“Dördüncü elden Mevlana,” ya da çevirinin çevirisinin çevirisi olarak çeviri – çevirmen Coleman Barks, Mevlana ÅŸiirlerini İngilizceye çevirmiÅŸ, Özgür Atılım Turan ve Züleyha Geels de bu çevirileri Türkçeye çevirmiÅŸler. Ali PektaÅŸ’ın haberinde, konuyla ilgili çeÅŸitli görüÅŸler yer alıyor:
“Coleman Barks, Batı’ya Mevlânâ’yı sevdiren ÅŸair olarak biliniyor. Farsça bilmeyen Barks’ın İngilizce çevirilerden alıp yeniden yazdığı Mevlânâ kitapları yarım milyondan fazla sattı. Fakat bu eserler, ‘Mevlânâ’yı ve düÅŸüncelerini modernleÅŸtirmeye çalıştığı, bu düÅŸünceleri ÅŸekillendiren İslam’ı arka plana attığı’ gerekçesiyle sürekli eleÅŸtiriliyor. Tasavvuf konusunda uzman olan İslam alimi Shems Friedlander, ”Amerikalılar, Rumi’yi 90’ların ürünü olan new age akımının bir uzantısı gibi algılıyorlar. Bunu bilinçli olarak yapmıyorlar elbette. Onlara sunulan bu. Oysa Rumi’nin bütün ÅŸiiri İslam’a dayanır. AÅŸktan bahseder, ama fiziksel aÅŸktan deÄŸil, Allah’a duyulan aÅŸktan.” sözleriyle Barks’ı eleÅŸtirmiÅŸti. Gazeteci Masood Farivad da, sözkonusu çevirilerin ‘üçüncü el’ olduÄŸunu, Barks’ın Rumi’sinin gerçek Rumi olmadığını iddia etmiÅŸti. Çevirilerin çok AmerikanlaÅŸtığını ve Amerika’ya özgü deyimler barındırdığını söyleyen Farivad, bu ifadelerin Rumi’nin ÅŸiirine yakışmadığını dile getirmiÅŸti.
Çeviriye modernist tavır hakim
Farivad’ın eleÅŸtirdiÄŸi Mevlânâ’nın ÅŸiirine yakışmayan ifadeler, Barks’ın Türkçe çevirilerinde de yer alıyor. Flört etmek, entelektüel, libido, spor, müzikal gibi modern ifadeler bunlardan bazıları. Kitapta, İmra’ül Kay’ın hikayesi ÅŸöyle anlatılıyor: “İmra’ül Kay, Arapların kralı, /çok yakışıklı ve aÅŸk ÅŸarkılarıyla dolu bir ÅŸair idi. / Kadınlar ona çaresizce aşıktı. Herkes onu seviyordu, /Ama bir gece onu tamamen deÄŸiÅŸtiren/ bir olay geldi başına. / Krallığını ve ailesini terk etti. / DerviÅŸ giysileri giyindi ve / Bir hava durumundan, bir iklimden, bir diÄŸerine gezindi. /AÅŸk onun kral-benliÄŸini eritti ve onu Tabuk’a götürdü,/ ve o kral gece onun ziyaretine geldi.” Çeviride, İmrü’l Kays’a ‘İmra’ül Kay’, Arap hükümdarına ‘kral’, Tebük’e ‘Tabuk’ denmesi bir tarafa, ‘bir iklimden bir iklime seyahat’i ‘bir hava durumundan diÄŸerine gezinmek ÅŸeklinde ifade etmek de kelimenin tam anlamıyla bir dil faciası. Türkiye’de tasavvuf deyince ilk akla gelen isimlerden Prof. Dr. Mahmud Erol Kılıç’a göre Barks’ın Mevlânâ uyarlamalarının Türkçeye çevrilmesi, Shakspeare’nin eserlerini Arapça’dan çevirmekten farksız. Mesnevi mütercimi Doç. Dr. Hicabi Kırlangıç, çevirideki bazı bölümlerin oldukça modernist bir bakışı yansıttığını belirtirken, Doç. Dr. Derya Örs de bu çevirilerin okuyucuya çok fazla faydası olmayacağını belirtiyor. Yazar Sadık Yalsızuçanlar da sufi geleneÄŸi bilinmeden yapılan çevirilerin yanlış anlamalara yol açabileceÄŸine dikkat çekiyor.
Prof. Dr. Mahmud Erol Kılıç: “Barks’ın uyarlamalarında ilk göze çarpan; popülerizme kurban edilmiÅŸ bir mânâ. Bu eserlerin dilimize çevrilmesi, Shakspeare’i Türkçeye Arapçadan çevirmek gibi bir ÅŸey. Türkçenin irfanî ve manevî kavramları gözetilmeden bu çeviri gerçekleÅŸmiÅŸ. Türkçenin mühendislik terminolojisi kullanılmış ama mânâ yok. Yine de tercüme, hâlâ Mevlânâ’dan bîhaber yaÅŸayanlar için bir vesile olabilir.”
Doç. Dr. Hicabi Kırlangıç: “Bazı yerlerde anlamlar çok modernist bir bakışı yansıtıyor gibi. Åžiir tercümesi zaten zor bir iÅŸ. Burada ise çevirinin çevirisi söz konusu, Belki İngilizce çevirisinde sorun yoktur, ama Türkçeye çeviren kiÅŸi ne derece bu konulara âşina, bilemiyorum. Mevlânâ’nın gazellerine nüfuz edebilmek için tasavvufu iyi bilmek lazım. Yoksa baÅŸka anlamlar yüklenebilir.”
Doç. Dr. Derya Örs: Herhangi bir edebi eser, kaynak dilden hedef dile çevrildiÄŸinde dahi aslından pek çok ÅŸey yitirir. Dolayısıyla böyle bir metnin ikinci bir dilden üçüncü bir dile aktarılması doÄŸru deÄŸildir. Mevlânâ gibi büyük bir ÅŸairin ÅŸiirlerinin Farsçadan İngilizceye ne kadar baÅŸarıyla aktarılabileceÄŸi bir yana, ikinci çevirinin yeniden Türkçeye çevrilmesinin okuyucu açısından fazla faydası olmayacaktır.
Sadık Yalsızuçanlar: “Sorun, çevirinin üç hatta dördüncü dilden yazılmış olması. Bu Hz. Mevlânâ gibi sufi geleneÄŸin iyi bilinmemesi halinde yanlış yorumlara yol açabilecek bir bilgenin metinleri için özellikle sakıncalar içeriyor. Özellikle Mevlânâ’nın sembolik/metaforik diline, sözlüÄŸüne, yüz ve meyhane sembolizmine, dikey tefekkür dünyasına vukufiyeti olmayanlar açısından yanlış tefsirlere yol açması kaçınılmaz.” (Zaman, 15 Eylül 2007)”
