Tek bir cümlenin iki farklı çevirisi: “Hayvan, hiçbir zaman insan kadar zalim, bu iÅŸlerde usta olamaz.” / “VahÅŸi hayvanlar hiçbir zaman insanlar kadar korkunç, neredeyse sanatsal vahÅŸilikler yapmazlar.” Hangi çeviri sansürlenmiÅŸ?
Dostoyevski’nin sansür edildiÄŸini düÅŸünenler Dostoyevski’yi gerçekten okumuÅŸ olabilir mi? Karamazov KardeÅŸler‘in dördüncü bölümünün ulusları aÅŸan ve insanın bütün doÄŸaya ve hayata karşı iÅŸlediÄŸi suçlara karşı çığlık atan içeriÄŸinin herhangi bir ulusal oynamayla çarpıtılabileceÄŸine inanıyor olabilirler mi? Rusça aslından çeviri yapan, gerçek bir Dostoyevski çevirmeninin çevirdiÄŸi eserin içeriÄŸiyle hiçbir baÄŸ kurmamış olduÄŸuna inanıyor olabilirler mi? Mesleki kimliÄŸe hakaret olması bir yana, bu insan olarak çevirmene yönelik bir hakaret sayılmaz mı?
Ya “sansür yapılmış, Dostoyevski katliamdan bahsediyor, bu çevrilmiyor” diyenler, bambaÅŸka bir sansür yapmış, baÅŸka katliamları, çevirmen katliamını sansürlemiÅŸ, hatta Dostoyevski’nin eserini televizyonun basit bir akÅŸam bültenine indirgeyerek o eseri sansürlemiÅŸ oluyorlarsa?
AÅŸağıda Karamazov KardeÅŸler‘in konu edilen dördüncü bölümünün iki çevirisi yan yana yer alıyor: Ergin Altay’ın çevirisiyle Koray Karasulu’nun çevirisi. Çeviriler arasındaki farkı yaratan ÅŸey ne tür çeviri kararlarına dayanıyor, İvan Karamazov’un belagati etnik hakaret mi içeriyor, okur kendisi karar versin. (Karasulu çevirisi kendi elektronik metninden izniyle alınmış, Altay çevirisiyse kitaptan taranmıştır, bu nedenle bazı küçük harf hataları olabilir.)

Çeviren: Ergin Altay, Karamazov KardeÅŸler, İletiÅŸim Yayınları

 

BAÅž KALDIRMA

 

– Bir itirafta bulunmalıyım sana, diye baÅŸladı İvan, kiÅŸinin yakınla­rını sevebilmesine hiçbir zaman akıl erdirememiÅŸimdir. Bence özel­likle yakınlarını sevemez kiÅŸi, onları sevemeyince yabancıları da hiç sevemez elbette. “Merhametli İohanna (bir azizdir) ilgili bir yazı okumuÅŸtum bir zamanlar. Günün birinde soÄŸuktan eli ayağı tutma­yan, aç bilaç, bir yolcu çalmış kapısını, ısınmak için içeri girmesine izin vermesini dilemiÅŸ. Merhametli İohan donmak üzere olan adamı götürüp kendi yatağına yatırmış, sarılmış ona, adamın korkunç bir hastalık sonucu cerahatlanmış, pis kokan aÄŸzına aÄŸzını dayamış, so­luk vermeye baÅŸlamış. Bunu kendisi zorlayarak, görevinin sevmek olduÄŸuna inandığı için, dinsel bir ceza kabul ettiÄŸi için yaptığı kanı­sındayım. İnsanın sevilebilmesi için yüzünü saklaması gerekir. Yüzü­nü birazcık gösterdi mi sevgi yok olur.

Zosima dede de aynı ÅŸeyi birçok kez söylemiÅŸtir. İnsan yüzünün, seven tecrübesiz kimselerin çoÄŸunda sevgiyi öldürdüÄŸünü söylerdi. Ama insanlığın da çok çeÅŸitli sevgisi vardır, hem İsa’nın sevgisine benzeyen bir sevgidir bu, biliyorum bunu İvan…

Ne var ki, ben bilmiyorum, anlayamıyorum da… Benim gibi mil­yonlarca insan da bilmiyor. Önemli olan ÅŸu, kiÅŸioÄŸlunun kötü özel­liklerinden mi ileri geliyor bu, yoksa yaratılışı mı böyle. Bence

İsa’nın insanlara beslediÄŸi sevgi, yeryüzü için bir tür mucizedir. Öyle ya, bir Tanrıydı o. Ama bizler Tanrı deÄŸiliz. Åžöyle düÅŸünelim, sözgeli­mi ben çok derinden acı çekiyorum diyelim, ama benim ne denli de­

rin bir acım olduÄŸunu baÅŸka birisi anlayamaz, çünkü ben deÄŸildir o, bir baÅŸkasıdır. Hem ÅŸu da var, kiÅŸioÄŸlu baÅŸka birisinin derin acı çektiÄŸini (sanki bu marifetmiÅŸ gibi) kabul edemez. Niçin kabul edemez acaba, ne dersin? Çünkü iÄŸrenç kokuyorum, aptal bir yüzüm var, çünkü bir zamanlar ayağına basmıştım… Sonra acının da türleri var­dır: Beni küçük düÅŸürücü bir acıya, sözgelimi açlığa ses çıkarmaz ve­linimetim, ama buna karşılık bir düÅŸünce için çekilen biraz daha soylu bir acıya gelince izin yoktur… pek seyrek razı olur buna. Çün­kü yüzüme bakıp, öyle bir düÅŸünce için acı çeken bir insanda olma­sını hayal ettiÄŸi yüze benzetemez. O anda bütün iyiliklerden yoksun eder beni, hem kötülük düÅŸünerek de yapmaz bunu. Dilenciler, özel­likle soylu dilenciler hiç ortaya çıkmamalı, gazeteler aracılığıyla dilenmelidirler. Yakınlarımıza, bazen uzaktan bile, soyut bir sevgi bes­leyebiliriz, ama yakından hemen hiçbir zaman olamaz bu. Her ÅŸey ti­yatrodaki, balodaki gibi olsa, dilenciler yırtık pırtık ipek giysileriyle gelseler, zarif danslar ederek dilenseler, eh, o zaman hoÅŸlanılabilir onlardan. HoÅŸlanılır, ama gene de sevilemez. Artık yeter bu konu. DüÅŸüncelerimi açıklamam gerekiyordu sana, o kadar. Genel olarak kiÅŸioÄŸlunun acısından söz etmek istiyordum, ama iyisi mi yalnızca çocukların acılarından konuÅŸalım. Gerçi delil gösterme olanağımı on kat azaltacak bu, ama gene de çocuklardan söz edelim. Bu benim za­rarıma elbette. Bir kere, çocuklar yakından bile sevilebilir. Hatta pis, yüzleri çirkin olanlar (bana sorarsan çocuÄŸun çirkin yüzlüsü olmaz) da sevilebilir. Sonra, büyüklerden söz etmememin, onların iÄŸrenç ol­masından, sevgiyi hak etmediklerinden baÅŸka bir nedeni daha var. Cezalıdırlar: Elmayı yiyip iyiyle kötüyü öÄŸrendiler, “TannlaÅŸtılar.” Hâlâ da yemekten vazgeçmiyorlar… Ama çocukların bir ÅŸey yedikleri yok, ÅŸimdilik suçsuzdurlar. Çocukları sever misin AlyoÅŸa? SevdiÄŸini biliyorum, ÅŸimdi yalnız onlardan söz etmek istememin nedenini de anlıyorsundur. Yeryüzünde onlar da korkunç acılar çekiyorlarsa ba­baları yüzündendir bu, elmayı yiyen babalan yüzünden cezalandırılı­yorlar. BaÅŸka bir dünyanın olan bu düÅŸünceyi insan yüreÄŸinin bu dünyada anlayabilmesi olacak ÅŸey deÄŸildir elbette. Suçsuz, hem de böylesine suçsuz bir yaratığın baÅŸkaları yüzünden ceza çekmesi ol­maz! Åžaşıracaksın bu sözüme ya AlyoÅŸa, ben de çok seviyorum ço­cukları. Åžunu unutma, bazen en kalpsiz, gözü dönmüÅŸ, kan emici in­sanlar, Karamazovlar bile çok severler çocukları. Çocuklar çocuk ol­duÄŸu sürece, sözgeliÅŸi yedi yaÅŸma dek, insanlardan çı.k uzaktırlar: BambaÅŸka yaratıklardır sanki. Cezaevinde bir haydut tanımıştım: Soymak için geceleri girdiÄŸi evlerin aileleriyle birlikte birkaç da ço­cuk kesmiÅŸti. Ama cezaevinde pek sevmeye baÅŸlamıştı çocukları. İşi gücü pencereden cezaevinin içinde oynayan çocukları seyrelmekti. Çocukların en küçüklerinden birini penceresinin dibine gelmeye bile alıştırmıştı. Çocuk bayağı seviyordu onu… Bütün bunları sana niçin anlattığımı bilmiyorsun, deÄŸil mi AlyoÅŸa? Başımda tuhaf bir aÄŸrı var, içim sıkılıyor. AlyoÅŸa endiÅŸeyle:

–              Yüzün deÄŸiÅŸti dedi, kendinde deÄŸilsin sanki.

İvan Fyodoroviç, kardeÅŸinin söylediÄŸini duymamış gibi sürdürdü anlatmasını:

–              Sırası gelmiÅŸken söyleyeyim, Moskova’da bir Bulgar, Çerkezlerin, Bulgaristan’da Slavların baÅŸ kaldıracaklarından korktukları için bütün ülkede yaptıklarını anlatmıştı bana: Yakıyor, yıkıyorlarmış; kadınları, çocukları öldürüyorlar, suçluları kulaklarından tahta perdelere çivili­yor, sabaha dek orada öyle bırakıyor, sabah da asıyorlarmış, vb., vb.,

akıl alacak ÅŸeyler deÄŸil bunlar. KiÅŸioÄŸlunun zalimliÄŸine “canavarca” diye bir sıfat yakıştırılmıştır, ama canavarlara büyük bir haksızlıktır bu: Hayvan, hiçbir zaman insan kadar zalim, bu iÅŸlerde usla olamaz. Kaplan yalnızca parçalar, diÅŸleriyle etlerini kopara kopara yer, bitirir avını, elinden gelen budur. Yapabilecek, elinden gelecek bile olsa, in­sanları kulaklarından çivilemeyi aklının ucundan geçirmez. Bu adam­lar çocuklara, onları analarının karnında hançerlenıekten tut da, me­me çocuklarını annelerinin gözü önünde havaya atıp aktan süngüyü saplamaya kadar her ÅŸeyi yapmışlar. Annelerinin gözü önünde olması en büyük zevki veriyormuÅŸ onlara. Bak merakımı en çok çeken sahne hangisi. DüÅŸün bir kez, korkudan tir tir titreyen bir anne, kucağında yavrusu, içeriye dolan düÅŸman askerleri… Biraz eÄŸlenmek istiyor can­ları: BebeÄŸi okÅŸuyorlar, gülsün diye kahkahalarla gülüyorlar, istedikle­ri oluyor sonunda… bebek gülüyor. Bu anda askerin biri tabancasını iki adımdan yüzüne doÄŸrultuyor. Çocuk kahkahalarla gülüyor, taban­cayı yakalamak için yumuk yumuk ellerini uzatıyor… tanı o anda ar­tist tetiÄŸi çekiyor… Güzel bir sahne deÄŸil mi?

Niçin anlatıyorsun bütün bunları aÄŸabey? diye sordu AlyoÅŸa.

Bence, ÅŸeytan diye bir ÅŸey gerçekte yoksa, kiÅŸioÄŸlu uydurımışsa onu, kendine bakarak, kendisini örnek alarak uydurmuÅŸtur.

– Yani Tanrı gibi.

İvan gülümsedi.

Hamlet’e Polonius’un dediÄŸi gibi, taşı gediÄŸine yerleÅŸtirmeyi çok iyi beceriyorsun. Kendi sözümle yakaladın beni, ama olsun varsın, memnunum. KiÅŸioÄŸlu kendisini örnek alarak yaratmışsa, iyidir senin Tanrın. Bütün bunları niçin anlattığımı soruyorsun: GördüÄŸün gibi, birtakım küçük olayları biriktiriyorum. İnanır mısın, gazetelerden,

kitaplardan bu çeÅŸit küçük olayları kesip alıyor, ya da defterime not ediyorum. Oldukça zengin bir koleksiyonum var. Yukarıda anlattığım olay da girdi koleksiyona kuÅŸkusuz… Ama yalancıdır onlar. Bi­zim yaptığımız, Çerkez’lerinkini bastıracak olaylardan da var kolek­siyonumda. Bilirsin, bizde sopa, kırbaç çok geçerlidir, ulusal bir özel­liÄŸimiz olmuÅŸtur artık: İnsanları kulaklarından çivilemek anlamsız bir ÅŸeydir bizde, ne de olsa Avrupalı sayılırız, ama sopada, kırbaçta bizim olan bir ÅŸey vardır. Bırakamayız ikisini. Avrupa’da dayak kalk­mış, sözde hiç kimseyi dövmüyorlarmış artık. Anlayış mı düzelmiÅŸ, yoksa insanın baÅŸka bir insanı kırbaçlamasını yasaklayan yasalar mı çıkmış, her neyse, bu kez bizdeki gibi ulusal bir yol bulmuÅŸ onlar da kendilerine… Öylesine ulusal bir yol ki, her ne kadar elinde kıpırda­ma baÅŸlayalı beri toplumumuzun üst tabakalarında benimsenmek is­teniyorsa da, bizde yerleÅŸemez gibi geliyor bana. Fransızca’dan çev­rilmiÅŸ nefis bir broÅŸürcük var elimde: Daha pek yakında, topu topu beÅŸ yıl önce, sanırım ancak idam edilmeden kısa bir zaman önce töv­bekar olmuÅŸ, Tanrıyı tanımış, RiÅŸar adında, yirmi üç yaşında bir haydutun, bir katilin idam ediliÅŸini anlatıyor. RiÅŸar piçmiÅŸ, daha altı ya­şındayken İsviçreli bir daÄŸ çobanı ailesine armaÄŸan etmiÅŸler onu, ço­ban ailesi iÅŸte kullanmak için büyütmüÅŸ RiÅŸar’ı. Çocuk yabani bir hayvan yavrusu gibi yetiÅŸmiÅŸ. Çobanlar hiçbir ÅŸey öÄŸretmemiÅŸler ona, hatta daha yedi yaşındayken yaÄŸmurlu, soÄŸuk havalarda yarı çıplak, yarı aç, sürünün başında yollamaya baÅŸlamışlar onu. Bunda bir kötülük bulmuyorlarmış elbette. Tersine, yaptıklarının doÄŸru ol­duÄŸuna inanıyorlarmış. RiÅŸar bir eÅŸya gibi armaÄŸan edilmemiÅŸ iniydi kendilerine… yemek vermeyi bile gereksiz buluyorlardı ona. RiÅŸar ÅŸöyle anlatıyor: “İncil’deki yolunu ÅŸaşırmış evlat gibi müthiÅŸ yemek istiyordum; satış için semirtilen domuzların kepek bulamacına bile can atıyordum, onu bile vermiyorlardı. Domuzların yemliÄŸinden ça­lınca da dövüyorlardı. ÇocukluÄŸum, delikanlılık çağım böyle geçti. İyice büyüyüp, güçlenip kendim hırsızlığa çıkıncaya dek çektim bunları.” Yabani genç Cenevre’ye gelip bir iÅŸe girmiÅŸ, gündelik ka­zancını içkiye veriyormuÅŸ, yabani bir hayvanmkinden iarksızmış ya­şayışı. Sonunda yaÅŸlı bir adamı öldürüp soymuÅŸ. Yakalamışlar onu, idam cezası vermiÅŸler. Bu gibi durumlarda fazla duygulu davranmaz­lar orada. Cezaevindeyken RiÅŸar’ın çevresini bir sürü Protestan papa­zı, türlü dinsel kuruluÅŸların üyeleri, yardımsever bayanlar v.b. sarmış. Okuma yazma öÄŸretmiÅŸler ona, İncil’i anlatmışlar, vicdanını uyandırmışlar. Birçok düÅŸünceler aşılamışlar, öÄŸütler vermiÅŸler ona. EzmiÅŸler onu. Durmadan gevezelik etmiÅŸler anlayacağın, sonunda maÄŸrur bir tavırla itiraf etmiÅŸ suçunu adamcağız. Mahkemeye bir ya­zı yazarak kendisinin bir canavar olduÄŸunu, ama sonunda mutluluÄŸa eriÅŸtiÄŸini, Tanrının onu ışığa kavuÅŸturduÄŸunu bildirmiÅŸ. Cenevre ayaÄŸa kalkmış, dindar, iyi yürekli Cenevreliler cezaevine koÅŸmuÅŸ. Sa­rılıp kucaklamışlar, öpmüÅŸler RiÅŸar’ı: “KardeÅŸimizsin sen bizim, Tan­rı ışığa kavuÅŸturdu seni!” RiÅŸar duygulu duygulu aÄŸlarmış hep: “Evet, kutsal ışığa kavuÅŸtum! ÇocukluÄŸumda, ilk gençlik yıllarında domuz yemini çalıp yemeye fırsat arardım, oysa ÅŸimdi kutsal ışığa kavuÅŸtum, Tanrının kulu olarak öleceÄŸim” -“Evet, RiÅŸar, Tanrının kulu olarak öl! Kan döktün, Tanrının adına ölmek gerekiyor! Do­muzların yemine göz diktiÄŸini, hayvanların yemini çaldın diye dayak yediÄŸin (çok kötü bir hareketti bu, hırsızlık yasaktır dinde) zaman­lar, Tanrıyı tanımadığın için suçsuzsun, olsun varsın, kan döktün, öl­men gerekiyor.” Son gün gelmiÅŸ. RiÅŸar durmadan aÄŸlıyor, “Bu benim en mutlu günüm, Tanrıya gidiyorum!” diye yineliyormuÅŸ durmadan. “Evet” diye bağırıyormuÅŸ papazlar, yargıçlar, yardımsever bayanlar, “senin en mutlu günün bu, Tanrıya gidiyorsun çünkü!” Kimi arabay­la, kimi yayan, hep birlikte RiÅŸar’m bindiÄŸi cezaevi arabasının arka­sından yürüyorlarmış. Giyotinin yanına geldiklerinde “öl, kardeÅŸi­miz,” diye bağırmaya baÅŸlamışlar RiÅŸar’a, “Tanrı adına öl, çünkü sen de kavuÅŸtun kutsal ışığa!” KardeÅŸlerinin öpücükleri arasında RiÅŸar kardeÅŸi merdivenlerden çıkarmışlar, başını bıçağın altına koymuÅŸlar, kutsal ışığa kavuÅŸtuÄŸu için boynunu gene kardeÅŸçe uçuruvermiÅŸler. Son derece ilginç bir olay bu. BroÅŸürü, Protestanlığı savunan yüksek tabakadan birtakım Rus hayırseverleri Rusça’ya çevirmiÅŸ, Rus halkı­nın aydınlatılması için parasız olarak gazetelere, dergilere dağıtmış. RiÅŸar olayının özelliÄŸi ulusal olmasındadır. Kutsal ışığa kavuÅŸtu, kar­deÅŸimiz oldu diye bir kardeÅŸimizin boynunu uçurmak gerçi anlamsız bir davranıştır bizim için, ama gene söylüyorum, bizim de bundan aÅŸağı kalmayan kendi usullerimiz vardır. Biz eskiden beri dövmekten zevk duyarız. Nekrasov’un bir ÅŸiiri vardır: Bir köylünün, atının göz­lerine, “tatlı bakışlı gözlerine” kırbaçla nasıl vurduÄŸunu anlatır. Bil­meyen var mı bu ÅŸiiri. Rusluk budur iÅŸte. Arabasına taşıyabileceÄŸin­den fazla yük vurulmuÅŸ zavallı at çamura batmış, arabayı çıkarama­maktadır. Köylü yapıştırır kırbacı, öfkeyle, ne yaptığım bilmeden vu­rur, dövmenin verdiÄŸi zevkten sarhoÅŸ olmuÅŸ, vargücüyle, habire vu­rur: “Gücün yetmese bile çıkaracaksın bu arabayı, gebersen de çıka­racaksın!” Zavallı at çırpmır, köylü bu kez, kendini korumaktan yok­sun hayvanın aÄŸlamaklı “tatlı bakışlı gözlerine” vurmaya baÅŸlar. At, son bir gayretle çekip çıkarır arabayı, eve kadar hep titreyerek, hiç soluk almadan, tuhaf bir biçimde yan yan, seke seke yürüyerek; ga­rip, çirkin bir biçimde gider. Nekrasov pek müthiÅŸ anlatmıştır bunu! Oysa yalnızca bir attır bu. Tanrının kırbaçlanmak için yarattığı bir at… Tatarlar böyle akıl verdiler bize, kırbacı da armaÄŸan bıraktılar…

Ama yalnız atlar deÄŸil, insanlar da kırbaçlanabilir. Sözgelimi, aydın, okumuÅŸ bir bey eÅŸiyle birlikte yedi yaşındaki öz kızını kırbaçlıyor. Ayrıntılarıyla yazmışımdır bunu defterime. Kırbacın kaim olmasın­dan hoÅŸnuttur beybaba. “Daha oturaklı” olurmuÅŸ, öz çocuÄŸuna “oturtmaya” baÅŸlamış böylece. Kırbacı her indiriÅŸinde kendinden da­ha bir geçen kimseler tanırım. Bir dakika, beÅŸ dakika, on dakika kır­baçlar, gittikçe hızlanır, kızışırlar. Çocuk bağırır, sonunda sesi kısılır zavallının, solumaya baÅŸlar: “Baba, baba, babacığım, babacığım!” Bu anlattığım olay uÄŸursuz, çirkin bir rastlantıyla mahkemeye aksetmiÅŸ. Adam bir avukat tutmuÅŸ. Rus halkının avukatlara “ablakat-kiralık vicdan” adını takması hayli eskidir. Avukat, adamı savunmak için yırtınıyormuÅŸ. “Öylesine basit, olaÄŸan bir olay ki bu, ama ne yaparsı­nız, günümüzün yüzkarası, mahkemeye kadar geldi, bir baba kızını dövmüÅŸ hepsi o!” Jüri yeter bulmuÅŸ bu sözleri, odalarında toplanıp, adamın suçsuz olduÄŸuna karar vermiÅŸler. Zavallı adamın kurtulması­na sevinen halk sevinç çığlıkları atmış. Eh, ben yoktum orada, olsay­dım, bu canavarın adına bir öÄŸrenci bursu konulmasını önerirdim!.. HoÅŸ tablocuklardır bunlar. Ama çocuklarla ilgili daha güzelleri de var bende AlyoÅŸa. Rus çocukları üzerine çok, pek çok olay topladım. BeÅŸ yaşında küçük bir kız çocuÄŸundan anne babası nefret ediyormuÅŸ. Hem “okumuÅŸ, saygıder, memur kiÅŸiler”miÅŸ. İnsanların çoÄŸunluÄŸu­nun önemli bir özelliÄŸinden söz ediyorum sana: Çocuklara, yalnızca çocuklara iÅŸkence etmek tutkusudur bu. Böyleleri, her çeÅŸit insana karşı son derece uygar, insanca kibar davranırlar da, çocuklara iÅŸken­ce etmeye bayılırlar. Hatta kendilerine bu zevki tattırdıkları için se­verler onları… Bu canavarları çeken, çocukların kendilerini koruya­mamaları, melekçe saflıkları, kaçıp gidebilecek bir yerlerinin bulun­mayışıdır. İşte bütün bunlar canavarın iÄŸrenç kanını kaynatır. Hiç kuÅŸku yok ki, her insanın içinde bir öfke canavarı, acı çeken kurba­nın haykırışlarından aşırı zevk duyan bir ÅŸehvet canavarı, zincirin­den boÅŸalmış bir canavar; hastalıkların, romatizmaların, hasta böb­reklerin v.b. verdiÄŸi acılarla beslenen bir canavar yatar. Bu okumuÅŸ, aydın ana baba daha beÅŸ yaşındaki zavallı kızlarına her çeÅŸit iÅŸkence­yi, acıyı tattırmışlar. Niçin olduÄŸunu kendileri de bilmeden tokatlı­yorlar, kırbaçlıyorlar, tekmeliyorlarmış. Her yanı çürük içindeymiÅŸ zavallının. Sonunda iÅŸi en yüksek düzeye çıkarmışlar: Dondurucu soÄŸuk geceler helaya kapatıyorlarmış onu. Gece çiÅŸe kalkmak iste­mesin diye (beÅŸ yaşındaki bir çocuk melekler gibi mışıl mışıl uyur­ken uyanıp da çiÅŸinin geldiÄŸim söyleyebilirmiÅŸ de sanki), evet sırf bunun için çocuÄŸun pisliÄŸini yüzüne sürüyorlarmış, yemeye zorlu-yorlarmış kendi pisliÄŸini. DüÅŸün, bir anne, evet bir anne öz evladına yapıyor bunu! O iÄŸrenç yere kapatılan zavallı yavrunun iniltileri iÅŸitilirken de sıcak yatağında rahat rahat uyuyabiliyormuÅŸ! Başına gelen­leri henüz anlayamayan küçücük bir yaratığın o pis yerde, soÄŸukta, karanlıkta, sızlayan göÄŸsüne minnacık yumruÄŸuyla vurmasının, içli içli aÄŸlamasının, “Allah Baba”ya onu kurtarması için yalvarmasının ne demek olduÄŸunu biliyor musun!.. Bu korkunç, yürekler parçala­yıcı durumu düÅŸünebiliyor musun kardeÅŸim? Rahip adayım benim, anlayabiliyor musun? İnsanın içini sızlatan bu felaketin olması pek mi gereklidir? Bu olmasa, kiÅŸioÄŸlunun yeryüzünde yaÅŸaması da ola­maz diyorlar, çünkü iyiyle kötüyü öÄŸrenemezmiÅŸ. Böylesine pahalıya oturuyorsa, Allahın belası bu iyilikle kötülüÄŸü ne diye öÄŸrenmeliyiz? Küçücük bir çocuÄŸun “Allah Baba”sına yalvarırken döktüÄŸü gözyaşı dünyanın tüm bilgilerine bedeldir… Büyüklerin çektiklerinden söz etmiyorum, elmayı yediler onlar, cehennemin dibine kadar yollan var! Ne halleri varsa görsünler, ama bunlar, bunlar! Canını mı sıkı­yorum AlyoÅŸa, iyi deÄŸilsin sanki, istemiyorsan susarım.

Önemli deÄŸil, diye mırıldandı AlyoÅŸa. Ben de acı çekmek istiyorum. Bir, yalnızca bir olay daha anlatacağım sana. Pek ilginç pek deÄŸiÅŸik

bir olay bu… Hem yakında okudum, eski defterleri karıştıran dergileri­mizden ArÅŸiv’de mi GeçmiÅŸ Zaman’da mı okumuÅŸtum, unuttum, bak­mak gerek. Yüzyılımızın başında geçiyor olay. TopraÄŸa baÄŸlı köylülerin bulunduÄŸu devrin en karanlık, en kötü günleri… YaÅŸasın halkın kurta­rıcısı!* O sıralar, yani yüzyılın baÅŸlarında sözü geçen, son derece var­

lıklı, toprak sahibi bir general emekliye ayrılmış. O da, adamlarının, kölelerinin tek sahibi olmayı hak ettiÄŸine inanarak görevden ayrılanlardanmış. Az da olsa vardı böyleleri o zamanlar. General iki bin kölesi olan köyüne gidip yerleÅŸmiÅŸ, bir çalımı varmış ki sorma; daha az var­lıklı komÅŸularını küçük görüyor, onlara birer yanaÅŸması, soytarısı gö­züyle bakıyormuÅŸ. Yüzlerce av köpeÄŸi besliyormuÅŸ, hepsi resmi giysili,

yüze yakın da atlı köpek bakıcısı varmış. UÅŸakların birinin oÄŸlu, sekiz yaşında bir çocuÄŸun attığı bir taÅŸ, generalin sevgili köpeklerinden biri­nin ayağına gelmiÅŸ bir gün. “Sevgili köpeÄŸim niçin topallıyor?” Küçük

çocuÄŸun taÅŸ attığını bildirmiÅŸler ona. General yukarıdan aÅŸağı süzmüÅŸ çocuÄŸu, “Sen yaptın bunu ha, tutun onu!” Annesinin elinden almışlar çocuÄŸu, ahıra kapamışlar, sabah gün aÄŸarırken general tüm hazırlıkları tamam, av için çıkmış, atına binmiÅŸ. Hizmetçileri, köpekleri, köpek bakıcıları, avcıları, hepsi atlı olarak çevresindeymiÅŸ. UÅŸakları ibret ol­

sun diye toplamışlar. En önde de suçlu çocuÄŸun annesi… ÇocuÄŸu dışa­rı çıkarmışlar. Puslu, soÄŸuk bir sonbahar sabahıymış, av için bulunmaz bir gün… General çocuÄŸu soymalarını buyurmuÅŸ, çocukcağızı çırılçıp­lak etmiÅŸler. Tir tir titriyormuÅŸ, korkudan dili tutulmuÅŸ, aÄŸzını açmaya cesareti yokmuÅŸ… “KoÅŸturun onu!” diye komut vermiÅŸ general, köpek bakıcıları “KoÅŸ, koÅŸ” diye bağırmaya baÅŸlamışlar, çocuk, baÅŸlamış koş­maya… “Tut!” diye haykırmış general, zaÄŸarlarını peÅŸinden salmış. Anasının gözü önünde köpeklere parçalatmış yavrusunu!.. Sanırım mahkemeye vermiÅŸler adamı. Eh iÅŸte… ne yapmalı ona? KurÅŸuna mı dizmeli? Hak yerini bulsun, içimiz rahat olsun diye kurÅŸuna mı dizmeli? Söyle AlyoÅŸa?

AlyoÅŸa bitik, acı bir gülümsemeyle aÄŸabeyine baktı,

– Evet, kurÅŸuna dizmeli! diye mırıldandı.

İvan tuhaf bir coşkunlukla bağırdı:

– Aferin! Sen de böyle söyledikten sonra, demek ki… Ah seni gidi keÅŸiÅŸ seni! Demek içinde bir ÅŸeytan yatıyor AlyoÅŸka Karamazov!

Saçmaladım, ama…

Demek bir de aması var., diye haykırdı lvan. Åžunu bilesin rahip adayı bey kardeÅŸim, dünyada saçma ÅŸeyler de pek gereklidir. Dünya saçmalıkların üzerinde duruyor, saçmalıklar olmasaydı dünyada hiç­

bir şey olmazdı belki de. Bunu kesinlikle biliyoruz!

Neyi biliyorsun?

lvan sayıklıyor gibi anlatıyordu:

– Hiçbir ÅŸey anlamıyorum, anlamak da istemiyorum. Gerçeklerin yanında kalmalıyım ben. Anlamamaya karar vereli çok oluyor. Bir ÅŸe­yi anlamaya kalkışırsam gerçeÄŸe ihanet etmem gerekiyor hemen, oy­

sa gerçekten yana olmaya karar verdim bir kez…

AlyoÅŸa içten gelen kederli bir sesle, Niçin yüklüyorsun beni? dedi. Söyleyecek misin?

Elbette söyleyeceÄŸim, sözü oraya getiriyorum zaten. Benim için deÄŸerlisin sen, elimden kaçırmak istemiyorum, seni, Zosima dedene de bırakmayacağım.

Bir an sustu lvan, yüzünü kederli bir anlatım kaplamıştı birden.

– Beni dinle: Daha iyi anlaşılsın diye yalnız çocukları aldım ele. Yer­yüzünü kabuÄŸundan tâ merkezine varana dek ıslatan öteki gözyaÅŸlarından, kiÅŸioÄŸlunun acılarından söz etmedim. Bile bile daralttım ko­

numu. Bir tahtakurusuyum ben. Düzenin niçin böyle kurulduÄŸuna aklımın ermediÄŸini de yüzüm hiç kızarmadan itiraf ediyorum. KiÅŸioÄŸlu suçludur demek: Cennet verilmiÅŸti ona, yetinmedi, özgürlük istedi. Mutsuz olacağını bile bile ateÅŸi çaldı göklerden. Öyleyse acımamalı ona. Bu zavallı, ölümlü Euclide aklımla ancak ÅŸunları biliyorum: Acı diye bir ÅŸey var, suçluları yoktur. Her ÅŸey zincirleme birbirini doÄŸur­

maktadır, her ÅŸey geçiyor, dengesini buluyor. Ama bütün bunlar Euclide saçmalıklarıdır, biliyorum bunu. YaÅŸantımı bunların üzerine kuramam, razı olamam böyle bir ÅŸeye! Suçlular yokmuÅŸ, her ÅŸey zincirle­me birbirinden doÄŸuyormuÅŸ, ben biliyormuÅŸum bunları… bana ne bü­tün bunlardan? Suçlunun cezasını bulması gerekli benim için, yoksa mahvederim kendimi. Hem baÅŸka bir dünyada, sonsuzlukta bulmasını istemiyorum suçlunun cezasını. Burada, yeryüzünde olmalı bu, gör­meliyim! Ben de inandım, ben de istiyorum görmeyi, o saate kadar ölürsem diriltsinler beni, çünkü ben yokken olursa bütün bunlar, çok ayıp kaçar… Gelecekte baÅŸlayacak sonsuz mutluluÄŸun gübresi olayım diye çekmedim bunca acıyı! Canavarlıklarım bunun için deÄŸildi! Ge­yiÄŸin aslanla yan yana yattığını, öldürülen insanın ayaÄŸa kalkıp kati­liyle kucaklaÅŸmasını görmek isterim. Dünyanın böyle kurulmasının nedenini herkes birdenbire anlayacağı anda ben de orada olmak isti­yorum. Bütün dinlerin temeli bu isteÄŸe dayanmaktadır. Aklım ermiyor buna. Yüzlerce kez soruyorum kendi kendime., sürüyle soru var, ama yalnız çocukları aldım ele, çünkü söylemek istediÄŸim ÅŸey açık seçik ortadadır. Dinle beni: Çekilen acıyla sonsuz mutluluÄŸu hak etmek için herkesin acı çekmesi gerekiyorsa, çocukları ne diye kandırıyoruz bu­na, söyler misin? Onların da acı çekmelerinin, sonsuz mutluluÄŸu çe­kecekleri acıyla hak etmelerinin gereÄŸini anlayamıyorum. Niçin onlar da gübre olacaklar gelecekte baÅŸlayacak sonsuz mutluluÄŸa? insanların suç iÅŸlemekte, cezaya çarptırılmakta eÅŸit tutulmasını anlarım, ama ço­cukların iÅŸi ne burada? EÄŸer babalarının suçlarına, canavarlıklarına onların da ortak oldukları gerçekse, hiç kuÅŸku yok ki, bu dünyaya öz­gü olmayan bir gerçektir bu, dolayısıyla da ben anlayamıyorum onu. Bir sivri akıllı çıkar, bunun önemli olmadığını, çocuÄŸun büyüyüp gü­nah iÅŸleyeceÄŸini söyler belki. Ama bûyûyemedi iÅŸte, sekiz yaşındayken köpeklere parçalattılar onu. Ah AlyoÅŸa, Tanrıya küfür deÄŸil söyledikle­rim! Gökteki, yerin altındaki yaÅŸayan, yaÅŸamış tüm yaratıkların hep bir ağızdan “Haklısın Tanrım, yolun açıldı bize çünkü!” diye bağırma­ya baÅŸladıklarında evrenin nasıl sarsılacağını düÅŸünebiliyorum. Çocu­ğu köpeklere parçalatılan anne o canavarla kucaklaşıp üçü birden “Haklısın Tanrım,” diye bağırdıklarında her ÅŸey anlaşılacak elbette. Gelgelelim, bunu anlayamıyorum ben, kabul edemiyorum. Yeryüzün­de kaldığım sürece de elimden geleni yapacağım. Biliyor musunuz AlyoÅŸa, o saate dek yaÅŸar, ya da o zaman dirilirsem, çocuÄŸunu köpeklere parçalatan canavarla kucaklaÅŸan anneyi görüp ben de herkesle birlikte “Haklısın Tanrım!” diye bağırırım belki, ama bağırmak istemiyorum. Henüz zaman varken, kendimi sıyırmaya çalışıyorum, bu yüzden de sonsuz mutluluÄŸu kesinlikle reddediyorum. O pis kokan yerde öcü alınmamış gözyaÅŸları dökerek, “Allah Baba”sma yalvaran, küçücük yumruÄŸuyla göÄŸsünü yumruklayan bir çocuÄŸun gözyaşına bile değ­mez o sonsuz mutluluk! DeÄŸmez, çünkü karşılığı verilmemiÅŸtir bu gözyaşının. Oysa verilmelidir! Yoksa sonsuz mutluluk diye bir ÅŸey ola­maz. Ama neyle, nasıl vereceksin? Olacak ÅŸey midir bu sanki? Öcü alı­narak mı? Ama ne yapacağım öcü? BaÅŸkalarına acı çektirenler için ce­hennemi ne yapacağım? Zavallılar acı çekmiÅŸler bir kez, cehennem neyi düzeltecek? Hem cehennem varsa, sonsuz mutluluk olabilir mi hiç: Bağışlamak istiyorum ben, kucaklamak istiyorum, daha acı çekil­sin istemiyorum. Çocukların çektikleri acılar da gerçeÄŸin öÄŸrenilmesi için gerekli olan acıyı tamamlamak içinse, önceden ÅŸunu söyleyeyim ki, gerçek deÄŸmez buna. O annenin, çocuÄŸunu köpeklere parçalatan canavarla kucaklaÅŸmasını da istemiyorum! Bağışlamamalı onu! Cam isterse varsın kendisi için bağışlasın, sınırsız ana acısını bağışlasın var­sın. Ama köpeklere parçalatılan zavallı yavrusunun acısını bağışlama­ya hakkı yoktur, çocuk bağışlasa bile o bağışlayamaz canavarı, bağışla­mamalı! Öyle olursa, bağışlamazlarsa sonsuz mutluluk nerede kalır? Dünyada, bağışlayabilecek, buna hakkı olan bir yaratık var mıdır hem? Sonsuz mutluluÄŸu istemiyorum, insanları sevdiÄŸim için istemi­yorum bunu. Öcü alınmamış acılar arasında kalayım, daha iyi… Hak­sız olsam bile, öcü alınmamış acım, yatışmamış öfkem içimde kalsın, razıyım… Evet, bu sonsuz mutluluÄŸa pek büyük paha biçmiÅŸler! Bizim kesemize göre deÄŸil ona giriÅŸ. Bu yüzden, giriÅŸ biletini geri vermek için acele ediyorum. Dürüst bir insansam elden geldiÄŸince acele etme­liyim. Ben de yapıyorum bunu. Tanrıyı inkâr ettiÄŸim falan yok AlyoÅŸa, yalnızca biletimi saygılarımla geri veriyorum o kadar. .

AlyoÅŸa, başı önünde, durgun, Bu, Tanrıya baÅŸ kaldırmadır, diye mırıldandı.

BaÅŸ kaldırma mı? Böyle bir sözcüÄŸü duymak istemezdim senden. BaÅŸ kaldırarak yaÅŸayabilir mi kiÅŸioÄŸlu? Ben istiyorum yaÅŸamayı. Açık açık söyle bana, sorumu yanıtlamaya çağırıyorum seni: Tutalım ki, sonunda insanları mutlu etmek, onlara barış, huzur vermek amacıyla kiÅŸioÄŸlunun kaderinin yapısını yükselten sensin, bunun için yalnızca bir küçük yaratığa, sözgeliÅŸi yumrukcuklanyla göÄŸsünü yumrukla­yan çocuÄŸa acı çektirmen, onun öcü alınmamış bu gözyaÅŸları üzerine de bu yapıyı kurman gerekse, böylesine koÅŸullar altında bu yapının

mimarı olmayı kabul eder miydin? Cevap ver, yalan da söyleme!

Hayır, diye mırıldandı Alyoşa, kabul etmezdim.

Peki, yapıyı kendileri için kurduÄŸun insanların, küçücük bir ma­sumun haksız yere dökülmüÅŸ kanma karşılık bu mutluluÄŸu kabul ede­bileceklerini, sonsuz mutluluÄŸa kavuÅŸabileceklerini aklın alıyor mu?

AlyoÅŸa’nın gözleri parladı birden. Hayır, almıyor. AÄŸabey demin ÅŸöyle söyledin: “Dünyada, bağışla­

yabilecek, buna hakkı olan bir yaratık var mıdır hem?” Vardır böyle bir yaratık, her ÅŸeyi herkesi, her türlü suçu bağışlayabilir o, çünkü masum kanını her ÅŸey, herkes için akıttı. Onu unuttun, oysa sözünü

ettiÄŸin yapının temel taşı odur, “Haklısın Tanrım, yolların açıldı artık bize,” diye ona seslenecekler.

“Tek günahsız” ile akan kanım söylemek istiyorum! Hayır unut­madım, tam tersine, hâlâ onu öne sürmüyorsun diye de ÅŸaşıyorum doÄŸrusu. Çünkü tartışmalarda önce ona sarılırlar sizinkiler. Bak AlyoÅŸa, ama gülmeyeceksin söyleyeceÄŸime, bir zamanlar bir ÅŸiir yaz­mıştım, bir yıl oluyor. On dakika daha ayırabilirsen bana, onu sana anlatırım, ne dersin?

– Sen mi yazdın ÅŸiiri?

İvan gülümsedi.

Oh, hayır, yazmadım, iki mısra bile yazmadım ömrümde. Ama kafamda kurdum onu, unutmadım da. Heyecanla, tutkuyla kurdum.

İlk okuyucum, daha doÄŸrusu dinleyicim sen olacaksın. -İvan gene gülümsedi-. Bir dinleyici bile olsa, ne diye kaybetsin onu ozan… An­latayım mı?

Can kulağıyla dinliyorum seni, dedi Alyoşa.

Åžiirimin adı “Büyük Engizisyoncu”dur, saçma bir ÅŸey ama gene de anlatmak istiyorum onu sana.

 

 

Çeviren: Koray Karasulu, Karamazov KardeÅŸler, Alfa Yayınları

 

IV. İSYAN

 

                İvan:

– Sana bir itirafta bulunmalıyım, diye baÅŸladı. Ben yakınlarımı hiçbir zaman sevemedim. Bence yakınlar deÄŸil, yalnızca uzak olanlar sevilir zaten. “Merhametli Yohan” (Bir aziz) adında biriyle ilgili bir öykü okumuÅŸtum: günün birinde aç, soÄŸuktan donmuÅŸ dilencinin biri bu azizin kapısını çalıp, sıcak bir köÅŸe istemiÅŸ, aziz de adamı kendi yatağına yatırıp, güzelce örtmüÅŸ ve dilencinin korkunç bir hastalıktan yara olmuÅŸ aÄŸzına sıcak nefesini üflemeye baÅŸlamış. Eminim bunu kilise kanunlarının zorlamasıyla, yalandan acı çekerek yapmıştır. Bir insanı sevmek için gizli kalmak gerekir; yüzünü gösterirsen ortada sevgi falan kalmaz.

                AlyoÅŸa:

– KeÅŸiÅŸ Zosima da bir keresinde bundan söz etmiÅŸti, dedi. O da, insan yüzünün sevgide deneyimsiz olanlara, çoÄŸu zaman engel olduÄŸunu söylemiÅŸti. Ama insanoÄŸlunun sevgisi boldur, üstelik neredeyse İsa’nın sevgisine benzer; bunu biliyorum İvan…

– Eh ben henüz bilmiyorum ve anlayamıyorum da, üstelik benim gibi çok insan var. Ama bu insanların kötü özellikli olmalarından mı yoksa doÄŸalarından mı kaynaklanıyor; sorun burada iÅŸte. Bence İsa’nın insan sevgisi, dünyamız için olanaksız bir mucizedir. Elbette o bir Tanrıydı. Ama biz deÄŸiliz. Varsayalım ki banim çok derin bir acım var, hiç kimse benim ne kadar acı çektiÄŸimi anlayamaz çünkü o ben olamaz; üstelik çok az insan baÅŸkasının acını üstlenip onun için acı çeker (bu bir tür rütbe gibidir). Peki neden üstlenmez dersin? Çünkü kötü bir kokum, çirkin bir yüzüm var, çünkü zamanında onun ayağına basmışımdır. Üstelik çeÅŸit çeÅŸit acı var: örneÄŸin bana iyilik eden, aÅŸağılayıcı, beni küçük düÅŸüren acılarımı, açlığımı falan hoÅŸ görür ama, yüksek bir ideal uÄŸruna acı çekmemi kaldıramaz; çünkü yüzümü, kafasında canlandırdığı yüksek idealler uÄŸruna acı çeken insan yüzüyle baÄŸdaÅŸtıramamıştır. Bu yüzden bana yapacağı tüm iyilikleri bir anda keser, ama kötü yürekli olduÄŸundan falan deÄŸil. Dilenciler, özellikle de soylu dilenciler dışarıya hiç çıkmamalı, gazete aracılığıyla dilenmeliler. Yakınlarımızı soyut olarak, hatta bazen somut olarak da uzaktan sevebiliriz ama, yakından sevmemiz neredeyse imkansızdır. Her ÅŸey bale sahnesindeki gibi olsaydı, dilenciler ipekli paçavralarla, yırtık dantellerle zarifçe dans ederek dilenseler, hayranlıkla seyredebilirlerdi. Ama yalnızca seyredilir, sevilmezlerdi. Neyse bu kadar yeter. Sana yalnızca, benim görüÅŸümü açıklamak istedim. İnsanların çektiÄŸi acılardan genel olarak söz edecektim ama yalnızca çocukları ele almak daha iyi olacak. Gerçi bu benim argümanlarımı on kat zayıflatacak ama yine de yalnızca çocuklardan söz etmek daha iyi olacak. Elbette pek yararıma olmayacak. İlkin kirli, hatta çirkin yüzlü çocuklar bile (bence çirkin yüzlü çocuk olamaz ama) yakından sevilebilirler. İkincisi ise büyüklerden söz etmeyeceÄŸim çünkü onlar iÄŸrençtir ve cezalarını da buldular: yasak elmayı yiyip, iyiyi ve kötüyü öÄŸrendiler, “Tanrıya yaklaÅŸtılar”. Hala da yemeye devam ediyorlar. Çocuklar hiçbir ÅŸey yemedikleri için hala masumlar. Çocukları sever misin AlyoÅŸa? SevdiÄŸini biliyorum, neden yalnızca onlardan söz etmek istediÄŸimi de anlarsın. Yeryüzünde acı çekmeleri yalnızca babalarının suçudur ve elmayı yiyen babalarının cezasını çekiyorlar…ama bu, öteki dünyaya ait bir akıl yürütme, dolayısıyla bu dünyadaki insan yürekleri için pek anlaşılır deÄŸil. Suçsuz birine, özellikle de bu kadar masum bir varlığa baÅŸkasının günahlarının kefaretini ödetmek olanaksız bir ÅŸey! İstediÄŸin kadar ÅŸaşırabilirsin AlyoÅŸa ama, ben de çocukları çok severim. Karamazovlar türünden gaddar, tutkulu, vahÅŸi insanlar bile kimi zaman çocukları çok severler, buna dikkat et. Çocuklar küçükken, yedi yaÅŸlarına kadar, büyüklerden çok farklı yaradılışda, bambaÅŸka yaratıklar gibidirler. Hapiste olan bir katil tanıyorum: hırsızlık yapmak için girdiÄŸi evlerde bütün aileyi, arada çocukları da öldürdüÄŸü olmuÅŸ. Ama hapisteyken çocuklara bayılmaya baÅŸladı. Sürekli hücresinin penceresinden, hapishanenin avlusunda oynayan çocukları izliyordu. Hatta küçük bir oÄŸlanla sıkı dost olmuÅŸlardı, çocuk penceresinin altına kadar geliyordu… Bütün bunları sana neden anlattığımı bilmiyorsun deÄŸil mi AlyoÅŸa? Nedense başım aÄŸrıyor, sıkılıyorum.

                AlyoÅŸa huzursuz bir tavırla:

– Çok garip görünüyorsun, dedi. Çıldırmış gibisin sanki.

                İvan Fyodoroviç kardeÅŸini duymamış gibi devam etti:

– Yeri gelmiÅŸken, Moskova’da bir Bulgar’dan duyduklarımı da anlatayım: Türklerle, Çerkezler, Bulgaristan’da Slavların ayaklanmalarından korkup dehÅŸet saçıyor*, korkunç ÅŸeyler yapıyorlarmış; yakıyor, yıkıyor, çocuklarla kadınların ırzlarına geçiyor, tutukluları kulaklarından tahtalara çivileyip sabaha dek öylece bırakıyor sabah da asıyorlarmış vs. Kimi zaman zalim insanları “vahÅŸi hayvan” diye nitelemekle vahÅŸi hayvanlara haksızlık ediliyor: vahÅŸi hayvanlar hiçbir zaman insanlar kadar korkunç, neredeyse sanatsal vahÅŸilikler yapmazlar. Bir kaplan yalnızca ısırıp parçalamayı bilir. Elinden gelse bile, insanları kulaklarından çivilemeyi aklından geçirmez. Bu Türkler çocuklara, neredeyse ÅŸehvet duyarak iÅŸkence ediyorlarmış; daha doÄŸmamış çocukları annelerinin karnını yararak çıkartıyor, henüz meme emen çocukları, annelerinin gözü önünde süngülüyorlarmış. En çok annelerin gözü önünde öldürmeyi seviyorlarmış. Bu tablo çok ilginç doÄŸrusu. Gözünde canlandırsana: annesinin göÄŸsünde kırılgan bir bebek bedeni ve çevresini sarmış Türkler. Biraz eÄŸlenmek istiyorlar: bebeÄŸi okÅŸayıp, gıdıklıyor, güldürmeye çalışıyorlar. Tam bu sırada, içlerinden biri tabancasını çıkarıp bebeÄŸin burnuna doÄŸrultuyor. NeÅŸeyle gülücükler saçan bebek, elini uzatıp tabancanın namlusunu kavramak isterken adam birden tetiÄŸi çekip, bebeÄŸin kafasını darmadağın ediyor… Sanatkarca deÄŸil mi? Dediklerine göre Türkler ÅŸakalaÅŸmaya bayılırmış.

– Bunları neden anlatıyorsun aÄŸabey?

– Åžeytan yoksa, onu da insanın yarattığını düÅŸünüyorum; hem de kendini örnek alarak.

– Tanrıyı yarattığı gibi yani.

                İvan gülerek:

– Sen de Hamlet’teki Polonius gibi lafı beklenmedik ÅŸekilde çevirmeyi becerebiliyorsun, dedi. Kendi sözümle yakaladın beni; olsun, hoÅŸuma gitti. İnsanın, Tanrıyı da kendisini örnek alarak yaratması iyi bir ÅŸey. Demin, bunları neden anlattığımı sordun: kimi olayları, anekdotları, gazetelerden, dergilerden, ÅŸuradan, buradan toplayıp yazmaya meraklı olduÄŸumu biliyor musun, hem de epey zengin bir koleksiyonum var. Elbette Türkler de bu koleksiyona dahil ama onlar yabancı. Bize ait parçalar da var, hatta Türklerden bile daha iyiler. Bilirsin biz de dayak, sopa, kamçı daha çoktur; hatta ulusallaÅŸmıştırlar: ne de olsa Avrupalı olduÄŸumuzdan bizde kulak çivilemek yoktur ama, sopa, kamçı bizim malımızdır ve belki de bizden yayılmıştır. Yurtdışında artık dayak yokmuÅŸ sanırım, ahlak düzelmiÅŸ, ya da kanunlar insanların birbirlerini dövüp, kamçılamasını yasaklamışlar ama onlar da kendilerini tıpkı bizimki gibi ulusal bir ÅŸekilde ödüllendirmiÅŸler, hatta öylesine ulusal ki bizde uygulanması neredeyse olanaksız gibi; yine de son zamanlarda yüksek çevrelerde baÅŸ gösteren dini akımın etkisiyle bizde de ilgi çekebilir sanırım. Elimde çok güzel, Fransızca’dan çevrilmiÅŸ bir broÅŸür var: çok önceden deÄŸil beÅŸ yıl kadar önce, Cenevre’de, yirmi üç yaşındaki, Richard adlı bir katilin, idamından önce piÅŸman olup, Hıristiyanlığa dönüÅŸünü anlatıyor. Bu Richard gayrımeÅŸru bir çocukmuÅŸ ve daha altı yaşındayken, İsviçreli çoban bir aileye armaÄŸan edilmiÅŸ; onlar da çocuÄŸu çalıştırmak için yetiÅŸtirmiÅŸler. Richard vahÅŸi bir hayvan gibi büyümüÅŸ; çobanlar da ona hiçbir ÅŸey öÄŸretmemiÅŸler ve yedi yaşına bastığında, yaÄŸmura, soÄŸuÄŸa falan bakmaksızın, aç karnına, yarı çıplak, sürünün başına yollamaya baÅŸlamışlar. Elbette hiçbiri bu yaptıklarından dolayı piÅŸmanlık duymuyor, bunu hakları sayıyorlarmış; çünkü Richard onlara bir eÅŸya gibi armaÄŸan edilmiÅŸ, hatta bu yüzden karnını doyurmayı bile gereksiz görüyorlarmış. Richard’ın dediÄŸine göre o zamanlarda İncil’deki müsrif oÄŸul** gibiymiÅŸ: domuzları semirtmek için verilen lapayı yemeye can atıyormuÅŸ ama onu bile vermiyorlarmış, hatta domuz yemliÄŸinden çalmaya kalktığında dövüyorlarmış; bütün çocukluÄŸu, ilk gençliÄŸi ve büyüyüp çalmaya baÅŸlamasına kadar olan zamanı böyle geçmiÅŸ iÅŸte. Bu vahÅŸi adam, Cenevre’de çalışmaya baÅŸlamış; eline geçen tüm parayı içkiye yatırıyormuÅŸ ve sonunda yaÅŸlı bir adamı öldürüp, soymuÅŸ. Yakalayıp yargılamışlar ve ölüm cezasına çarptırılmış. Orada pek duygusal davranmazlar. Hapisteyken Richard’ın çevresi bir sürü rahiple, türlü türlü dini derneklerden hayırsever hanımefendilerle dolmuÅŸ. Richard’a hapishanede okuma yazma öÄŸretmiÅŸler, İncil’i anlatmışlar, vicdanını sızlatıp, dırdırlarla kafasını ÅŸiÅŸirmiÅŸler ve o da sonunda suçunu kabullenip itiraf etmiÅŸ. Richard mahkemeye, bir azılı bir canavar olduÄŸunu ama Tanrının kutsamasıyla aydınlandığını yazılı olarak bildirmiÅŸ. Bütün Cenevre, bütün o hayırsever ve dini bütün Cenevre ayaÄŸa kalkmış. Bütün saygıdeÄŸer soylu kiÅŸiler hapishaneye koÅŸmuÅŸlar; Richard’a sarılıp onu öpüyor ve “Sen, Tanrının kutsadığı kardeÅŸimizsin!” diyorlarmış. Richard da duygulanıp, “Evet kutsandım! Eskiden domuzların yemeÄŸiyle mutlu oluyordum; ÅŸimdiyse kutsandım ve Tanrı kulu olarak öleceÄŸim!” diyerek aÄŸlamaya baÅŸlıyormuÅŸ. “Evet, evet Richard, Tanrı kulu olarak öl; kan döktün ve bu yüzden Tanrı için ölmen gerekiyor. Domuzların yemeÄŸini çalarken ve bunun için dayak yerken (hiç de iyi yapmıyordun çünkü çalmak yasaktır) Tanrıyı tanımasan da, kan döktüÄŸün için ölmen gerekli.” Sonunda idam günü gelmiÅŸ. Zavallı Richard aÄŸlıyor, sürekli, “Bu yaÅŸamımın en güzel günü, Tanrıya gidiyorum!” deyip duruyormuÅŸ. Rahipler, yargıçlar ve hayırsever hanımefendiler de “Evet!” diye bağırıyorlarmış, “Bu senin en mutlu günü çünkü Tanrıya gidiyorsun!” Kimi arabayla kimisi de yayan olarak herkes, Richard’ı taşıyan hapishane arabasının ardından daraÄŸacına gitmiÅŸler. DaraÄŸacına vardıklarında Richard’a, “Öl kardeÅŸimiz!” diye bağırmışlar, “Tanrı için öl, çünkü O seni kutsadı!” Böylece Richard kardeÅŸlerinin öpücükleri, kucaklamaları arasında daraÄŸacına götürülmüÅŸ ve Tanrısına ulaÅŸması için gayet kardeÅŸçe kafası uçurulmuÅŸ. Yok bu olay çok karakteristik. BroÅŸürü, yüksek çevreden kimi Lutherciler çevirtip, Rus halkının aydınlanması için gazetelere ve diÄŸer yayın organlarına yollamışlar. Richard olayı, ulusal olduÄŸu için güzeldir. Biz, Tanrının kutsadığı bir kardeÅŸimizin kafasını uçurmayız ama yineliyorum, yine de onlardan aÅŸağı kalmayız. Bizim tarihsel, kendiliÄŸinden oluÅŸmuÅŸ iÅŸkence zevkimiz dayaktır. Nekrasov’un, bir mujiÄŸin, kırbaçla atının “uysal bakışlı gözlerine” vurduÄŸunu anlatan bir ÅŸiiri* vardır. GörülmemiÅŸ bir ÅŸey, Rusluk bu iÅŸte. Åžair zayıf, taşıyabileceÄŸinden fazla yüklenmiÅŸ, çamura saplanmış arabayı çekmeye çalışan bir at çizer. Mujik kudurmuÅŸçasına, ne yaptığını bilmeden ve sonunda attığı dayağın zevkiyle kendinden geçerek hayvanı döver, bir yandan da, “Gücün yoksa bile çek, öl ama çek!” diye bağırır. At debelenir, adam da onun savunmasız, ıslak ve “uysal gözlerine” kırbacı yapıştırır. Hayvan, kendini kaybederek ileri fırlar ve her yanı titreyip, soluÄŸu kesilerek, yan yan, doÄŸal olmayan, çirkin bir sıçrayışla yürür; elbette Nekrasov daha korkunç anlatıyor. Oysa bu yalnızca bir attır; Tanrının kamçılansın diye yarattığı bir at. Bunları Tatarlardan öÄŸrendik, anı olarak da kırbaçlarını bıraktılar. Ama insanlar da kırbaçlanır. Bak örneÄŸin, aydın, eÄŸitimli bir adamla karısı, yedi yaşındaki öz kızlarını sopayla dövüyorlarmış; hepsini ayrıntılı olarak yazdım. Sopanın dikenli olması babanın daha çok hoÅŸuna gidiyormuÅŸ, dayak “daha çok can yakıyor” diyormuÅŸ ve öz kızına “oturtmaya” baÅŸlıyormuÅŸ. Bu dayakçıların kimilerinin, her vurdukları darbede saldırganlaşıp, giderek, sözcüÄŸün tam manasıyla ÅŸehvet duyduklarını biliyorum. BeÅŸ dakika, on dakika döverler ve darbeler giderek daha acıtıcı olur. Çocuk bağırır, bağırır ve sonunda ve bağıramayacak hale gelip, soluÄŸu tıkanarak “Baba, baba, babacığım!” diye inlemeye baÅŸlar. Bu olay, hangi iblis iÅŸe karışmışsa, yargıya yansımış. Bir avukat tutulmuÅŸ. Rus halkı avukatlara uzun süredir, “avukat, kiralık vicdandır” der. Avukat, müvekkilini savunmak için bağırıp çağırmış. “Bir babanın kızını dövmesi gibi ailevi ve gayet doÄŸal bir olayın mahkeme önüne getirilmesi ayıptır!” demiÅŸ. Bu sözlere kanan jüri de beraat kararı vermiÅŸ. Seyirciler de, iÅŸkenceci kurtuldu diye sevinç çığlıkları atmaya baÅŸlamış. Ah, ah, orada olsaydım, bu iÅŸkenceci adına bir burs verilmesini önerirdim!.. Bunlar hoÅŸ tablolar. Ama çocuklar konusunda, elimde bundan daha iyileri de var; Rus çocuklarıyla ilgili çok ÅŸey topladım AlyoÅŸa. “SaygıdeÄŸer, mevkii sahibi, eÄŸitimli, aydın insanlar” olan bir aile, beÅŸ yaşında küçük kızlarından nefret ediyordu. Bak bir daha söylüyorum: çoÄŸu insanda, çocuklara ama yalnızca çocuklar iÅŸkence etmek bir zevk haline dönüÅŸmüÅŸtür. Bu iÅŸkenceciler, insan soylu olmayan yaratıklara karşı eÄŸitimli, insancıl Avrupalılar gibi son derece ÅŸefkatli, iyilik doludurlar ama çocuklara, hatta kendi çocuklarına bile acı çektirmeye bayılırlar. Savunmasız çocukların, meleksi saflığı iÅŸkenceciyi iyice kışkırtır ve damarlarındaki kötü kanın kızışmasına neden olur. Her insanda bir canavar gizlidir elbette…öfke canavarı, kurbanının attığı çığlıklardan zevk alan ÅŸehvet canavarı, zincirlerinden kurtulmuÅŸ, sefahatten kaynaklanan hastalıkların, damla, ciÄŸer vs. hastalıkların canavarı. Aydın geçinen ailesi, o beÅŸ yaşındaki kızcağıza çeÅŸit çeÅŸit iÅŸkenceler ederdi. Yumrukla, sopayla döver, tekmelerlerdi ve ne yaptıklarını bilmeden tüm bedenini çürük içinde bırakırlardı; sonunda en ince metoda ulaÅŸtılar: kızı geceleri, soÄŸukta, ayazda, sırf çiÅŸini söylemediÄŸi için (sanki beÅŸ yaşında, melek gibi derin uyuyan küçücük bir çocuk, o yaÅŸta çiÅŸini söyleyebilirmiÅŸ gibi) tuvalete kilitlemeye baÅŸlamışlar, sonra da kendi dışkısını çocuÄŸun yüzüne sürüp, yemeye zorlamışlar, üstelik bun yapan öz annesi! İşte bu anne, iÄŸrenç tuvalette kilitli kızının iniltilerini dinleyerek, gönül rahatlığıyla uyuyabiliyordu! Başına gelenleri anlayamayacak kadar küçük bir yaratığın, o iÄŸrenç, karanlık, soÄŸuk yerde minnacık elleriyle, aÄŸrıyan göÄŸsünün yumruklayıp, ılık gözyaÅŸları dökerek, kendisini koruması için “Tanrıcığına” yalvardığını düÅŸünebiliyor musun…bu saçmalığı anlayabiliyor musun dostum, kardeÅŸim, Tanrının uysal kulu, rahip adayı; bu saçmalığın ne gereÄŸi var, neden böyle bir ÅŸey yaratılmış? Bunlar olmasaydı, insanoÄŸlu yeryüzünde kötülükle iyiliÄŸi ayırt edemezdi derler. Buna mal olacaksa, lanet olası iyilikle kötülüÄŸü anlamanın ne yararı var? Bir çocukcağızın, “Tanrıcığına” döktüÄŸü gözyaÅŸları, dünyanın tüm bilgilerine bedeldir. Büyüklerin acılarından hiç söz etmiyorum; onlar elmayı yedikleri için hepsinin canı cehenneme ama, bunlar, ya bunlar! Sana iÅŸkence ediyorum AlyoÅŸka, sanki pek kendinde deÄŸil gibisin. İstersen bırakayım.

                AlyoÅŸa :

– Önemli deÄŸil, ben de acı çekmek isterim, diye mırıldandı.

– Öyleyse bir öykü daha, çok ilginç, karakteristik bir tane daha anlatayım; üstelik bunu yakınlarda, ÅŸu eski ArÅŸiv’de ya da Eski Zamanlar’da* okumuÅŸtum ama hangisinde olduÄŸunu anımsamıyorum, sonra bakmalı. Bu olay, yüzyılın başında, kölelik kanununun en karanlık dönemlerinde geçiyor; yaÅŸasın halkımızın kurtarıcısı**! İşte yüzyılın başında çok güçlü, zengin, pomeÅŸçik olan bir general varmış; bu general emekliye ayrıldıktan sonra, emri altındaki insanların yaÅŸam ve ölüm haklarını elinde tuttuÄŸuna inanmaya baÅŸlamış (sayıları çok olmasa da o zamanlar böyleleri vardı elbette). O zamanlar böyle ÅŸeyler oluyordu iÅŸte. Neyse general iki bin canlık topraklarında böbürlenerek dolaşıyor ve çevredeki daha küçük çiftlik sahiplerini, soytarı, dalkavuk olarak görüyormuÅŸ. Yüzlerce av köpeÄŸi besliyor, köpeklerin bakımıyla da üniformalı, atlı yüz kadar uÅŸak ilgileniyormuÅŸ. Bir gün, kölelerinden birinin, yedi yaşındaki oÄŸlu oynarken, generalin en sevdiÄŸi tazısının ayağını taÅŸla yaralamış. General “En sevdiÄŸim tazı neden topallıyor?” diye sorduÄŸunda da çocuÄŸun yaptığını anlatmışlar. General çocuÄŸu ÅŸöyle bir süzüp, “Demek sen yaptın, tutun ÅŸunu!” diye bağırmış. ÇocuÄŸu annesinin elinden alıp bütün gece kilit altında tutmuÅŸlar; general sabahleyin tüm alayıyla, at üstünde, çevresinde köpekleri, dalkavukları, uÅŸakları olduÄŸu halde ava çıkmış. İbret olsun diye de bütün halkı malikane avlusuna toplamışlar; en önde de suçlunun annesi varmış. Kasvetli, soÄŸuk, sisli bir sonbahar günüymüÅŸ, av için nefis bir hava. General çocuÄŸun soyulmasını emretmiÅŸ, çocuÄŸu çırılçıplak soymuÅŸlar; korkudan aklı başından gitmiÅŸ olan çocuk titriyor, gıkını bile çıkaramıyormuş… General “Kovalayın ÅŸunu!” emrini verince bütün avcılar, “KoÅŸ, koÅŸ!” diye bağırmışlar, çocuk da koÅŸmuş… General “Yakalayın!” diye bağırınca da bütün tazılar çocuÄŸun peÅŸinden atılmışlar. ÇocuÄŸu yakalayan köpekler, annesinin gözleri önünde yavrucağı paramparça etmiÅŸler!.. Sanırım generali de gözaltına almışlar. Peki…ne yapmalı ona? KurÅŸuna mı dizmeli? Vicdanımızı rahatlatmak için kurÅŸuna mı dizmeli? Söylesene AlyoÅŸka!

                AlyoÅŸa donuk, çarpık bir gülümsemeyle bakışlarını aÄŸabeyine dikti ve alçak sesle.

– Evet, kurÅŸuna dizmeli! dedi.

                İvan heyecanla bağırdı:

– Bravo! Böyle söylediÄŸine göre… Ah seni keÅŸiÅŸ! Demek kalbinde, böyle küçük bir ÅŸeytan yatıyor AlyoÅŸka Karamazov!

– Saçmaladım tabii ama…

                İvan

– Evet öyle, aması var! diye bağırdı. Dünyanın saçmalıklara çok ihtiyacı var rahip adayı, bunu sakın unutma. Dünya saçmalıklar üzerine kurulmuÅŸ; belki de saçmalıklar olmasa hiçbir ÅŸey olmazdı. Ben bunu bilir, bunu söylerim!

– Neyi biliyorsun?

                İvan sayıklarcasına devam etti:

– Hiçbir ÅŸey anlamıyorum ve anlamak da istemiyorum. Yalnızca olay üzerinde durmak istiyorum. Uzun süre önce anlamamaya karar verdim. Bir ÅŸeyi anlamaya kalkışırsan, olayı geride bırakman gerekir ama ben, olay üzerinde durmak istiyorum…

                AlyoÅŸa yürek paralayıcı, acı bir sesle:

– Neden beni sınıyorsun? diye bağırdı. Söyle artık, benden ne istiyorsun?

– Elbette söyleyeceÄŸim, ben de oraya geliyordum zaten. Benim için deÄŸerlisin, seni Zosima’na bırakamam.

                İvan bir an sustu, yüzü aniden iyice hüzünlü olmuÅŸtu.

– Bak, daha açık olabilmek için yalnızca çocukları ele aldım. Dünyayı kabuÄŸundan, merkezine kadar dolduran diÄŸer insan gözyaÅŸlarından söz etmedim; konumu bilerek daralttım. Ben bir tahtakurusundan baÅŸka bir ÅŸey deÄŸilim; tüm aczimle, hiçbir ÅŸeyin nedenini anlayamadığımı itiraf ediyorum. Demek ki insanlar suçlu: onlara cennet sunulmuÅŸ ama özgürlük istemiÅŸler ve mutsuz olacaklarını bile bile gökten ateÅŸi çalmışlar, yani onlara acımamalı. Ah, benim zavallı, ölümlü, Öklidvari aklımla bildiklerim ÅŸunlardan ibaret:  acılar var ama suçlular yok, her ÅŸey basitçe, büyük bir yalınlıkla, bir zincirin halkaları gibi, uyumla birbirini izliyor…bunların Öklidçe saçmalıklar olduÄŸunu biliyorum ama böyle bir düzen üzerine yaÅŸamımı kuramam! Suçlu falan olmamasından, her ÅŸeyin basitçe birbirini izlemesinden bana ne, bunları bilsem ne olacak;  ben ceza istiyorum yoksa kendimi öldürmem gerek. Üstelik bu ceza, belirsiz bir zamanda, sonsuzlukta bir yerlerde deÄŸil, hemen ÅŸimdi, dünyada olmalı ve ben de gözlerimle görmeliyim. Buna inanıyorum ve görmek istiyorum; o ana kadar ölecek olursam beni diriltsinler çünkü her ÅŸey bensiz olursa çok alınırım. EttiÄŸim kötülüklerin, çektiÄŸim acıların, gelecekteki bilmem hangi uyuma gübrelik etmesini istemem, bunun için acı çekmedim ben. GeyiÄŸin, aslanla yan yana yattığını, katledilen birinin dirilip katiliyle kucaklaÅŸtığını gözlerimle görmek istiyorum. BaÅŸkaları olup bitenlerin nedenini öÄŸrenirken ben de orada bulunmak istiyorum. Dünyadaki tüm dinlerin temeli bu istektir; ben de inançlıyım iÅŸte. Ama ya çocuklar, çocukları ne yapmalı? Bu soruna çözüm bulamıyorum. Yüzüncü kezdir tekrarlıyorum : sürüyle sorun var ama ben çocukları aldım çünkü bu benim için dayanılmayacak denli açık bir sorun. Dinle: herkes sonsuz bir uyumu satın alabilmek için acı çekiyor, ama çocukların bununla ne ilgisi var, söyler misin bana? Hiç anlamıyorum, neden onların da uyuma ulaÅŸmak için acı çekmeleri gerekiyor? Neden onların da gelecekteki bilinmez bir uyum için kendilerini kurban etmeleri, gübre olmaları gerekli? İnsanların, günahla ve cezayla uyuÅŸmasını anlıyorum, ama çocukların günahla ne ilgileri var; kötü yürekli babalarının günahlarında onların da payı varsa tamam ama bu hiç de dünyevi bir ÅŸey deÄŸildir ve anlamam imkan yok. Belki soytarının teki çıkıp, çocukların da büyüyünce günah iÅŸleyeceÄŸini söyler ama iÅŸte o çocuk büyüyemeden, sekiz yaşındayken köpekler tarafından parçalandı. Oh hayır AlyoÅŸa, Tanrıya sövmüyorum! Yeryüzündeki ve gökyüzündeki tüm canlı ve cansız nesnelerin bir araya gelerek, övgü dolu bir sesle hep bir ağızdan “Haklısın ey Tanrı, yolların bize açıldı*!” diye bağırmasının evreni nasıl sarsacağını anlayabiliyorum. Bir anne, oÄŸlunu köpeklerine parçalatan caniyi bağışlarsa ve üçü, birbirlerine sarılıp gözyaÅŸlarıyla, “Haklısın ey Tanrı” derlerse, her ÅŸey aydınlanıp, açıklığa kavuÅŸur elbette. Ama ben de buraya bir virgül koyuyorum iÅŸte, çünkü bunu kabul edemiyorum. İşte AlyoÅŸa, böyle bir ÅŸey gerçekten olursa ve ben de o zamana dek saÄŸ kalır ya da o anda dirilirsem, çocuÄŸunu katleden iÅŸkenceciye sarılan anayı görünce, “Haklısın ey Tanrı!” diye bağırırım belki; ama o zaman bile bağırmak istemem. Henüz zamanım varken kendimi kurtaracak, ÅŸu müthiÅŸ uyumdan tamamen vazgeçeceÄŸim. Bu müthiÅŸ uyum, pis kokulu, iÄŸrenç bir tuvalette, “Tanrıcığına” öcü alınmamış gözyaÅŸları dökerek, göÄŸsünü yumruklayan çocukcağızın, gözyaÅŸlarının tek damlasına bile deÄŸmez! DeÄŸmez, çünkü gözyaÅŸlarının öcü alınmadan kalıyor. Öcü alınmalı yoksa, uyum falan olmaz. Ama nasıl, neyle kefareti ödenecek gözyaÅŸlarının? Bunun imkanı var mı? Yoksa öç mü almalı gerçekten? Peki öcü ne yapayım ben, iÅŸkencecinin cehenneme gitmesinden bana ne; cehennem o zavallıcığın yaÅŸamını geri getirir mi? Hem cehennem varsa bu nasıl bir uyumdur: bağışlamak istiyorum, sarılmak istiyorum, daha fazla acı çekmelerini istemiyorum. Çocukların çektiÄŸi acılar da, gerçeÄŸi satın almak için ödeyeceÄŸimiz fiyata katılacaksa, daha ÅŸimdiden gerçeÄŸin bu kadar etmeyeceÄŸini söyleyebilirim. Ayrıca bir ananın, çocuÄŸunu köpeklerine parçalatan bir caniyle kucaklaÅŸmasını da istemiyorum. Onu bağışlamaya cüret bile edemez! Çok istiyorsa bir ana olarak, kendisine çektirdiÄŸi sonsuz acıları bağışlasın; ama çocuk kendisi bağışlasa bile ananın,  parçalanmış oÄŸlu adına, caniyi bağışlamaya hakkı yoktur! EÄŸer böyleyse, bağışlamaya hakları olmadığına göre uyum nerede? Dünya üzerinde bağışlama hakkına sahip, tek bir varlık var mı? Hayır, insanları sevdiÄŸim için uyum falan istemiyorum. Öcü alınmamış acılarımla kalmak daha iyi. Haksız olsam bile, yatışmamış öfkemle, kefareti kimsenin ödemediÄŸi acılarımla kalmak daha iyidir. Zaten uyuma çok yüksek fiyat biçmiÅŸler; giriÅŸ parası bizim kesemizi aÅŸar. Bu yüzden giriÅŸ biletimi derhal geri veriyorum**. Namuslu bir adamsam bir an önce geri vermem gerekir. Ben de veriyorum iÅŸte. Tanrıyı reddetmiyorum AlyoÅŸa, yalnızca saygılarımla biletimi geri veriyorum.

                AlyoÅŸa başını önüne eÄŸerek alçak sesle:

– Bu bir isyan, dedi.

– İsyan mı? Senden böyle bir söz duymak istemezdim. İsyan ederek yaÅŸamak mümkün mü hiç; bense yaÅŸamak istiyorum. Sana bir ÅŸey soracağım ama açıkça yanıt ver: diyelim ki insanları sevince boÄŸacak, nihayet huzura kavuÅŸturacak bir kader binasının yapımını üzerine aldın ama, bunun için, az önce anlattığım, minicik elleriyle göÄŸsünü yumruklayan küçüÄŸü kurban etmen, gözyaÅŸlarını yapının temeline akıtman gerekli; bu koÅŸullar altında binanın mimarlığını kabul eder miydin, doÄŸru  söyle!

                AlyoÅŸa yavaÅŸça :

– Hayır etmezdim, diye mırıldandı.

– Peki insanların, sırf onların mutlululukları için inÅŸa edeceÄŸin yapının temeline zavallıcığın, günahsız kanının akıtılmasına razı olup, bu yapıda sonsuza dek mutlu yaÅŸayacaklarını düÅŸünebilir misin? 

– Hayır, düÅŸünemem.

                Aniden AlyoÅŸa’nın  gözleri parladı:

– AÄŸabey, az önce, dünyada bağışlama hakkına sahip bir yaratık var mı diye sormuÅŸtun deÄŸil mi? Evet böyle bir varlık var ve her ÅŸeyi, herkesi, her ÅŸey için bağışlayabilir; çünkü herkes ve her ÅŸey için, kendi günahsız kanını akıttı. Sözünü ettiÄŸin binanın da temeli O’dur; ve “ Haklısın ey Tanrı, yolların bize açıldı!” diye Ona seslenecekler.

– “Tek günahsız” ve onun kanından söz ediyorsun! Hayır unutmuÅŸ falan deÄŸilim; aksine bunca zaman boyunca ondan söz etmemene ÅŸaşırdım, çünkü sizinkiler, bu tür tartışmalarda ilk kanıt olarak onu gösterirler. Bak ne diyeceÄŸim AlyoÅŸa, bir yıl kadar önce bir ÅŸiir yazdım. Bana harcayacak on dakikan daha varsa, sana okuyabilirim, ister misin?

–  Sen ÅŸiir mi yazdın?

                İvan gülümsedi.

– Ah hayır, yazmadım; ömrüm boyunca iki dize bile yazmışlığım yok. Bu ÅŸiiri tasarladım ve aklımda tuttum sadece. Hem de coÅŸkuyla tasarladım. Sen ilk okuyucum, daha doÄŸrusu dinleyicim olacaksın. (Yine gülümsedi) Gerçekten de yazar neden tek dinleyicisini yitirmek istesin ki? Okuyayım mı, okumayayım mı?

– Can kulağıyla dinliyorum.

– Åžiirimin adı “Büyük Engizisyoncu”; saçma bir ÅŸey ama yine de sana okumak isterim

 

 




* 1875-1876 yıllarındaki Bulgar ayaklanmasını kastediyor.

** Luka İncili 15. bölüm 11-32 Bap.

* Nekrasov’un “Alaca karanlığa dek” (1859) ÅŸiiri.

* “Rusya ArÅŸivi” (1863-1917) ve “Rusya’da Eski Zamanlar” (1870-1918) adlı aylık dergiler.

** 1861 yılında köleliÄŸi kaldıran II. Aleksandr’ı kastediyor.

* Mezmurlar, 118. mezmurdan

** Schiller’in bir ÅŸiirinden.