸiddet yanlısı metinleri- güçlerin maskesini düÅŸürmek amacıyla ya da istihbarat servislerine yapılan çevirilerin farklı bir yerde durduÄŸunu belirtmek isterim. Etik açısından sorunsallaÅŸtırabileceÄŸimiz nokta ise uzman, bilinçli ve donanımlı çevirmenin fikren katıldığı, çeviri yaptığı ortamın baskın ya da genel geçer kabul gören norm ve kuralları dışında ve erek kültürde, toplumda alımlanma sürecinde, kalıplaÅŸmış düÅŸünceleri deÄŸiÅŸtirmeye, geliÅŸtirmeye, en azından sarsmaya hizmet edeceÄŸini bilerek ve görerek yaptığı- iletiÅŸim uzmanı ki her iki kültüre ve dile hakim çevirmen tanımımız bunu gerektirir- giriÅŸtiÄŸi bir çeviride “ben çevirmenim, yazılanlar yazarı baÄŸlar” türünden bir savunmadır. Bu noktada etik tutum, çevirmenin yaptığı iÅŸle özgün metinle ya da yazarla iliÅŸkisinden çok, belli üst deÄŸerlerle ve tutarlılıkla hareket edip etmediÄŸinde sorunsallaşıyor gibi görünüyor. Sorumluluk ama neye karşı, kaynak metne mi, yazara mı, erek kültürün ahlaki ve hukuksal deÄŸerlerine mi yoksa evrensel açıdan iyi, doÄŸru ve tutarlı olana mı, bir birey olarak her daim savunabilip, gerekçelendirebileceÄŸi kendi kararları ve seçimlerine yani hayatta duruÅŸuna, toplumsal tutumuna mı?

Yazar Elif Åžafak’ın İngilizce olarak kaleme aldığı “Father and the Bastard” adlı romanının Türkçe’ye çevirisi “Baba ve Piç” kitabında TCK. nun 301. maddesine istinaden ‘TürklüÄŸü aÅŸağıladığı’ gerekçesiyle hakkında üç yıla kadar hapis istemiyle dava açıldı. Yazar Türkiye’de olduÄŸu için yayıncı Semih Sökmen ve çevirmen Aslı Biçen hakkında ise ‘kovuÅŸturmaya yer olmadığı’na karar verildi. Yazar, Türk, halen hayatta ve Türkiye’de ikamet ediyor olmasaydı yayıncı ve çevirmen yargılanacaktı.

BABA VE PÄ°Ç DAVA DOSYASINDAN

Semih Sökmen’in ifadesi, 31. 05. 2006

(…)

 Bu kitap bir edebiyat eseridir, tür olarak bir romandır. Åžikâyetin 1. baÅŸlığındaki alıntılar, roman kiÅŸilerinin, yani roman kahramanlarının aÄŸzındandır. Yazarın eserine gerçekçi bir nitelik verebilmesi için gerçek hayattaki gibi konuÅŸturduÄŸu karakterlerin sözleridir. Malum olduÄŸu üzere, roman gibi edebiyat eserleri kurgulama, hayal etme ürünüdürler. Dolayısıyla bir romanda sadece iyi ve bizim istediÄŸimiz gibi karakterler yoktur, aynı zamanda suçlular, kötüler, bizim gibi düÅŸünmeyenler, vs. hayal ürünü kiÅŸiler de vardır. Bir romana böyle karakterlerin dahil edilmiÅŸ olması, yazarın bu yolla suç iÅŸlediÄŸini göstermez. EÄŸer gösterseydi, kitapların büyük bir çoÄŸunluÄŸu yayınlanamaz nitelikte olurdu.

Bir edebiyat eserinden yapılan bu tür münferit, rasgele alıntılar, yazarın romanıyla anlatmaya çalıştığı temel ve asli görüÅŸlerine ve niyetine bu kadar kaba akıl yürütmelerle delil teÅŸkil edemez. Nitekim ÅŸikâyette bulunanlar, yazarın saiklerini, niyet ve temennilerini de anlayabilmiÅŸ deÄŸildirler. Yazar tam tersine insan toplulukları arasında diyaloÄŸu, çatışmasız, barışçı, kin gütmeyen bir anlayışı benimsemektedir ve romanında da bunu yansıtmaktadır.

 Kitap bir inceleme araÅŸtırma eseri deÄŸildir. Dolayısıyla kitabın gayesi zaten tarihsel olarak “Ermeni meselesi” diye bilinen konuyla iliÅŸkili olarak bir yargıda bulunmak da deÄŸildir. Kaldı ki olumlu bir geliÅŸme olarak, son iki yılda ülkemizde farklı görüÅŸler taşıyan, bu konuyla doÄŸrudan ilgili muhtelif araÅŸtırma ve tarih eseri de yayınlanmıştır. GeçmiÅŸte neyin olup neyin olmadığı, ya da neyin nasıl olduÄŸu hakkında iddia, görüÅŸ, inanç ya da kanaat belirtmek, yasalarımıza göre suç deÄŸildir. Tam tersine, bireylerin düÅŸünce ve bu düÅŸüncelerini ifade etme hürriyeti baÅŸta anayasa olmak üzere yasalarla güvence altına alınmıştır.

Kitabımızın bu şikâyet temelinde dava konusu yapılmamasını rica ederim.

Elif Åžafak’ın ifadesi, 06. 06. 2006

Metis Yayınları tarafından ilk basımı 2006 yılı Mart ayında yapılan “Baba ve Piç” adlı romanı ben yazdım.

 Savcılığınız tarafından yürütülen soruÅŸturmanın içeriÄŸini biliyorum. TürklüÄŸü aÅŸağıladığım iddiası ile hakkımda yapılan ÅŸikâyeti reddediyorum.

Kitabın kapağında da yazılı olduÄŸu gibi, bu kitap bir romandır. Bu romanın belli bölümleri alınarak, bütünlüÄŸü bozularak ve bazı cümleleri yorumlanarak yapılan suçlamaların hukuki olmadığı görüÅŸündeyim.

Roman, bir bütün olarak deÄŸerlendirilmelidir. “Baba ve Piç” adlı kitabım bir edebiyat eseridir ve tamamen kurgusaldır. Anlatılan hikâye tamamen hayal gücümün ürünüdür. Kitapta iyi ve kötü yanlarıyla anlatılan onlarca karakter mevcuttur. Bu kadar çok karakterden bir ya da birkaçının laflarını cımbızlamak eserin bütünü hakkında yanlış bir fikir verdirtir. Nitekim, kitabımda, cımbızlanan bu tür lafların tam aksini söyleyen karakterler de bulunmaktadır. Bir romanda bir katilin, bir cinayetin anlatılması yazarın da katil olduÄŸunu, ya da cinayeti haklı gördüÄŸünü, ya da karakterin eylemlerini ve düÅŸüncelerini birebir paylaÅŸtığı anlamına gelmez. Bu nedenle ÅŸikayetçilerin baÅŸvuruları haksız ve yasaya aykırıdır. Aksi takdirde, örneÄŸin, dünya edebiyatının baÅŸyapıtlarından biri olan “Suç ve Ceza” adlı romanın yayınevi sahibi, çevireni, ya da yazarı hakkında da verilecek bir ÅŸikayet dilekçesinin iÅŸleme konması gerekir. Ne hayat ne de hukuk böyle bir saçmalığı kabul etmez. Bu soruÅŸturma nedeniyle herkes tarafından bilinen bu gerçekleri, bir edebiyatçı olarak, “Baba ve Piç” adlı romanın yazarı olarak açıklamak zorunda kalmaktan utanç duyuyorum.

Benim bu kitabı yazmaktaki amacım, TürklüÄŸü aÅŸağılamak deÄŸil, tam tersine Türkler ve Ermeniler arasında insancıl ve barışçıl ortamın yaratılmasına katkıda bulunmaktır. Kitabın verdiÄŸi mesaj budur. Kastım da budur. Bu kitaba baÅŸka anlamlar yüklenmemelidir. Bu tür objektif iyi niyet kurallarına aykırı yaklaşımlar toplumda gerginliÄŸe yol açar. Amacım gerginliÄŸe yol açmak deÄŸildir. Tam aksine toplumda barışçıl bir ortam saÄŸlamaktır.

Bu nedenle, bu suçlamadan dolayı herhangi bir ceza davası açılması Türkiye’deki demokrasinin geliÅŸmesine katkı yapmaz. Aksine hem yurt içinde hem uluslararası kamuoyunun gözünde soru iÅŸaretleri yaratır ve yazılmış romanların bile ceza davasına konu olduÄŸu bir ülke imajı Türkiye demokrasisini zedeler.

Hakkımda takipsizlik kararı verilmesini talep ediyorum

Elif Åžafak

Metis Basın Bülteni, 07. 06. 2006.

BeyoÄŸlu Savcılığı, ÅŸikâyet üzerine Elif Åžafak’ın son romanı Baba ve Piç için soruÅŸturma açtı. TCK 301/1, “TürklüÄŸü aÅŸağılamak” suç iddiasıyla yürütülen soruÅŸturma kapsamında Elif Åžafak ve kitabın yayıncısı Metis Yayınları yönetmeni Semih Sökmen BeyoÄŸlu Savcılığına ifade verdiler. Yazar ve yayıncı ifadelerinde, “kitabın bir edebiyat eseri olduÄŸunu, roman karakterlerinin aÄŸzından alıntılar yaparak bir roman yazarının suçlanamayacağını, ÅŸikayetin haksız olduÄŸunu, ÅŸikayetin tam aksine kitabın insanlar arasında barışçı bir kültürün geliÅŸmesine katkı amacını taşıdığını, kitapların dava konusu olmasının hem ülkedeki demokratik geliÅŸmelere, kültür ve düÅŸünce hayatına sekte vurarak, hem uluslararası kamuoyu nezdinde, Türkiye’nin çıkarlarına ciddi zararlar verdiÄŸini,” söylediler, kitabın dava konusu yapılmamasını talep ettiler. Åžikayetin, Kemal Kerinçci adlı ÅŸahıs tarafından yapıldığı öÄŸrenildi. Savcılık, bu ay içinde soruÅŸturmasını tamamlayarak, dava açıp açmamaya karar verecek.

Baba ve Piç, yayınlandığı 8 Mart’tan bu yana çok-satan kitaplar listelerinde yer alıyor; orijinali İngilizce yazılmış olan kitap, dünyanın öndegelen yayınevlerinden Viking/Penguin’in yayın programında.

 

Beyoğlu C. Başsavcılığı. İddianame, 24. 07. 2006

(…)

Soruşturma evrakı incelendi;

Åžüpheli Elif Åžafak’ın, merkezi BeyoÄŸlu ilçesinde bulunan Metis Yayınları tarafından Mart-Nisan 2006 tarihlerinde yayımlanan BABA VE PÄ°Ç isimli kitabında “..Bütün akrabalarını 1915’te kasap Türklerin ellerinde kaybetmiÅŸ soykırımzede bir sülalenin torunuyum (Sayfa 63)… Sen kalk gel Ortaasya’dan, dal dosdoÄŸru Anadolu’nun baÄŸrına, sonra bir bakmışsın her yerdeler! Orada yerleÅŸik olan milyonlarca Ermeniye ne oldu peki? Asimile edildiler! Eridiler! Yetim bırakıldılar! Sürüldüler. Mal mülklerinden oldular! (Sayfa 65)… Sıradan Türklerle ne konuÅŸacaksın eÄŸitim görmüÅŸleri bile ya Milliyetçi ya cahil (Sayfa 130)… AyaÅŸta saÄŸ kalan olmamış Çankırı’ya götürülenler de peyder pey öldürülmüÅŸler… Sopalarla, balta saplarıyla dövülmüÅŸler. Bazıları açlıktan ölmüÅŸ bazıları da öldürülmüÅŸ (Sayfa 170-171)… Türkler de 1915’te bunları Ermenilere yapanlar (Sayfa 172)… 1909 Adana katliamlarından ya da 1915 tehcirinden… bunlar sana bir ÅŸey hatırlattı mı? Ermeni soykırımı diye bir ÅŸey duymadın mı hiç? (185-186)… Toprağımızdan kovulduk, eÅŸyalarımızdan olduk, hayvan muamelesi gördük, koyun gibi kesildik. DoÄŸru düzgün haysiyetli bir ölüm bile esirgendi bizden. (Sayfa 192)… Erkek bırakmıyorlar ortada. Silah arama bahanesiyle Ermenilerin evlerine girip sonra da yaÄŸmalıyorlar” ÅŸeklindeki sözlere yer vererek TürklüÄŸü aÅŸağıladığı deÄŸerlendirilmekle;

Mevcut delillerin Mahkemece takdiri maksadıyla, bu kamu davasının açılması yoluna gidilmiÅŸ olup, sonuçta ÅŸüpheli Elif SaÄŸlık’ın yargılanmasının yapılarak, eylemine uyan 5237 sayılı TCK’nun 301/1 maddesi gereÄŸince cezalandırılmasına karar verilmesi kamu adına talep ve iddia olunur.

MUSTAFA EROL – 28205

BEYOĞLU CUMHURİYET SAVCISI

Not: DiÄŸer ÅŸüpheliler hakkında Ek KovuÅŸturmaya yer olmadığı kararı verildi.


(Vurgular bana ait, http//www.metiskitap.com)

Yazar Elif Åžafak’ın hakkındaki suçlamalara hukuksal zeminin argümanlarını kullanarak, kurmaca metnin dış dünya ile direk iliÅŸkisi bulunmaması, amaçları bakımından barışçıl ve bütünleÅŸtirici, birleÅŸtirici olması baÄŸlamında savunmasını verdiÄŸini görüyoruz. Davanın beraat kararıyla sonuçlandığını biliyoruz. Fuat Keyman’ın davanın sonucunu deÄŸerlendiren yazısındaki temennilere katılmamak mümkün deÄŸil: ” Aslında, 301. maddeyle bugüne kadar mahkemeye çıkarılanlar gibi Elif Åžafak davası da, hukuk ve demokratikleÅŸme alanında Türkiye’nin deÄŸiÅŸim ve dönüÅŸüm tercihini yaptığı anlardan birisi. Retorikte güçlü gerçeklikte zayıf bir devlet mi istiyoruz, yoksa demokratik, etkin, adaletli iyi toplum yönetimi mi? Elif Åžafak davasında verilen beraat kararı bu soruyu deÄŸiÅŸtirmiyor. 301. maddeyi 2000’li yıllarda kavÅŸak noktasında olan Türkiye için bir tercih yapma zorunluluÄŸu olarak okumalıyız. Elif Åžafak’a Türkiye’ye katkılarından dolayı teÅŸekkür etmeyi unutmayalım.” (Radikal-çevrimiçi/Radikal2: “Elif Åžafak, devlet ve demokrasi”, İnternet baskısı, 5 Aralık 2006)

Davanın geliÅŸim sürecini bu alıntılarla aktardıktan sonra çeviri ve çevirmen etiÄŸi baÄŸlamında bizleri ilgilendiren bölüme gelmek istiyorum. 301.maddeye istinaden çevirmenlerin de yargılanması basın yasasının 2.maddesi uyarınca “iÅŸleme eser sahibi” olarak tanımlanıyor olmalarına dayandırılıyor. DüÅŸünce ve ifade özgürlüÄŸünü kısıtlayan uygulamalar açısından bildirinin başında da belirttiÄŸim gibi ve İsmail Kaplan’ın dünkü konuÅŸmasında iÅŸaret ettiÄŸi üzere demokratik, insan hakları ve eÅŸitlikten yana tavır koyan her yurttaÅŸ gibi, çevirmenin de yazarın da yayıncının da akademisyenin de tutumu elbette bellidir. Çeviri etiÄŸi- çevirmenlik etiÄŸi baÄŸlamında deÄŸerlendirildiÄŸinde ise etik tanımının çeviri sürecine ve olgusuna bakış açımızla örtüÅŸtüÄŸünü düÅŸünüyorum. Ancak yargılanmaların ard arda geldiÄŸi bu süreçte basına yansıyan çevirmen ve çevirmen örgütlerinin tutumu çevirmenlerin aracı, görünmez, ÅŸeffaf bir aktarıcı olduÄŸu yönünde. Birkaç örnek sunmak istiyorum.

ÇEVBİR’in “İfade ÖzgürlüÄŸü İçin Dayanışma ÇaÄŸrısı: Çevirmen Yargılama İlkelliÄŸine Son Verilsin!” basın açıklamasından alıntı:

” TÜRKİYE’DE ÇEVİRMENLERİN YARGILANMASINDA HUKUKİ TEMEL

Türkiye’de çevirmenler FSEK’te (Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu) “iÅŸleme eser sahipliÄŸi” tanımına girmektedir. Bu kanun asıl eser sahibi ile bu eserle iliÅŸkili olan iÅŸleme eser sahibinin manevi ve mâli haklarını güvence altına almakla beraber Türk Ceza Yasası’nın “yayın yoluyla iÅŸlenen suçlar” maddesi altında tanımlanan suçlarda (Devleti küçük düÅŸürmek, askerin manevi ÅŸahsiyetine hakaret, bölücü propaganda vs.) çevirmenin cezai ehliyeti yine FSEK’e ve Basın Kanunu’nun ilgili maddelerine dayandırılmakta, bu gibi iddialarda çevirmen, eser sahibinin yurtdışında olması ya da Türkiye yasalarına tâbi olmaması ve benzeri nedenlerle “eser sahibi” gibi kovuÅŸturmaya uÄŸramaktadır. DiÄŸer taraftan yayınevi sahipleri ve editörler de ilkel bir ceza sorumluluÄŸunun izlerinin devam etmesinin somut örneÄŸi olarak yine mahkeme önüne çıkmaktadır. Bu mantıkla kitabın kapak tasarımını yapanlardan matbaasında basanlara, hatta kitabın bütün okurlarına kadar herkes yargılanabilir. Halbuki Sayın CumhurbaÅŸkanı Ahmet Necdet Sezer’in Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Kurulu’nca 29 Haziran 2006 gününde kabul edilen 5532 sayılı “Terörle Mücadele Kanununda DeÄŸiÅŸiklik Yapılmasına Dair Kanun”un kimi kurallarının Anayasa’ya aykırılıkları nedeniyle iptalleri için Anayasa Mahkemesi’ne sunduÄŸu baÅŸvuru dilekçesinde de hatırlattığı gibi, “Anayasa’nın

38. maddesinin yedinci fıkrasında, ceza sorumluluÄŸunun kiÅŸisel olduÄŸu belirtilmiÅŸtir. Bu ilkeyle, suçu kim iÅŸlemiÅŸse cezanın yalnız ona hükmedilip uygulanması, baÅŸkalarının o suçtan dolayı cezalandırılmaması amaçlanmıştır. BaÅŸka bir deyiÅŸle, bu ilkeyle, ceza sorumluluÄŸunun ‘kusura’ dayalı olması gerektiÄŸi anlatılmaktadır.”SaÄŸduyu sahibi herkes, çevirmenin “eser sahipliÄŸi”nin, meslek etiÄŸi gereÄŸi doÄŸru ve eksiksiz bir biçimde çevirmekle yükümlü olduÄŸu metnin içeriÄŸiyle deÄŸil Türkçe söyleniÅŸ biçimindeki hususiyetle ilgisi olduÄŸunu takdir edecektir ki FSEK de çevirmeni esasen bu açıdan “eser sahibi” saymakta ve aradaki farkı dile getirmek için de “iÅŸleme eser sahipliÄŸi” kavramını öne çıkarmaktadır. Çevirmen kendine ait bir düÅŸünceyi dile getirmez, yazarın söylediklerine baÄŸlı kalmak zorundadır. Bu anlamda bir mahkemede sanığın tercümanlığını yapan çevirmenin nasıl ki sanığın söyleyeceklerinden dolayı sorumlu tutulması mümkün olmazsa yazılı eserin çevirmeni için de farklı bir durum söz konusu deÄŸildir, dolayısıyla çevirdiÄŸi metnin içeriÄŸinden sorumlu tutulamaz“. (Vurgu bana ait).

 Yukarıda alıntıladığımız bölümde öne çıkan argüman, çevirmenin görünmezliÄŸi, ÅŸeffaflığı ve sorumsuzluÄŸu üzerine kurulmuÅŸ görünmektedir. Ancak aynı metnin devamında bu kez ilk bölümde öne sürülen bu ÅŸeffaflık ve görünmezlik argümanının tam tersi argümanlarla düÅŸüncenin düÅŸünce planında kaldığı sürece yargılanmaması evrensel talebi dile getirilmektedir:

“Ayrıca, birçok Avrupa ülkesinin yasalarında, sözgelimi Federal Alman Ceza Yasasında bilim ve sanat eserleri ve çevirilerinin, ifade suçları bakımından istisna olarak kabul edilmesine olanak veren genel düzenlemeler yapılmıştır. Her koÅŸulda, özellikle bilimsel ve sanatsal eserler, dünyanın pek çok ülkesinde, propaganda amaçlı diÄŸer düÅŸünce açıklamalarına göre daha fazla koruma görür. Çünkü çevirmenlerin de kuÅŸkusuz dahil olduÄŸu bilim ve sanat insanlarının düÅŸüncelerini salt propaganda yapmak amacıyla açıklamadıkları kabul edilir. Yazılı her eser bir düÅŸünce kurgusudur. DüÅŸünce ne olursa olsun düÅŸünce planında kaldığı müddetçe suç kabul edilemez. Bu yüzden bir kitap üzerinden yazarın, yayımlayanın ve çevirmenin suç zincirine dahil edilmesinin evrensel hukuk açısından geçerli bir mantığı yoktur. Åžunu tekrar vurgulamak isteriz: Çevirmenin yargılanmamasını talep etmek demek “yazarları ve yayıncıları istediÄŸiniz gibi yargılayabilirsiniz, biz karışmayız” aymazlığına saplanmak demek olamaz asla. Biz ÇEVBİR olarak “iÅŸleme” ve “özgün” tüm eser sahiplerinin ifade özgürlüklerinin keyfi ve belirsiz yasa maddeleriyle sınırlanmasına açıkça karşı çıkıyoruz. Çevirmenlerin yaptıkları çeviri nedeniyle cezalandırılmak istenmesini, düÅŸünce ve ifade özgürlüÄŸüne karşı ülkemizde uzun bir süredir devam etmekte olan ama son dönemlerde birçok Batı ülkesinde de “terörle savaş” bahanesiyle iyice artmaya baÅŸlayan düÅŸmanca tutumun, artık traji-komik bir hal almış en uç noktası olarak görüyoruz. (Vurgular bana ait, http://www.cevbir.org).

 Çevirmenin görünmezliÄŸi üzerinden yürütülen karşı çıkışa bir diÄŸer örnek de 20 Eylül 2006 tarihli Birgün gazetesinde çevirmenler Taylan Tosun ve Aysel Yıldırım ile yapılan söyleÅŸidir:

“www.birgun.net

20/09/2006

VOLKAN ŞAHİN

Kitabın çevirmenleri Taylan Tosun ve Aysel Yıldırım’la dün İstanbul 2. Asliye Ceza Mahkemesi’nde görülen ilk duruÅŸmanın ardından kitabı ve çeviride esere yorum katmamayı mesleÄŸin ilk kuralı olarak görmelerine raÄŸmen yargılanmaları üzerine konuÅŸtuk.



» Kitap hakkında açılan davaya çevirmenler olarak siz de dahil edildiniz. Öncelikle bize biraz kitaptan bahseder misiniz?

Taylan Tosun:
Kitabın yazarı John Tümen, MIT’de Uluslararası İliÅŸkiler Merkezi Direktörü olan bir profesör. Kitapta, ABD silah endüstrisinin aslında OrtadoÄŸu’daki devletleri silaha boÄŸduÄŸu ve bu ülkelerdeki insan hakları ihlallerine kaynak saÄŸladığı anlatılıyor. Yazar, İran’a da deÄŸindikten sonra sözü Türkiye’ye getiriyor ve Türkiye’deki insan hakları ihlallerinden bahsediyor. İnsan hakları ihlalleriyle ilgili maÄŸdurlarla söyleÅŸileri var. Yazar, Türkiye’de bir kirli savaÅŸ dönemi yaÅŸandığını belirterek bu dönemde Türkiye’nin silah ve teknoloji bakımından uluslararası alanda büyük destek gördüÄŸünü, bunun olmaması halinde zaten böyle bir savaşı yürütemeyeceÄŸini söylüyor. Bu ifadeler zaten iddianamede de yer alıyor.

» Çevirmenlere dava açılması ilginç deÄŸil mi sizce?

T.T:
Esere yorum katmamayı mesleÄŸin ilk kuralı olarak gören çevirmenlere dava açılması çok ilginç tabi. Ayrıca davanın, Genel Kurmay BaÅŸkanlığı’nın suç duyurusu ile açılmış olması da dikkat çekici.

Aysel Yıldırım: İfade özgürlükleri önünde ciddi kısıtlamaların olduÄŸu bir dönemdeyiz. Çevirmenler de artık düÅŸünce suçlusu olarak yargılanmaya baÅŸladı. Biz çevirmenler olarak yaptığımız iÅŸin doÄŸası gereÄŸi, kitabı bir dilden bir dile aktarıyoruz. Bu anlamda eser sahibi deÄŸiliz. Ancak Fikir ve Sanat Eserlerinin Korunması Hakkındaki Kanun’a göre, çevirmenlerin telif haklarının korunması için biz, ‘iÅŸleme eser sahibi’ olarak gösteriliyoruz. Davaya dayanak olarak Türk Ceza Kanunu da bunu kullanıyor.



‘OKURA DA MI DAVA AÇACAKLAR?’

» Çevirmenlerin haklarını korumak için çıkarılan yasa dönüp çevirmenleri vuruyor.

T.T:
Aram Yayıncılık’tan çıkan Noam Chomsky ve Edward S. Herman’ın “Rıza’nın İmalatı” adlı kitabını çeviren 4 arkadaşımıza daha dava açıldı. Yani adeta toplu yargılamaya dönüÅŸtü. Aram Yayıncılık özellikle Türkiye ile ilgili insan hakları ihlallerine iliÅŸkin kitapları yayınlıyor. Kitapta Türkiye aleyhine ağır suçlamalar var evet ama bunlar zaten bir kısmı AİHM’e de yansımış olan ÅŸeyler. Neticede bunlar çevirmenin sözleri, ifadeleri deÄŸil.



» ÇEVBİR’in yanı sıra yayınevi de bir kampanya yürütüyor. Biraz kampanyadan bahseder misiniz?

T.T:
Aram yayıncılık bu iki davaya iliÅŸkin www.aramyayincilik.org internet sitesini kurdu. Aynı sitede baÅŸlatılan imza kampanyası büyük ilgi gördü. İmza kampanyası ile amaçlanan Türkiye’deki ifade özgürlüÄŸü önündeki engelleyici yasaların kaldırılması ve kitaba da konu olan bu insan hakları ihlallerinin özgürce tartışılabileceÄŸi bir ortamın yaratılması. Ayrıca önümüzdeki günlerde TÜYAP’ta çevirmenlerin yargılanması ve ifade özgürlüÄŸü üzerine bir panel düzenlenmesi öngörülüyor. (Vurgular bana ait, http://www.birgun.net).

Çevirmenlerin yaptıkları iÅŸe dair bir üst söylem oluÅŸturmaları gerektiÄŸinde, genellikle uygulama aÅŸamasında, yani çeviri öncesi – çeviri süreci ve sonrası karar alma ve uygulama mekanizmalarını deÄŸerlendirmeleri gerektiÄŸinde, çeviri metnin oluÅŸması sürecindeki kendi varlıklarını silmek isteyen bir davranış ve söylem normu dahilinde hareket ettiklerini, çoÄŸu zaman kendi kendileriyle çeliÅŸtiklerini gözlemleyebiliyoruz. Bir örnek de deneyimli çevirmen Aslı Biçen’in konu üstüne görüÅŸlerini paylaÅŸtığı gazete yazısı:

“Çeviriden vazgeçmek ister misiniz?

 Dünyayı size getirmeye devam etmelerini istiyorsanız, çevirmenlerinizin yanında olun. Kendinize baÅŸka gözlerden bakmaktan korkmayın. DüÅŸünceden korkmak, en büyük sefalettir.”

05.12.2006 tarihli Radikal gazetesinin Radikal2 ekinde yayınlanan yazısına böyle baÅŸlıyor çevirmen Aslı Biçen. ÇEVİRMENLERİNİZİN YANINDA OLUN! Metinleri satır aralarına, sözcük aralarına hep bir ÅŸeyler daha eklemek alışkanlığıyla okuyan bir çeviri araÅŸtırmacısı, hele de çaÄŸdaÅŸ çeviribilim yaklaşımlarına ilgi duyan bir çeviri araÅŸtırmacısı bu çaÄŸrıya sevinçle ÅŸu sözleri eklemek yoluyla destek vermek isteyebilir. ÇEVİRMENİNİZİN FARKINDA OLUN. ÇEVİRİYİ ÇEVİRİ OLDUÄžUNUN FARKINDA OLARAK ALIMLAYIN. ÇEVİRMENİNİZİ TANIYIN ve YANINDA OLUN. Dilek Dizdar’ın belirttiÄŸi üzere; “farkında olsak da olmasak da yaÅŸamımızın her alanında yer alan, düÅŸünce yapılarımızı biçimlendiren, kimi zaman güç aracı olarak kullanılan ve kültürler ve diller arası iletiÅŸimin vazgeçilmez olduÄŸu çağımızda doÄŸası gereÄŸi vazgeçilmez olan çevirinin farkında” olun. Dolayısıyla da çevirmenin farkında olun. Dizdar’ın bu çaÄŸrısı çevirye etik yaklaşımın bir önkoÅŸulu olarak sunuluyor. Dizdar çeviriyi farketmenin temel etik ilke olduÄŸunun altını çiziyor (Varlık, Haziran 2006, 5-6).

Çeviri olgusunun ve çevirmenin varlığının tanınması çaÄŸrısı, çeviri ve gözle görülür bir varlık olarak çevirmen nosyonları üzerine oluÅŸturulmuÅŸ kuramsal pek çok örnekle de pekiÅŸtirilebilir. ÖrneÄŸin Theo Hermans’ın Alev Bulut çevirisi makalesi “Çeviri Anlatıda Çevirmenin Sesi” (1997, s. 63-68) nde irdelenen “her zaman ikinci bir ses, çevirmenin söylemsel varlığının bir göstergesi olarak çevirmenin sesini taşıyan çeviri” tanımıyla desteklenebilir. Susan Basnett’ın Yurdanur Salman çevirisiyle Türkçe’de okuma fırsatı bulduÄŸumuz “Gözle Görülür Çevirmen” (1997, s. 79-82) adlı makalesinde üzerinde durulan “kendileri kabul etse de etmese de, okurları onları böyle görseler de görmeseler de, gözle görülebilir durumda olan, bir metinde gözardı edilemeyecek bir varlık olarak çevirmen” tanımıyla desteklenebilir.

Hatta sözünü ettiÄŸimiz kuramcılar ve kuramsal önermelerinin hangi tarihsel düzlem üzerinde yapılandıklarının izi sürülebilir. Åžöyle ki çeviri olgusuna yaklaşımımız çeviri ürüne ve çevirmene yaklaşımımızı da belirler. Bu açıdan bugün çeviri ve çevirmenlik konusundaki yargılarımız, çeviri ve etik ya da çevirmenin etiÄŸi gibi kamusal alan dahilinde tartışılan baÅŸlıklar hakkında bir üst bakış, ve dahi tutarlı bir tutum içinde olmamızı saÄŸlayabilir.

Ancak çevirmen Aslı Biçen’in yazısı yukarıda alıntıladığımız diÄŸer görüÅŸ bildirimlerinde olduÄŸu gibi çevirmenin yazar ve özgün metin karşısında varlığının etkisiz elemana indirgendiÄŸi ÅŸu sözlerle devam ediyor: “Çevirmen iki arada bir derede, köprü gibi bir mahluktur. Aylarını vererek ortaya koyduÄŸu eserin hem sahibidir hem deÄŸildir. Hem baÅŸka bir dilde yazılmış bir eserin Türkçesi de aynı sıfatı hak edebilsin diye azami yaratıcılığını kullanır hem de yazarın sözünden tek kelime dışarı çıkamaz. Bunun için de kendisine “iÅŸleme eser” sahibi denir. Basın yasasının yayın yoluyla iÅŸlenen suçları düzenleyen 11. maddesinde iÅŸleme eser sahibi sorumlu kılınmadığı halde, çevirmenler “eser sahibi” sınıfına sokularak yargılanıyor.” 30’dan fazla kitap çevirisine imza atmış saygın bir çevirmen olan Aslı Biçen aynı yazıda çeviri sürecinde çevirmenin rolünü aslında bu indirgemeden farklı gördüÄŸünü ÅŸu sözlerle ifade ediyor: ” 15 yıllık meslek hayatımın ardından ilk kez bu sene bana çevirdiÄŸim bir roman yüzünden dava açmak üzere soruÅŸturma baÅŸlatıldı. Önce çok komik geldi, sonra çok hüzünlü. Kitabın yazarı Elif Åžafak, Türk olduÄŸu ve Türkiye’de olduÄŸu için ben yargılanmadım. Gerçi aynı sebeplerden bu kitabı çevirmiÅŸ gibi de hissetmiyorum kendimi. Elif Åžafak’ın herhangi bir müdahalesini engellemek, onun tercihlerine karışmak aklımın ucundan bile geçemeyeceÄŸi için bu çeviri pek bana ait sayılmaz çünkü üzerinde yapılan deÄŸiÅŸikliklerin hesabını veremem. Ama ÅŸu anda konumuz bu deÄŸil, hatta ülkemizde maalesef bir romanın yargılanabilmiÅŸ olması deÄŸil. Konumuz son zamanlarda çevirmenlerin ikiÅŸer üçer yargılanmaya baÅŸlaması.”

Çeviri baÄŸlamında bir etik tartışması hangi temel(ler) üzerinde yapılandırılmalı diye düÅŸünürken, özellikle kamusal alanda çeviri deÄŸerlendirmesi ya da eleÅŸtirisi düzleminde öne çıkan “yazara ve yazarın metnine sadakat”, “doÄŸru-yanlış çeviri”, “ideolojinin manipülasyonu” gibi nosyonlar üzerinden deÄŸil de “çevirmenin görünürlüÄŸü-görünmezliÄŸi”, “çevirmenin sorumluluÄŸu”, “süreç öncesi- çeviri süreci- süreç sonrası çevirmen kararları” üzerinden tartışmanın, bizi “daha doÄŸru” demeyelim ama “daha ufuk açıcı” bir tartışma zeminine taşıyacağını düÅŸünüyorum.

Çeviriye ve çevirmene çevirmenlerin dahi en azından söylem düzeyinde biçtiÄŸi ikincil ve varla yok arası bu roller kanımca çaÄŸdaÅŸ kuramlar ve araÅŸtırmaların alımlanamamış olmasından kaynaklanmaktadır. Yüzyıllar kadar eski bakış açılarının sürdürülmesidir: Çevirinin özgünün kopyası olarak yine bu tek ve mutlak anlamın taşınmasına aracılık eden bir etkinlik olduÄŸu, çevirmenin tamamiyle ÅŸeffaf ve görünmez bir varlık olması gerektiÄŸidir. Aslında hem çaÄŸdaÅŸ yazın incelemeleri hem de çeviribilim açısından terk edilmiÅŸ, sorgulanmış ve sorgulanmakta olan bir yaklaşım tarzıdır bu.

Oysa, nesnel ve dizgesel bir bakış açısının yazın metni çevirisi sözkonusu olduÄŸunda, yazın ve çeviribilim alanlarında son kuramsal geliÅŸmelerle paralellik göstermesi beklenebilir.

Theo Hermans’ın “Çeviri Anlatıda Çevirmenin Sesi” adlı makalesinde belirttiÄŸi gibi, çeviri olgusuna bu türden muhafazakar bir yaklaşım bizi ÅŸu tanımlara götürecektir:

…saydamlık ve özgünün kopyası olarak çeviri, yalnızca uyum deÄŸil rastlantısallık açısından da bütün erek ve niyetleri yanıtlayarak kaynak metinle özdeÅŸleÅŸen çeviri; çeviriyi özgünün yeniden-üretilmesi, tümüyle ve yalnızca özgünün yeniden üretilmesi olarak gören yaklaşım, bir çevirinin, kuÅŸkusuz ikincil niteliÄŸi çerçevesinde, ancak özgünü kadar “iyi” olabileceÄŸini kabul eden bir çeviri yaklaşımı. BoÅŸluklar bırakmıyor, yabancı oluÅŸumlar yaratmıyorsa, bir çevirinin “iyi”, “uygun” ya da “gerçek” çeviri olduÄŸu söylenebilir; özgünün bütünlüÄŸünü zedeleyecek hiçbir ÅŸey içermemesi beklenebilir çevirinin. Çevirmenler ancak ve ancak saydam, görünmez oldukları, kendilerini aradan çıkarıp uçurabildikleri zaman iyi çevirmenlerdir. Yalnızca “iz bırakmadan” konuÅŸan bir çevirmenin özgüne ihanet etmediÄŸine inanılabilir. Birinin, baÄŸlı kalmak amacıyla kendini yok etmesi, öbürünün birincilliÄŸinin ve varlığının güvencesi olur (Hermans, 1997: 67).

Geleneksel bakış açılarında yazara baÄŸlı kalmak adına kendini yok etmesi gereken her zaman çevirmendir. Bu, çevirmenin var olan bir metin üzerinden hareket ettiÄŸi kabulune dayanan bir görüÅŸtür. Bir baÅŸka deyiÅŸle çevirmen, çevirmen olarak varlığını zaten yazara borçludur ve çeviri metni oluÅŸtururken kaynak metne ve yazara sadık kalmalı, kendi izini metinden silmelidir.

Çeviri tarihi boyunca çevirinin ikinci sınıf bir etkinlik olarak tanımlandığını çeÅŸitli çeviri tarihi araÅŸtırmalarında görebiliyoruz. Bu bakış açılarına göre çeviri özgünün kopyası, taklidi, aynada yansıyan aksi olarak görülmek istenmiÅŸtir. Çevirmen için de, Susan Bassnet’ın “Gözle Görülür Çevirmen” adlı makalesinde belirttiÄŸi gibi “örneÄŸin, XVII. yy.da özgün metnin hizmetinde bir köle” benzetmesi yapılmıştır.

20. yüzyılın son çeyreÄŸinde çeviri olgusuna yaklaşımlar açısından bir paradigma deÄŸiÅŸikliÄŸi yaÅŸanmış ve çeviri olgusunu ilgilendiren tüm bileÅŸenlerin, öncelikle çevirinin içine evrildiÄŸi erek dil, yazın ve kültür dizgesinde tanımlanması gerekliliÄŸi üzerinde durulmuÅŸtur. 90’lı yıllardan itibaren çeviribilim alanında çok çeÅŸitli kuramcıların ve araÅŸtırmacıların, çok daha radikal sayılabilecek tartışmalarından ise kesinlikle haberdar deÄŸildir denebilir. ÖrneÄŸin Hermans, adı geçen makalesinde, kaynakla çevirinin hiç bir zaman çakışmayacağını ve bunu ummanın bir “yanılsama” olduÄŸunu söyler. “Yazın okurlarından okuduklarının bir çeviri olduÄŸunu unutmalarının beklendiÄŸini” belirtir ve “bizi çeviri anlatıdaki, çevirmene ait öteki sesi göremez duruma getirenin, saydamlık ve rastlantısallık yanılsaması olduÄŸunu” (Hermans, 1997: 65) ileri sürer. Bassnet ve Koskinen kaynak ile çeviri arasındaki önceleri kaynak lehine iÅŸleyen borçlu olma iliÅŸkisini tersine döndürerek, kaynak metnin varlığını, onu baÅŸka bir dil, kültür ve tarih dizgesi içinde yeniden dillendiren çeviriye borçlu olduÄŸunu söylerler (Bassnet, Koskinen, 1997: 80, 88). Koskinen, Derrida’ya (Derrida, 1985: 184) gönderme yaparak, “ilk istekte bulunanın özgün metin olduÄŸunu, çünkü çeviriye gereksinim duyduÄŸunu, hatta özgün metin olma konumunu da çeviriye borçlu olduÄŸunu” tekrarlar. Koskinen Roland Barthes’ın “Yazarın Ölümü” (“The Death of the Author”) adlı metniyle çeviri olgusu arasında ilgi kurar. Bu ilgi ÅŸu ÅŸekilde kurulmuÅŸtur: “yazarın ölümüyle, çevirmenin de konumu deÄŸiÅŸecektir, yazardan kaynaklanan anlamın bütünlüÄŸü elden gidince, çeviri bu anlamın baÅŸka bir dile aktarılması olarak görülemez, kaynak metinle erek metin arasındaki sıradüzensel karşıtlık artık kabul edilemez olur”. Koskinen’e göre, “okurun yazarın ve çevirmenin rolleri büyük ölçüde birbirinin yerini alabilir. Okur metni yazar; yazar gerçekte kendi yazdığı metnin okurudur; çevirmen hem bir okur hem de bir yazardır; ayrıca hem okur hem de yazar, metni kendileri için çevirirler” (Koskinen, 1997: 85).

Yapısalcılık-ötesi kuramların ve yapısökümün çaÄŸdaÅŸ çeviri yaklaşımlarına ne ÅŸekilde etki ettiÄŸi üzerine açımlayıcı bir çözümleme de Rosemary Arrojo’nun 1995 tarihli “The Death of the Author and the Limits of the Translator’s Visibility” (“Yazarın Ölümü ve Çevirmenin GörünürlüÄŸünün Sınırları”) adlı makalesidir.

Makalenin giriÅŸ bölümünde, Arrojo, Babil Kulesi söylencesi kaynaklı geleneksel bakış açısının özgünü ülküselleÅŸtiren ve yaratıyla iliÅŸkilendirirken, çeviriyi ise tamamen insana özgü olarak da deÄŸerlendirebileceÄŸimiz, sınırlamalar, eksiklikler ve yetersizliklerle, düpedüz uygunsuzlukla (“improper”) baÄŸdaÅŸtırageldiÄŸini belirtir. Bu noktada Derrida’nın “Des Tours de Babel” (Derrida, 1985: 169) adlı çalışmasına gönderme yaparak, tek dil ve tek kule etrafında toplanmış olan insanlığın “öteki” olma lanetine uÄŸramış olmasının çeviriyle eÅŸleÅŸtirilmiÅŸ olduÄŸunu belirtir. Özgün ile çeviri, çevirmen ile yazar, çeviri metin ve okurları, çevirmenin adı ve giriÅŸim arasında kurulan iliÅŸkinin köklerinin bu dinsel temele dayandığının altını çizer. Bu noktada Derrida’nın yapısökümcü bakış açısının çeviri ile özgünlük, yazarın baskınlığı ve yorum arasında kurulan tipik iliÅŸki biçimlerinin ve yukarıda anılan klasik Babil Kulesi okumamızın radikal bir ÅŸekilde revize edildiÄŸini ekler. Bir giriÅŸim olarak çevirinin yadsınamazlığı, bizi Tanrı’nın, Cartesian öznenin, ve böylelikle de anlamın kontrolünü elinde tutan yazarın yazarın ölümüne götürdüÄŸünü söyleyerek, “…bu tür “ölümler”in çevirmene yüklenen görevler açısından son derece geniÅŸ kapsamlı ve devrimci yansımalara yol açtığını” ekler (Arrojo, 1995: 22).

Bu noktada Roland Barthes’a (Barthes, 1977: 148) gönderme yaparak, metinlerarasılığın yapısalcılık-ötesi kuramlarıyla, okumanın “ mutlak anlamı, dolayısıyla Tanrı’yı ve mantık, bilim, hukuk gibi tanrısal varsayımları reddeden bir anti-dinsel aktivite” olarak algılanmaya baÅŸladığını belirtir. Barthes’ın “yazı”nın “çok sesliliÄŸi”nin toplandığı tek yerin artık yazar deÄŸil, “çevirmen” yada “okur” olduÄŸu saptamasına ve “okurun doÄŸuÅŸu yazarın ölümüne mâl olmalıdır” (Barthes, 1977: 161) söylemine yer verir (Arrojo, 1995: 23). Ona göre; Yazar artık, “anlamlandırmanın sonsuz bir kaynağı” olarak deÄŸil de, daha çok “iÅŸlevi” yada “anlamın çoÄŸalmasından korktuÄŸumuz davranışı belirleyen ideolojik figür” (Faucault, 1979: 159) olarak görülürse, bilinçli ve görünür çevirmen, çeviri etkinliÄŸi sırasında oluÅŸacak her türlü anlam çoÄŸalmasının yaratacağı baskının bir diÄŸer anahtar bileÅŸeni olarak, okuru “çevirmenin-iÅŸlevi”nden haberdar edecek bir “özel”isim oluÅŸturmaya baÅŸlamalıdır. Dahası, çeviri metinde çevirmenin sesinin meÅŸru bir giriÅŸim olarak geçerli sayılması için, ancak çevirmenin sorumlu olarak özel adla imzalaması durumunda, çeviri metin gerçekten bir fark yaratmaya baÅŸlayacaktır. Okurun çeviri metinle kuracağı iliÅŸki içinde anlamı gerekli ve meÅŸru biçimde belirleyen bir düzenleyici bileÅŸen olarak “çevirmenin iÅŸlevi” nin mümkün olabilirliÄŸinin önünü açan ise, bu adın kabulü ve tanınmasıdır…(Arrojo, 1995: 30).

Sonuç olarak çeviri olgularına ve çevirmenin konumuna çaÄŸdaÅŸ bakış açılarının hem çeviri metnin hem sürecinin hem de sosyal gerçekliÄŸin sorumluluÄŸunu üstlenen öz-bilinçli (self-conscious) ve öz-eleÅŸtirel çevirmene duyulan gereksinim olduÄŸundan söz etmek mümkündür. Çeviri karar alma süreçlerinin bir toplamı olarak görüldüÄŸü noktada ahlaki ve etik deÄŸerler ve deÄŸer yargıları ile tanımlanacağı kabulünü de yapmamız gerekir. Vermeer’e göre, seçen, karar alan, kararlarını gerekçelendirebilen, bilinçli ve kararlarının sorumluluÄŸunu alabilen çevirmen özgürdür. Etik de bu noktada seçimleri ve çeviri iÅŸlemlerini deÄŸerlendirme ve haklı çıkarma baÄŸlamında çeviri süreci ve çevirmenlik mesleÄŸi ile baÄŸdaÅŸtırılabilir. Dizdar’ın çevirinin farkında olunmasının temel etik ilke olarak kabul görme çaÄŸrısına Koskinen’in “Beyond Ambivalance, Postmodernity and the Ethics of Translation” adlı doktora tezinden bir alıntıyla bir kez daha vurgu yapmak istiyorum: farkındalık, kendinin farkında olma durumu salt farkındalık deÄŸil aynı zamanda sınırlarının farkında olmaktır. Kendinin farkında olmak profesyonelleÅŸme yolunda atılmış bir adım ve bir erdemdir (2000:114-115).

Toplumsal alanda söz sahibi, görünür ve kendinin ve yaptığı iÅŸin farkında olan çevirmen, yalnız çevirmen deÄŸil çeviribilimci, çeviri araÅŸtırmacısı, ve yazın çevirisi açısından söyleyeyim, yayıncı, editör vd. üst bakışa ve çözümleme becerisine sahip okur-yazar, entelektüel, aydın bireylerdir.”Birey demek özne demektir, özne olmak da kendini belirleme ve kendi olanklarını geliÅŸtirebilme hakkını savunabilmektir. Entellektüelin söylemleri ve yapıp etmeleri de toplum(lar) ve insanlık adına bir turnusol kağıdına dönüÅŸecektir. Çağının yıkıntıları ve hasarları karşısında betimleyici söylemden öte, etkin/çözüm üretici ya da çözüm yolları gösteren; hümanizmden pay almış, aktif (baskılara direnen) ve insanlık onuru adına da mücadeleyi elden bırakmayan gerçek entelektüel, bu cesaretiyle tarihte ölümsüzlüÄŸe kavuÅŸacaktır” (Ali Bulunmaz, felsefelogos,2006/2-3).

Tüm bu kuramsal yol göstermeler ışığında ÅŸu sözlerle konuÅŸmamı noktalamak istiyorum; etik tutumumuzu aynılıklar üzerinden deÄŸil baÅŸkalıklar, farklılıklar üzerinden belirleyelim, amatörlükten ya da yetenekli zanaatkarlıktan bilinçli profesyonellere dönüÅŸelim, düÅŸünce özgürlüÄŸünden yana olalım, düÅŸüncenin ve ifadenin kısıtlanmasına karşı duralım, ancak bunu çevirmenin ÅŸeffaflığı üzerinden deÄŸil tam da görünürlüÄŸü üzerinden yapalım, – ki meslekleÅŸmenin ve örgütlenmenin de temel gerekçesi bu görünürlük olmalı – gerekirse yargılanalım ve çevirimizi, kararlarımızı en temel insan hakları ve düÅŸüncenin paylaşımı ve geliÅŸimine katkımız açısından gerekçelendirelim ve savunalım.

 

Kaynakça:

Dizdar, Dilek: “Çevirmenin Sınırları ve Çevirmenin Sorumlulukları”, Varlık, Haziran 2006, 5-6

Hermans, Theo: “Çeviri Anlatıda Çevirmenin Sesi”, Çev. Alev Bulut, Kuram, Sayı: 15, 1997, 63-68.

Bassnet, Susan: “Gözle Görülür Çevirmen”, Çev. Yurdanur Salman, Kuram, Sayı: 15, 1997, 79-82.

Koskinen, Kaisa: “Çevrilemez Olanı (Yanlış) Çevirme- YapıbozuculuÄŸun ve Yapısalcılık Sonrasının Çeviri Kuramları Üzerindeki Etkisi”, Kuram, Sayı:15, 83-87.

Koskinen, Kaisa: “Beyond Ambivalance, Postmodernity and the Ethics of Translation”, Academic Disertation, University of Tampere, 2000

Arrojo, Rosemary: “The Death of the Author and the Limits of the Translator’s Visibility”, Translation as Intercultural Communication, Yay. Haz. M. Snell-Hornby, Z. Jettmarova, K. Kaindl, Amsterdam, John Benjamins, 1995, 21-32.

Barthes, Roland: “The Death of the Author”, yay. David Lodge, Modern Criticism and Theory: A Reader, Longman, Londra ve New York, 1977 / 1988

Foucault, Michel: “What’s an author?” Ed. Josue V.Harrari, Textual Strategies: perspectives in post-structuralist criticism, Cornell University Press, Ithaca NY, 1979, 141-160

Derrida, Jacques: “Des Tours de Babel”, çev. Joseph F. Graham, yay. Joseph F. Graham, Difference in Translation, New York, Cornell University Press, 1985

Bulunmaz, Ali: “Cesur Yürek: Entelektüel”, Felsefelogos, 2006/2-3, 55-59

Vermeer, Hans J.: A Skopos Theory of Translation (Some Arguments For and Against), Textcontext, Heidelberg, 1996