Murat Belge’nin 1986 yılında W. T. Stace’den çevirdiÄŸi Hegel Üzerine adlı kitaba yazdığı Hegel Üzerine baÅŸlıklı önsöz, felsefe metni çevirileri tarihi içinde oldukça önemli bir önsöz. Çevirilerin karşılaÅŸtığı birçok güçlüÄŸü özetliyor: kaynak metinler bir yana yan metinlerin çevrilmemiÅŸ olması; bir filozofu tümüyle çevirmenin özel yayınevlerinin yapabileceÄŸi bir iÅŸ olmadığına, devletin bunu üstlenmesi gibi bir öneri getirilmesi; felsefe dilinin tam oturmamış olduÄŸu inancı.. sonuçta, çevirmeni ya da yayımcıyı kısaltılmış çevirilere yönelten sorunlar.. 1986’dan bu yana, kısaltılmış çeviri yapma tutumu büyük ölçüde kırıldığı, Hegel’in eserlerinin tam çevirileri yapıldığı gibi, yazıda adı geçen Adam Smith, Ricardo, Morgan’ın da çevirileri yapıldı; çaÄŸdaÅŸ filozoflar için de çevirilerinin çok gecikmeli olarak yapıldığını söylemek doÄŸru olmayabilir. En temel sabit, bu çevirilerin okurunun ortaya çıkmamış olması olabilir mi?

Hegel Üzerine / Murat Belge (1986)

Marksist düÅŸünce içinde Hegel felsefesinin, Hegel diyalektiÄŸinin yeri ve önemi çok iyi bilinir. Ama yabancı dil bilmeyenlerin Türkiye’de Hegel’i okuma imkânları yok, çünkü Hegel’in kitapları bugüne kadar dilimize çevrilmedi. Dolayısıyla, devrimciler, Hegel felsefesinin ne olduÄŸunu ve bu felsefenin Marksist düÅŸünceyle iliÅŸkisini, Marksist felsefe üstüne yazılmış yerli ya da çeviri el kitaplarından öÄŸrenebiliyorlar.

Marksist düÅŸüncenin, geliÅŸmesinin belirli evrelerinde etkilendiÄŸi ya da yararlandığı baÅŸka düÅŸünce ürünleri için de aÅŸağı yukarı aynı ÅŸeyleri söylemek mümkündür. Felsefede Marx’ı ve Engels’i gençlik yıllarında etkileyen Feuerbach’ı da Türkçe’den okuyamıyoruz. Marx’ın iktisat çalışmalarında ana kaynaklar olarak ele aldığı, öncelikle Adam Smith ve Ricardo, sonra da öteki klasik iktisatçıların yazdıklarını kendi dilimizde bulamıyoruz. Antropoloji bilimini, kuran, özellikle Engels’i etkileyen Morgan’ı gene okuyamıyoruz. Bu çeÅŸit düÅŸünürler arasında belki yalnız Darwin’i kendi dilimize çevrilmiÅŸ birkaç eserini okuyarak tanımamız mümkündür.

Åžüphesiz önemli bir eksikliktir bu. Böyle klasik metinleri bilmek, birçok bakımlardan aydınlatıcı olurdu. Gelgelelim, belki de fazla abartmamalı bu eksikliÄŸi. Bir kere, herkesin her ÅŸeyi okuması zaten mümkün deÄŸil. Marksist olmak, Marksistleri etkileyen metinleri okumadan önce, Marksist metinleri okumakla gerçekleÅŸir. Hattâ denilebilir kî, yukarıda saydığımız metinleri okuyarak Marksizm’i anlamak biraz hayaldir; tersine, o metinleri, ancak Marksizm’i anladıktan sonra gereÄŸince deÄŸerlendirebiliriz.

Ancak, saydığımız bu eski, klasik düÅŸünürler içinde Hegel’in özel bir yeri var. Sayılanlar arasında en çok onun Marksizm’e katkısının gerçek niteliÄŸi, bugün için hepimizi ilgilendirmesi gereken canlı bir tartışmanın konusu. Çünkü Hegel sorunu, doÄŸrudan doÄŸruya Marksist düÅŸünce yöntemiyle ilgili bir sorun olarak karşımıza çıkıyor. Bu nedenle, yayımladığımız ilk Kitaplar arasında Hegel’le ilgili bir kitap bulunmasını zorunlu gördük.

Ama bu kitap, Hegel’in kendi eserlerinden biri olamazdı. Türkiye’de Hegel’in ÅŸimdiye kadar yayınlanmamış olması bir raslantı, ya da basit bir ihmal sorunu deÄŸildir; anlaşılır nedenleri vardır bunun. Bunlardan birincisi, Hegel’in eserinin hacmidir. Bir deÄŸil, üç deÄŸil, pek çok kitabı vardır filozofun. İşin kötüsü, bunların içinden biri veya ikisi, bütün öbürlerini açıklayacak, onları özetleyecek bir anahtar olarak seçilemez. Hegel’in söylemek istedikleri, bütün eserlerine yayılmış durumdadır. Onu eksik anlamayı, yetersiz anlamayı baÅŸtan kabullenmek bile, en azından yedi sekiz eserini birden çevirmemiz ve okumamız gerekir.

O zaman da yeni bir sorunla karşılaşıyoruz. Nasıl çevireceÄŸiz Hegel’i? Daha doÄŸrusu, Hegel’in dilinin karşılığını Türkçe’de nasıl bulacağız? BilindiÄŸi gibi Almanca, dehÅŸetli bir felsefe dilidir. ÖrneÄŸin, yaklaşık olarak «varlık» anlamına gelecek altı kelime olduÄŸu, bunların hepsinin felsefi kesinlik bakımından son derece önemli nüansları olduÄŸu söylenir. Türkçe ise, bu inceliklerin çok aÅŸağısında bir felsefe dilini bile kuramamış durumda. Öz Türkçe kavramlar yetmiyor, ama Osmanlıca kavramlar da hiçbir zaman yetmemiÅŸ. İkisini birleÅŸtirseniz, dilsel tutarsızlığı göze alsanız, gene sorunu çözeceÄŸiniz ÅŸüpheli.

Son olarak, böyle bir Hegel çevirisi iÅŸine giriÅŸtiÄŸinizde, kime okutacaksınız? Kitap yayımlamak, kitabı satmak için yapılır. Satılmayacak bir kitap, hele satılmayacak sekiz on kitap yayımlamak, kimsenin giriÅŸmek isteyeceÄŸi bir ÅŸey deÄŸil. Yapsa yapsa devlet yapar bunu. Ama devlet de Marx’ın Hegel’den etkilendiÄŸi sözünü bir yerlerde duymuÅŸ olmalıdır. Bunun doÄŸru olmadığına ikna edebilsek, belki devlet çevirttirir Hegel’i. Ama özel yayınevleri —ki devrimci yayınevleri özeldir— Hegel’i kolay kolay çevirtemez. Bu böyle, yalnız biz de bunun çok üzülecek bir durum olmadığım söylemek istiyoruz.

Åžimdi gelelim elimizdeki bu kitaba. Bu da Hegel’i tanıtan bir elkitabı. Niçin bunu seçtiÄŸimizi açıklayalım. Bugüne kadar Türkçe’de yayımlanmış Marksist düÅŸünce elkitapları, Hegel’le Marx arasında zorunlu ve önemli bir bağıntı olduÄŸu düÅŸüncesinden kalkılarak yazılmış kitaplardır. Dolayısıyla bunlar,
Hegel’i anlatırken, Hegel’i Marksist bir gözle yorumlarlar. Ortaya çıkan Hegel, bu yorumlayıcı süzgeçten geçerken marx’a yaklaÅŸtırılmış bir Hegel’dir. Böyle bir yaklaÅŸtırmayı mümkün kılmak için, yazarlar, Hegel’in belli yanlarını, özelliklerini ele almış, onları vurgulamışlardır.

Bize gelince, biz Marx’la Hegel arasında zorunlu ve önemli bir bağıntı olduÄŸunu deÄŸil, olmadığını düÅŸünüyoruz. Bu nedenle, i) Hegel’i anlatırken onun belli yanlarını, özelliklerini deÄŸil, mümkün olduÄŸu kadar bütününü anlatan bir kitabı tercih ediyoruz. Hegel’i bütününü anlatmanın en iyi yolu da —her ne kader güç bir iÅŸ olsa bile— Hegel’in metodolojisini anlamaktır. Ve ii) bunu anlatırken Hegel’le Marx arasındaki yakınlıkları kollayan bir açı deÄŸil, Hegel’i kendi içinde olduÄŸu gibi kavramayı gözeten bir açı daha yararlıdır. İşte elimizdeki kitap bu gereklere en uygun bulduÄŸumuz eser oldu.

BilindiÄŸi gibi Hegel, idealist felsefenin doruk noktasıydı. Marx, Engels, Lenin, onu bu açıdan de-, ÄŸerlendirdiler. Ama onlar, burjuvazinin yarattığı her gerçek deÄŸeri kucaklamaya hazırdılar. Bu yüzden Hegel’i saygıyla andılar ve ondan ÅŸüphesiz yararlandılar.

Bu iliÅŸki, daha sonraki bazı Marksistler için öncesi olmayan bir baÅŸlangıç noktası haline geldi. Bir çeÅŸit evrimci mantıkla, Hegel sanki proto-Marx ya-pıidi. Ama ona bu gözle bakmak, Hegel’in kendi sınırları içinde ne olduÄŸunu görmemenin koÅŸuludur. Marx’la Hegel’in birbirlerine yakınlığı tartışılmaz bir doÄŸru olarak kabul edilince, Hegel’in diyalektiÄŸini ters çevirerek bir takım olaylara bunu uygulamak son derece normal —nitekim yapıldı ve yapılıyor. Ama ÅŸimdi bir meydan okuma var. Deniliyor ki idealist bir diyalektikten maddeci bir diyalektik çıkarılamaz. Åžu halde önce Hegel’i Hegel olarak yeniden almamız ve deÄŸerlendirmemiz gerekiyor. Marx’ın ondan ne aldığını görmezden önce, Hegel’de ne olduÄŸunu iyice görmemiz gerekiyor.

Kanımızca Stace’in kitabı bu iÅŸi iyi yapıyor. Stace kendisi bir felsefe öÄŸretmeni. Ama tarafsız bir felsefe öÄŸretmeni deÄŸil. İdealist bir felsefe öÄŸretmeni. Bir idealist olarak, Hegel’in gelmiÅŸ geçmiÅŸ en büyük ve tutarlı filozof olduÄŸuna inanıyor. Hegel’i tamamen benimsemiÅŸ bir filozof olarak, onu yorumlamaya hiç kalkışmıyor. Yalnızca açıklıyor, tanıtıyor Hegel’i. Bütün kitaplarını taramış bir kiÅŸi olarak, bu kitapların bütününden ortaya çıkan büyük “Hegel Sistemi”ni açıklıyor. Bu kategoriden ötekine hangi aklî çıkarsamalarla geçildiÄŸini gösteriyor. Kitabının yararı da burada. Çünkü böylece, Hegel’in ÅŸu ya da bu konuda söylediÄŸi sözden önce, Hegel’ci felsefeyi, Hegel’ci diyalektiÄŸi meydana getiren metodoloji belirmiÅŸ oluyor.

Biz kitabın bütününü çevirmedik. BaÅŸtaki bölümünü, Hegel’in yönteminin genel olarak açıklandığı bölümü çevirmekle yetindik. Çünkü Hegel’i okumanın güçlüÄŸü bir yana, Hegel’i en anlaşılır biçimde açıklayan bir kitabı da okumanın güçlüÄŸü açıktı. Ayrıca, çevirdiÄŸimiz bölümün iyice anlaşılması, kitabın geri kalan kısmının da anlaşılmasına yetiyordu. Kitabın sonunda bir büyük tablo göreceksiniz. Bu, sözünü ettiÄŸimiz “Hegel Sistemi”dir. İşte kitabın çevirmediÄŸimiz kısmı, çevirdiÄŸimiz birinci bölümde anlatılan yöntemle, bu tabloda görülen ölçülerin nasıl birbirlerinden mantıken çıkarıldığını anlatıyor. Dolayısıyla birinci bölüm ve tablonun kendisi Hegel’in yöntemini ve sistemini anlamak için yeterli oluyor. Aradaki çevirmediÄŸimiz bölüm ise, felsefe içinde teknikleÅŸmiÅŸ bir dille, bu tablonun kategorilerinin tek tek açıklanmasından ibaret. Kitaba eklediÄŸimiz çok sayıda notlarla, çevirmediÄŸimiz bölümlerin can alıcı noktalarını da açıklayarak, o bölümlerin eksikliÄŸini gidermeye çalıştık. Yeterince giderdiÄŸimize inanıyoruz.

Åžüphesiz bu kitabın, Hegel’in tamamen anlaşılmasına yeterli olacağı iddiasında deÄŸiliz. Zaten bu tipten elkitaplarmın baÅŸlıca kusuru budur. Okuyuculara gerekli her ÅŸeyi artık öÄŸrendikleri izlenimini verir, çoÄŸu zaman daha ileri çalışma isteÄŸini körükleyeceÄŸi yerde durdurur. Onun için bu uyarıyı tekrarlamayı da zorunlu görüyoruz. Unutmamalı ki, Hegel’in yalnızca metodolojisi üstüne bir elkitabı bu. Ama öte yandan, Hegel üstüne ÅŸimdikine oranla daha saÄŸlıklı bir tartışmayı ve daha ciddî bir bilgilenmeyi saÄŸlamak açısından oldukça yeterli.

Hegel’ci yöntemin Marksist yönteme yakınlığı ya da uzaklığı konusunda bu önsözde bir ÅŸeyler söylemek her halde gerekmiyor. Kitaba eklediÄŸimiz notlarda ve eklerde bu konuda kaçınılmaz gördüÄŸümüzü söyledik. Konu oldukça felsefî ve karışık olduÄŸu için, bu gibi görüÅŸleri önsöze deÄŸil, kitabın sonuna [s. 189-229] eklemeyi daha uygun bulduk.

Hegel Üzerine, W. T. Stace, çeviren: Murat Belge, V Yayınları, Temmuz 1986 (229 sayfa).

The Philosophy of Hegel, W. T. Stace, Macmillan, ilk bsm. 1924, ikinci bsm. 1955 (519 sayfa).

(Murat Belge, 15 Mayıs 2008, PerÅŸembe akÅŸamı Çev-Bir’in konuÄŸu olacak.)