Avni İnsel’in 1939 yılında Andre Gide’den yaptığı Dünya Nimetleri adlı çeviriye yazdığı Mütercimin Mukaddemesi baÅŸlıklı önsöz, çevirinin ilgi görmesi, dönemin felsefecilerinin de çeviriye katkıda bulunması gibi bilgilerin yanısıra, sözcük seçimi konusunda çevirmenlerin ciddi ya da ağır eleÅŸtirilerle karşılaÅŸabildiÄŸini ve buna karşı yanıt vermeyi gerekli gördüklerini ortaya koyuyor.
Mütercimin Mukaddemesi / Avni İnsel
Ahlâka karşı sempatisi olan san’atkâr yoktur. San’atkâr her ÅŸeyi ifade edebilir. DüÅŸünce ve lisan bir san’atkârın aletleridir.
Os. Wilde
Geçen sene çıkardığım Dünya Nimetleri‘nin gördüÄŸü raÄŸbet üzerine bu defa bu eserin ta’dilli ve tashihli bir tab’ını çıkarmayı kararlaÅŸtırdım. Yalnız, saÄŸda, solda dolaÅŸan dedikoduları burada iÅŸaret etmekten kendimi alamıyacağım.
Vaktile muterizlerime cevab vermeyiÅŸim mümkün mertebe, kalem kavgalarından çekinmekliÄŸim olmuÅŸtur. Zira, bunlar, hele mevsimsiz oldular mı, insanı gülüne mevkie düÅŸürmekten baÅŸka bir ÅŸeye yaramazlar. Bu mülâhazadır ki beni onlara cevab vermekten alıkoymuÅŸtur. Mamafi, sırası gelmiÅŸken burada bu meseleye temas edeceÄŸim.
Bazı mütefekkir kimseler, bu eserin tercümesini pek fena bulmamalarına raÄŸmen, gençlerimizin onu anlayabilecek derecede kemale ermediklerinden, binaenaleyh bu kabil eserlerin onların cismanî hayatlarında, yani zevk ve temayüllerinde bir aksülâmel husule getireceÄŸinden bahsettiler. Kısaca, beni – ki arada bir vasıtayım – Türk gençliÄŸini ifsad etmekle itham ettiler. Bu muhterem zevata ÅŸunları söyliyeceÄŸim. Evet, gençlerimiz naçiz tercümeme alâka gösterdiler. Aralarında bana, tahriren, Türk edebiyatında boÅŸ kalan bir yeri doldurduÄŸumdan dolayı, teÅŸekkür edenler de oldu. Hattâ bazıları Gide’in, bilmecburiye karanlık geçtiÄŸim hususi hayatı hakkında benden malûmat istediler. Vaktile kendilerine lâzımgelen izahatı vermiÅŸtim. Lâkin, zannetmiyorum ki, mütefekkirlerimizin düÅŸündüÄŸü gibi, bu tercümemle onları ifsada teÅŸvik etmiÅŸ olayım. Bu kabil eserlerin insanların manevî hayatları üzerinde büyük tesirler icra ettiÄŸini inkâr etmiyorum. Fakat insan bunlara irade kudreti sayesinde galebe çalabilir. Ve böylece bu eserler insana ancak ruhî gıdayı temin ile müfekkiresinin geniÅŸlemesine yardım ederler. Esasen Gide, Dünya Nimetleri‘nde: “Her ÅŸeyin ahlâka aid olan kısmını benimse, ÅŸehvet sızan kısmını ise at†demez mi?
DiÄŸer taraftan yine bazı hukukçu ve edebiyatçılarımız Gide’in eserlerinin tercümelerinin kötülüÄŸünden dem vurdular. Zımnen benim tercümemle diÄŸer mütercimlerin eserlerinden bahsettiler. Ve – sanki biz kendilerine cevap vermekten âcizmiÅŸiz gibi- muttasıl söylendiler durdular. Ve bizdeki “tercüme anarÅŸisinin önünü almalı” baÅŸlıklı makaleler (!) yazdılar. Ben kendilerine vaktile cevap vermedim. Bunun sebebini yukarıda izah ettim. Yalnız kendilerine ÅŸunu söylemek isterim ki, ben iddia ettikleri gibi “tercümelerini mutlaka iyi tercüme ettiÄŸine kani olanlardan deÄŸilim.” Böyle söyleneceklerine, kaleme sarılıp, bu eserleri tercüme etseler hiç de fena bir hareket yapmış olamazlar sanırım.
Bazı kimseler de seçtiÄŸim kelimeleri beÄŸenmemiÅŸler ve: “Evet, ‘Nimet’ kelimesini iyi bulmuÅŸ, fakat ‘Dünya’ yerine ‘Yer yüzü’ tâbirini kullanmış olsaymış daha iyi edermiş†gibi fikirler serd etmiÅŸler! Ne yazık ki “Acun†kelimesini kullanmamı tavsiye etmemiÅŸler!
Bu dedikoduların ne gibi saiklerle yapıldığını bilmiyor deÄŸilim. Mamafi her ne olursa olsun ben bunlara ehemmiyet vermiyeceÄŸim ve gençlerimize Gide’in eserlerini tanıtmakta devam edeceÄŸim.
Avni İnsel, 1939
(Resim: Nadir kitap)
