Bir yıl kadar önce biri çıkmış, Dostoyevski çevirilerinde sansür var söylentileri yaymıştı. Rusça bilmediÄŸi halde, İngilizce çevirilerine bakarak ve anlaşılan İngilizce çevirilere tereddütsüz güvenerek, Dostoyevski’nin Karamazov KardeÅŸler adlı eserinin sansürlendiÄŸini, ve sansürün de sadece ve sadece Osmanlı-Bulgar çatışmalarıyla ilgili kısımda olduÄŸunu öne sürmüÅŸtü. Anlaşılan bu kiÅŸi için Dostoyevski sadece basit bir oryantalist, oryantalist geleneÄŸin klasik bir imgesi olan barbar Türk imgesini budalaca kullanan vasat yazarlardan biriydi. Bu savları içeren temelsiz yazısını neyse ki bazı yerlerde yayınlatamamış ve ne yazık ki bazı yerlerde yayınlatmıştı. İşin tuhaf yanı, kimse bu kiÅŸiye “Rusça biliyor musun, bilmeden nasıl çeviri eleÅŸtirisi yapıyorsun?†diye sormamıştı. Ayrıca edebiyata magazin gazeteciliÄŸi gözüyle bakmasının da önüne geçilememiÅŸti. Ben, kendi payıma, çeviriye yönelik terör saçan bu ideolojik yaklaşımın gelecekte daha da büyük bir sorun halini alacağını düÅŸündüÄŸüm için “SoÄŸuk Savaş†adıyla bir yazı yazmıştım (Bianet, 31 Aralık 2005; ikinci yayın: “Çevirmen Otomat Mıdır?â€, Çeviribilim, 4 Ocak 2006).
Bu kiÅŸinin temelsiz sav ve yaklaşımları bir gazetede yeniden konu olmuÅŸ (23 Aralık 2006, Vatan). Yeni bir sav yok, aynı kiÅŸi bu kez hazırladığı bir Tolstoy kitabının tanıtımını yaparken eski savları yineliyor. Fakat özgün metnin dilini bilmeyen birinin nasıl olup da çeviri eleÅŸtirisi yaptığı, ortaya attığı suçlamanın basitliÄŸi hâlâ dikkat çekmiyor. Gazete haberini yazan kiÅŸinin yaklaşımı da, çevirmenlik mesleÄŸi açısından çok küçük düÅŸürücü: “İletiÅŸim, Can, Sosyal, Cem, Morpa, MEB, Oda, TimaÅŸ, Antik, İskele, Engin adlı yayınevlerinden çıkan Karamazov KardeÅŸler’de, ilgili bölüm tahrifata uÄŸramış. Sadece Öteki ve Alfa Yayınları, bu bölüme sansür uygulamamış.†Çeviriyi yayınevleri mi yapıyor? Yumurta yerken hangi tavuk yumurtladı diye sormuyorsunuz, ama çeviri okurken hangi çevirmen çevirmiÅŸ diye bakmıyor musunuz gerçekten? Bunların hangisi özgün dilden çeviri, bazıları intihal mi, M.E.B. hâlâ kitap mı yayımlıyor? Rusça çevirmeni olmanın, eseri özgün dilden çevirmenin saygınlığı yok. O zaman eserin saygınlığını, çevirinin aslına sadık olması gerektiÄŸini hangi zeminde savunuyorsunuz? Çevirmenin çeviri kararı vermeye de hakkı yok, karar verdi mi sansür yapmış oluyor. Çünkü bu yaklaşıma göre, çevirmen bir otomat, hiç olmasa, düÄŸmesine basıldığında fotokopi çekse daha iyi.
Hayatta olsaydı Rusça çevirmenleri olan Nihal Yalaza Taluy ve Leyla Soykut hanımların ne tür çiÄŸliklerle karşılaÅŸacağını hayal etmek istemiyorum. Ergin Altay’ın klasikleÅŸmiÅŸ çevirisinin bu tür çeviri magazini konusu olduÄŸunu görmek beni üzüyor. Türkiye’de Rus edebiyatının Rusçadan tanınmasına yardımcı olmuÅŸ klasik çeviriler ve çevirmenleri saygın ve terbiyeli çeviri eleÅŸtirilerine layık, bu karalamalara deÄŸil. Böyle bakıldığında, bu cüretkar kiÅŸinin en azından Tolstoy çevirileri eleÅŸtirileri için bir Rusça çevirmeni olan Mazlum Beyhan’ın yardımını alması, kendisi için tam bir yüce gönüllülük örneÄŸi. İnsan ÅŸaşırıyor. Fakat sadece iki çevirinin “sansürsüz†olduÄŸunu öne sürmesi; bunlardan (Rus klasiklerinin bir kısmını İngilizceden bir kısmını Rusçadan çevirilerle yayınlayan) Öteki Yayınevi’ne ait olan çevirinin AyÅŸe HacıhasanoÄŸlu’nun Rusçadan çevirisi olması; Rusçadan “Nazım’la Yedi Yıl†(2006) ve “Dünden Bugüne Kürtler†(2004) gibi çevirileri yayınlanmış olan HacıhasanoÄŸlu’nun, geçmiÅŸte, 1974 yılında “Sovyet Gözüyle Jön Türkler†adlı bir çeviriyi Mazlum Beyhan’la birlikte yapmış olması yanyana gelince insan yorumlamakta güçlük çekiyor.
Ve bütün bunların arasında çevirmenin yalnızlığı ne korkunç. Yayıncı “Bu tamamen çevirmenden kaynaklanan bir yanlışlık†diyor; ünlü ve deneyimli bir yazar “Bu tür durumlarda baÅŸ sorumlu çevirmendir. Tabii editörün de satır satır denetlemesi gerekir†diyor. Suç sabitlenmiÅŸ, çevirmen karar almaktan aciz bir kiÅŸi olarak yargılanıyor; robotun bir parçası bozulmuÅŸ.
Dilerim, birileri, kurumlar, kiÅŸiler çıkar, Dostoyevski’yi basit bir oryantalist, çevirmeni de kendi kararlarını alma aÅŸamasına gelmemiÅŸ bir robot gibi göstererek edebiyatı da, çeviri sanatını da deÄŸersizleÅŸtiren bu ideolojik magazini aşıp ötesine geçer ve çevirmenin mesleki haklarını elinden alan, çevirmeni özgürlükten yoksun ve çeviri terörü karşısında çaresiz kılan bu saldırılar karşısında yalnız kalmaktan kurtarır.
