Geçenlerde bir arkadaşımın jeep’iyle Aksaray, Laleli’nin sokaklarından geçtik; arkadaşım kara çarÅŸaflı deÄŸildi, karısı da türbanını birkaç yıl önce çıkarmıştı, dolayısıyla jeep kullanmasında bir zarar yoktu – yani en azından teknik olarak, yoksa Laleli’nin sokaklarında jeep kullanmanın pek mantıklı bir yanı yok. Sokakları yapanlar jeep’lere göre yapmamışlar. O yüzden, arkadaşım bir seyyar kokoreççinin önünde durup da girdiÄŸimiz yolun çıkışı olup olmadığını sorduÄŸu zaman, kokoreççi gencin bıçağı burnumuza sallamasını, jeep’imizi de alıp gitmemizi söylemesini bekledim ben. Ama öyle olmadı, “Var tabii abi,” diyerek, uzun uzun tarif etti yolu bize. Daracık yoldan aÅŸağı indik, baÅŸka arabaların arkasına dizildik. O zaman Laleli’deki kökten deÄŸiÅŸimi gördüm ve Türkiye’ye ÅŸeriatın gelmeyeceÄŸine, en azından geliÅŸinin biraz daha vakit alacağına ikna oldum. Orası çeÅŸitli milletten insanın çarpıcı bir Harlem’i, hayatın Amerikan refahına doÄŸru iyice ilerlediÄŸinin bir iÅŸareti.
Laleli benim hayatımın önemli dönemlerine tanıklık etmiÅŸ bir semt: çocukluÄŸumun bir kısmı orada geçti, ama en önemlisi üniversite yıllarım orada geçti. Özellikle 1995-99 arasında, İstanbul Üniversitesi Rus Dili ve Edebiyatı’nda okurken semtin köklü dönüÅŸümünün doÄŸrudan tanıklarından biri oldum. Çarpıcı bir deneyimdi: akademide Rusça okuyor ve üniversite çevresindeki sokaklarda, bu dilde yazılmış yazı ve tabelaların yaygınlaÅŸmasını, semtteki dükkanların vitrinlerine “Rusça bilen eleman aranıyor” ilanlarının asılmasını seyrediyordum. “Rusça bilen elemanlar” benden ve okulda eÄŸitim alan diÄŸer arkadaÅŸlarımdan daha akıcı, canlı, kıvrak bir Rusçayla konuÅŸuyor, edebi dilin gündelik dil yanındaki önemsizliÄŸini insanın kafasına kazıyorlardı. Üniversiteye gidip gelirken dükkanlarda kuzeyden gelen kadınları görmek ilginçti, onların bu günlük hayata benden daha hızlı bir ÅŸekilde alışmalarını seyretmek de öyle; fakat benim “Rusça bilen eleman” olmak deÄŸil, Bahtin, Lotman, Belıy.. gibi yüce kültür insanlarını “çeviren eleman” olmak gibi bir derdim olduÄŸundan, semtteki geliÅŸmeyi seyretmek burukluk veriyordu. Sanki birisi gelsin, buraya Yüce Rus Edebiyat Merkezi’ni kursun ve bavul ticaretçileri yerine onlar “Rusça bilen eleman” arasın istiyordum. Budalalık kolay iyileÅŸmeyen bir hastalıktır.
1995’lerden bugüne on iki yıl geçti, Rusçayla ilgili birçok ÅŸey öÄŸrendim. Öncelikle “Rus klasikleri” adlı bir tabu olduÄŸunu öÄŸrendim, Dostoyevski’nin Türkiye’de Buddha katar kutsal olduÄŸunu öÄŸrendim – onun kalabalık toplantılarda herkesin bahsettiÄŸi, ama sokakta baÅŸka bir kılıkta yanından geçse kimsenin tanımayacağı bir ÅŸey olduÄŸunu. Yani intihal bir “100 Temel Eser” olarak geçse kimsenin tanımayacağı bir ÅŸey. Ama daha da önemlisi, nüfusumuzun büyük kısmının Ruslarla iletiÅŸime meraklı olduÄŸunu öÄŸrendim. Aslında, halklar arasında bir soÄŸukluk var gibi görünüyorsa, bunun sorumlusu iktidarlardı. Aslında insanlar birbiriyle mesajlaÅŸmak istiyordu: aldığım Rusçadan kitap çevirisi tekliflerinin sayısı, “bir Rusa” cep telefonu mesajı yazmak için aldığım tekliflerle kesinlikle yarışamaz. Rusça bildiÄŸimi öÄŸrenen hemen herkes en az bir kere bunu istedi benden. Ya da bunu yapıp yapamadığımı sordu ve Bahtin çevirdiÄŸimi söylediÄŸim zaman deÄŸil, Rusça mesaj yazabileceÄŸimi söylediÄŸim zaman hayranlıkla sevgi arası bir tadla baktılar bana. Belki tuhaf bir ÅŸey bu, çünkü İngilizce konusunda böyle bir ÅŸey hiç yaÅŸamadım; İngilizce mesajları herkes kendisi yazıyordu. Aslında, artık Rusça mesajları da yazıyorlar.
Bütün bunlarla nereye varmak istiyorum: okuduÄŸum bir haber, toplumda milliyetçi duyguların yükselmesi ve Rusça çevirmenlere ihtiyacın artması gibi, çakışması ÅŸaşırtıcı olan iki olgu üzerine düÅŸündürttü beni. Rusların tatil beldesi olan Antalya’da bir otelde 30 AÄŸustos kutlamaları yapılırken, Rus revü kızları üzerlerine Türk bayrağından tiÅŸörtler giymiÅŸ ve bayraklar sallamışlar. Bir yanıyla, Türk bayrağının gitgide Amerikan bayrağı gibi her yere bir desen gibi iÅŸlenmeye baÅŸladığı, aşırılık yoluyla yeni bir ÅŸeye çevrildiÄŸi tuhaf bir süreç bu: İstanbulda, oturduÄŸum semtte, kimin diktiÄŸi bilinmeyen, üzerlerinde direÄŸi yapanla ilgili bir damganın bulunmadığı bayrak direklerinin üzerinde dalgalanan dev bayraklar var; balkondan baktığımda dört yanda birer tane görebiliyorum, bütün semtte on kadar var bu bayraklardan. EÄŸer yine bir baÅŸka haber doÄŸruysa, bu bayrakların rüzgarda yıpranmadan dolayı her ay deÄŸiÅŸmesi gerekiyor ve tanesi 1000 liraya mal oluyor, asgari ücretten 400 lira daha fazla olan ve 250 sayfalık bir kitap çevirisinin %7 net telif ücretine neredeyse eÅŸit olan bir rakama. Ben, bayrakların bayramlarda evlerin pencerelerine asıldığı bir dönemden geldiÄŸim için, bu durum bana biraz garip geliyor: doÄŸrusu yadırgıyordum, ama yanlış anlaşılacağından da kaygılanıyordum. Åžimdi, Rus revüsünün bayrakla yapıldığını görmek, kaygımda haklı olduÄŸumu düÅŸündürttü – revücüler, bayrağın her yere anonim bir ÅŸekilde yayılmasından dolayı, bunun Amerikan bayrağı gibi milliyetçi bir ikona dönüÅŸtüÄŸünü düÅŸünmüÅŸ (yanlış bir çeviri yapmış) olabilirler.
DiÄŸer yandan, Rusça çevirmen ihtiyacının artmakta olduÄŸunu, çevirmenlerin neÅŸe ve keyif dolu ortamlarda çalıştığını göstermesi açısından sevinç verici bir haber bu: sonuçta hiç revü ve köpük banyolu bir ortamda bulunmadım, böyle bir ortamda çeviri yapmaktan büyük mutluluk duyardım. Bu revü eÄŸlencesinde çevirmen ihtiyacı büyük olmuÅŸ olmalı. Laleli’de “bavul ticaretine” katkıda bulunmak fırsatını bulamadım, ama Antalya’da revülere katkıda bulunmaktan coÅŸku duyacağım kesin. Sonuçta Rusça mesaj yazabiliyorum. Üstelik, Laleli’ye, Antalya’ya bakarak insan ÅŸeriatın laiklikten önce aÅŸması gereken bir Harlem hayatı olduÄŸunu görüyor, geleceÄŸe güvenle bakıyor – bu iyi bir ÅŸey. Etraf iyilik kaynıyor.
Jeep, Laleli’de bir caddeyi geçti, eskiden, çok eskiden, yirmi yirmi beÅŸ yıl kadar önce yazlık sinema olan bir otoparkın yanından tekrar ara sokaklara daldı; taverna, bar ve otomobil parçacılarının arasından yirmi yıl kadar önce teyzemin kuru temizleme dükkanının bulunduÄŸu sokaÄŸa girdiÄŸimiz zaman ÅŸaşırdım: kaldırıma yığılmış arabaların yanısıra uzanan bina bloÄŸunun tam ortasındaki, haÅŸmetli bir beÅŸ katlı binayı Tac Mahal gibi bir camiye dönüÅŸtürmüÅŸler – yüzeyine alçı kabartmalar yaparak binanın düz beton monotonisini bozmuÅŸ, bir sahra güzelliÄŸi katmışlar. Gazeteyi karıştırıyordum o sırada, bir baÅŸka haber dikkatimi çekti, arkadaşıma gösterdim. 30 AÄŸustos Kokteyli’nde bir kadın gazeteci baÅŸbakanı dansa davet ediyor, o da dans etmeyi bilmediÄŸini söyleyerek teklifi geri çeviriyor, kendisine oradaki bir gazeteciyle dans etmesini öneriyor. Haberle ilgili resimde, önünde su dolu bir kadeh duruyor. “Hatırlıyor musun,” dedim arkadaşıma, “doksanlarda üniversitede harıl harıl bir tartışma yürütülüyordu İslamcı gençler arasında – bir kadının elini sıkmak abdesti bozar mı, bozmaz mı, kadınla erkek aynı ortamda bulunur mu, bulunmaz mı?” “Hatırlıyorum,” dedi, “ben de A….’nın elini tutuncaya kadar neler çekmiÅŸtim.” “Sonra Ruslar geldi,” dedim gülerek. “Sonra Ruslar geldi,” dedi gülerek. “Ama onlardan da önce Coca-Cola gelmiÅŸti,” diye ekledi. Anlamadım önce, o da Kadir İnanır’la Banu Alkan’ın baÅŸrollerinde oynadığı Taksi Åžoförü filminin o garip sahnesini hatırlattı: yoksul kız zengin delikanlı tarafından kandırılır, kandırılmanın ikonu, dönemin zenginlik simgesi Coca-Cola’dır, ekranda bir süre kandıranın yüzü, kandırılanın yüzü, köpük köpük açılan bir Coca-Cola peÅŸpeÅŸe birkaç kez gösterilir. Gazeteye baktım, gerçekten de revü köpüklerinde o Coca-Cola köpüÄŸünü andıran bir hal vardı. “Ama Coca-Cola’nın rengi böyle deÄŸildi o zaman,” dedi yine, “kahverengiye kaçan bir kırmızıydı, o zaman milli hayatın.. pardon, milli takımın sponsoru deÄŸildi tabii.” O sırada jeep asfaltın derin bir çukuruna gömülüp çıktı ve biz, İstanbul’un çamurlarına ÅŸiir yazan Mehmet Akif’ten günümüze İstanbul’un yolları, çamurun asfalta dönüÅŸmesinin ontolojisi üzerine yeni bir sohbete baÅŸladık. Ramazan geliyor, acaba bu yıl Ramazan sofralarında su kadehle içilir mi acaba? Hayat ne güzel çevriliyor, hulahop gibi.
* * *
Kaynak: “..kutlamalarda Rus güzeller, Türk bayraklı tiÅŸörtlerle 10’uncu Yıl Marşı eÅŸliÄŸinde dans etmiÅŸti. Kutlama nedeniyle kulübün iç ve dış mekanı Türk bayraklarıyla donatıldı, barda çalışan tüm personel Türk bayraklı tiÅŸörtlerle servis yapmıştı. Sık sık marÅŸların çalındığı kulüpte Rus dansçılar, güzellikleriyle dikkat çekti. Ardından yapılan köpük partisinde ise eÄŸlence doruÄŸa tırmanmıştı.” (Milliyet, 2 Eylül 2007)

