
"1997’den beri çevirmeyi hayal ettiÄŸim Karel ÄŒapek’in bir kitabı sonunda gün yüzünü gördü: Semenderlerle SavaÅŸ . Rusya’ya ilk kez gittiÄŸimde bir dizi Rus eserinin yanı sıra, iki edebiyat devinin, ÄŒapek ve Stanislav Lem’in bir dizi Rusça çevirilerini toplamıştım. ÄŒapek kitaplıkta bekleyip durdu ve sonunda, belki de Türkiye’nin gündemi için tam zamanında, Türkçeye kavuÅŸtu. BeÄŸenilmesi, ilgi görmesi ve iÅŸe yaraması umuduyla.. Aslı Çekçe olan kitabın çevirisi, İngilizceden Rusça çeviriyle karşılaÅŸtırmalı olarak yapıldı, yani bir ikinci dilden çeviri oldu; fakat Çekçe çevirmen yokluÄŸundan kaynaklanan bu tutum, İngilizce çeviri yerine Rusça çevirinin norm alınmasıyla olabildiÄŸince zenginleÅŸtirildi. Kitabın çarpıcı kapak tasarımı Utku Lomlu’ya ait."
HEPİMİZ SEMENDERİZ/ Sabri Gürses
Ve sonra… iki yıl sonra ÄŒapek, Almanya’nın 1938 Çekoslovakya iÅŸgalinden kısa bir süre önce, tuberkülozdan öldü. O sırada Gestapo’nun arananlar listesindeydi ve ressam kardeÅŸi Yosef ÄŒapek de 1945 yılında toplama kampında ölecekti. 1930’lardan baÅŸlayarak Avrupa’yı yükselen faÅŸizm tehlikesine karşı uyarmaya çalışmış; yazılarını, oyunlarını, radyo konuÅŸmalarını bu konuya ayırmış, bir Uluslararası PEN üyesi olarak mücadele etmiÅŸ ve Avrupa yönetimlerinin bu konudaki kayıtsızlığı karşısında hayal kırıklığına kapılmıştı. Semenderler ‘in son kısmında, BaÅŸ Semender’in bir zamanlar Dünya Savaşı’nda çavuÅŸ olarak yer almış olduÄŸunun belirtilmesi, romanı bu güncelliÄŸe gönderiyor: semenderlerin Naziler olduÄŸunu söylemek olası. Fakat romanda Almanların ayrıca yer alması, bu güncel göndermeyi sorunlu kılıyor ya da baÅŸka çaÄŸrışımlara sürüklüyor. Her koÅŸulda, romanın genel olarak totalitarizme karşı olduÄŸunu, genel bir insanlık durumu betimlemesi olduÄŸunu düÅŸünmek daha yararlı olabilir. Sonuçta Semenderlerle SavaÅŸ , tıpkı Wells’in Dünyalar Savaşı gibi temelde insan ve gayrıinsan arasındaki mücadeleyi, insan olmanın bu iki kutup arasında gidip geliÅŸini konu ediyor: uzaylılar ya da semenderler, hep öteki-insan.
Ve sonra… hepimiz semenderiz. Ne olduÄŸunu ÄŒapek sadece öngörmüÅŸ olsa bile, biz, biliyoruz: toplama kampları, holokost, büyük göçler.. ÄŒapek, tehcir ve pogromlar gibi uygarlığın on dokuzuncu yüzyıl icatlarının gideceÄŸi noktayı öngörmüÅŸtü: semenderlerin yaÅŸama alanlarının çevresine çekilen katranlı çitler, gelecekte toplama kamplarının tel örgüleri haline geldi. ÄŒapek belki sadece uçan ve yüzen iÅŸkencehaneleri öngörmemiÅŸ olabilir, bunu da insan zekasının inceliklerine yazmak gerekir.
Ve sonra… atom bombası, nötron bombası, SoÄŸuk SavaÅŸ’ın nükleer füzeleri, portakal gazları, Asya savaÅŸları, OrtadoÄŸu savaÅŸları, durmak bilmeyen İsrail-Filistin savaşı, sözde medeniyetler savaşı, biyokimyasal silahlar, sibersavaÅŸ, Irak İşgali.. küresel sistemin yeryüzüne tümden yerleÅŸmesi ve matrisin görünür bir ÅŸekilde ortaya çıkması: mobil iletiÅŸim araçları ve bilgisayarlardan kurulu bir ağın başına oturmuÅŸ, biyo-enerjileriyle sistemi besleyen ve sistemin aÄŸdan onlara yolladığı hayalleri yaÅŸayan semenderler, hayır, insanlar. Nesi var bu İnsanın? Neden bu dehÅŸetengiz sistemi kurup kendini yok ediyor? Gizemli buluÅŸlarla ömrünü uzatıyor ve aynı zamanda bu ömrü acı dolu bir hale getiriyor?
ÄŒapek’in yapıtının baÅŸarısı, bu soruya sitem bile yüklü olmayan bir alayla yanıt vermesi; bu soruyu yanıtlamaması ya da ciddi bulmaması olabilir. (“İnsan†gerçekten piÅŸman mı kalabalıkların acı çekmesinden?) Romanın temel kalıcılığını bu saÄŸlıyor: neden her ÅŸey olabilir, hiçbir ÅŸey olmayabilir. Ama durum böyle: bir kaptan inci avına gönderilir, semenderleri keÅŸfeder, onları insanlaÅŸtırır, çalıştırır, semenderler çiftliklere toplanır, uluslar arası pazarda alınıp satılacak mal haline gelir, uzun bir sürecin sonunda insanlara karşı örgütlenip yeryüzünü yok ederler. Bu arada, kaptanın bütün bu semender çiftliklerini kurmak için para verecek olan yatırımcıyla tanışmasını saÄŸlayan, kaptana yatırımcının evinin kapısını açan uÅŸak piÅŸmanlık içinde düÅŸünüp durur: Yeryüzünün yok olması benim yüzümden. Tıpkı sinik ve çaresiz bir halde yaptığımız her alışveriÅŸte ÅŸöyle düÅŸünen bizler gibi: X malını tükettiÄŸim için küresel ısınma oldu, yeryüzü benim yüzümden yok olacak. Gerçekten doÄŸru mu bu? Kimbilir. Köle ticaretinin o korkunç tarihinin sorumlusu köle kullanan o Dersaadetli ya da Teksaslı ev hanımları mı; küresel ısınmanın sorumlusu nükleerle ısınan ve çamaşırlarını plastik sepetlere dolduran insanlar mı; Dostoyevski’nin tefecisinin çaÄŸdaÅŸ versiyonu olan o kredi kartlarının neden olduÄŸu cinayet ve intiharların sorumlusu, kredi kartı sistemi mi, varolan herkesi borçlandırma sisteminin mucidi mi, yoksa yetersiz geçinme ve da tüketim olanaklarını zorlayan kullanıcılar mı? Kimbilir.
Günümüzde insanlarla semenderler arasındaki mücadele hep yenilenen ama özünde aynı kalan metaforlarla karşımıza çıkıyor. Semenderler ‘in ya da onun kullandığı ÅŸemanın süregiden güncelliÄŸini gösteren bir ÅŸey bu. ÖrneÄŸin son dönemde çekilen Syriana (2005), Charlie Wilson’s Story (2007) adlı, her ikisi de gerçek-tarihsel olayların sinema uyarlamaları olan filmler, bu konuyu OrtadoÄŸu ve doÄŸal kaynaklar çerçevesinde ele alan parlak örnekler: ikinci filmde milletvekili Charlie Wilson, Afganistan’a Sovyetler BirliÄŸi’ne karşı kullanılacak silah ulaÅŸtırmak için 1 milyar dolar tedarik etmeyi baÅŸarırken, Afganistan’ın bağımsızlığının ardından okul yapılması için gerekli 1 milyon doları tedarik edemiyor; ya da Syriana ‘da ülkesini Atatürk gibi modernleÅŸtirmek isteyen (meclis kurmak, kadınlara eÅŸitlik getirmek, eÄŸitimi yaygınlaÅŸtırmak, fabrika açmak isteyen) emirin oÄŸlu, petrol ÅŸirketleri ve CIA arasındaki bir uzlaÅŸmanın sonucunda, uydudan gönderilen bir füzeyle buharlaÅŸtırılıyor. Åžaşırtıcı bir biçimde, bu filmlerde Afganlar, Araplar ya da genel olarak, Batı dışındaki insanlar, tam da ÄŒapek’in semenderleri gibi sunuluyor. Daha da ilginç olan ÅŸey, bu tür filmlerin büyük kısmında Batı dışındaki insanlara karşı, tıpkı semenderlere olduÄŸu gibi, genel bir güvensizlik sergileniyor olması: onlar elde edecekleri güçleri yıkıcı amaçlarla kullanırlar, çünkü güçleri elde ettikleri kaynaklar da yıkıcıdır (ilginç bir Amerikan dış politikası eleÅŸtirisi olan Syriana ‘nın baÅŸkahramanı aslında bir füze – filmin başında bir CIA görevlisinin elindeyken radikal bir İslamcı grubun eline geçen ve filmin sonuna dek aranan, sonunda iki intihar eylemcisinin bir petrol tankerinde havaya uçurduÄŸu Amerikan yapımı bir füze). Semenderler de önce geliÅŸmiÅŸ ülkelerin askerleri olarak yetiÅŸtirilip sonra insanlara karşı savaÅŸmıyor mu?
Komünizm, Platonov ve ÄŒapek
Semenderler ‘in ilginç bir yönü, yazıldığı tarihte romanın temel konularından birini oluÅŸturan hırslı kâr arayışına karşı büyük bir giriÅŸim, Sovyetler BirliÄŸi giriÅŸimi var olduÄŸu halde, böyle bir giriÅŸimin getirdiÄŸi ütopyaya hiçbir yer vermemesi. Semenderler ‘in dünyasında ideolojik kamplaÅŸma sadece bir dipnotta, alaylı bir anma olarak yer alıyor. Bugünden geriye bakarken bu ÅŸaşırtıcı bir durum: yükselen Hitler tehlikesi karşısında Sovyetler bir kurtuluÅŸ olasılığı deÄŸil miydi?[1] ÄŒapek neden Sovyetler’i bir baÅŸka dünya olarak görmemiÅŸti?
1990’la birlikte Sovyetler BirliÄŸi’nin, iki kutuplu dünya ve SoÄŸuk SavaÅŸ füzelerinin ortadan kalktığını gören bizler, aslında ÄŒapek’ten farklı bir ÅŸekilde görüyoruz dünyayı: bir bakıma atom bombasına dek Semenderlerle SavaÅŸ ‘ın yaÅŸandığı, ardından soÄŸuk savaÅŸların yaÅŸandığı, ardından yeniden on dokuzuncu yüzyıl ve sonundakilere benzer neo-milliyetçi ve neo-kolonyalist savaÅŸlar yaÅŸayan bir dünya var karşımızda. Bu yüzden “Ve sonra?†sorusuna kurgusal yazarın verdiÄŸi “En ufak fikrim yok†yanıtının tersine, “Çok fikrimiz var.†Bu yüzden Semenderler ‘i okurken, ister istemez kaçırılmış olabilecek somut olanakları ya da o olanakların sorunları üzerine yeniden düÅŸünmek durumundayız.
Rus ütopya ya da distopya yazarı Andrey Platonov’un 1938 yılında yazdığı eleÅŸtiriyi, ÄŒapek’in sanki bu eleÅŸtiriye yanıt verircesine 1924 yılında yazdığı bir yazıyla birlikte okumak bu açıdan yararlı. Günümüzde eleÅŸtirmenler, Platonov’u, Sovyet sonrası dönemde yeniden keÅŸfediyor (örneÄŸin Fredric Jameson Zamanın Tohumları ‘nda) ve Platonov’un 1920’lerde yazdığı (Kotlovan, Çevengur gibi) eserlerle Sovyet ütopya-uygulamasını eleÅŸtiren bir yazar olarak anıyor, bu açıdan Platonov’un ÄŒapek’e yönelttiÄŸi eleÅŸtiri oldukça anlamlı: ÄŒapek’i Sovyet ütopyasını dikkate almadığı için eleÅŸtiren ve ona katılmaya çağıran Platonov, aynı zamanda bu ütopyayı reddeden bir yazar olabilir mi? Tuhaf bir ÅŸekilde her iki yazar da, “insanın†önemi üzerinde durur: Platonov altı saatte insanüstü bir ÅŸekilde kömür çıkartan maden iÅŸçisi Stahanov’u överken, ÄŒapek makine başındaki yoksul iÅŸçinin neÅŸesini över. ÄŒapek bir bakıma 1924 yılında “ütopya gelecekte deÄŸil burada†derken, Platonov 1938 yılında “ütopya gelecekte deÄŸil SSCB’de†demektedir. Peki tam olarak 1924’le 1936 arasındaki süreçte ÄŒapek’i derin bir ÅŸekilde etkileyen bir ÅŸey (Platonov’un hiç anmadığı bir ÅŸey) ortaya çıkmış olabilir mi: Alman faÅŸist hareketi ülkenin Dünya Savaşı’nın birinci perdesinden sonraki sıkıntılarını Alman olmayanlara yükleyerek, Yahudi Sorunu diye bir sorun atmadı mı ortaya? Platonov ÄŒapek’i eleÅŸtirdiÄŸi sırada ve sonrasında Stalin büyük kovuÅŸturmalarını yapmış, Rus-Alman savaşından sonra, bugün sanki semenderler tarafından zehirlenmiÅŸ gibi duran Hazar Denizi’nin kıyısında, Kafkasların bütün etnik haritasını dağıtıp sürgüne yollayarak, bölge halkını kömür, pamuk, vb. maddeler üreticisi olan insanüstü fabrika iÅŸçileri haline getirmemiÅŸ miydi?
Bu açıdan, Semenderler ‘i milliyetçilikten ırkçılığa geçiÅŸin ince çizgisini görünür kılan, hatta bu ince çizginin sermayenin içinden geçtiÄŸini ortaya koyan bir satirik distopya olarak görmek yararlı olabilir: kaptan van Toch’un Hollanda DoÄŸu Hindistan Åžirketi’ndeki “Yahudilere†yönelik sözleri, semender ticaretini baÅŸlatan Bay Bondy’nin bir Yahudi olması… Bütün bunlar ÄŒapek’in Semenderler ‘i temelde anti-semitizme karşı bir eser olarak kurguladığını, fakat sorunun sıradan anti-semitizmden çok daha derinlerde yattığının farkında olduÄŸunu düÅŸündürüyor. Semenderler 1924’te ÄŒapek’e göre “yoksullarâ€dı belki de, 1936’da “semender†oldular – ama hep insandılar. Platonov’un ÄŒapek’te gözden kaçırdığı ÅŸey bu olmalı, ÄŒapek’in konusunun Stahanov’lar deÄŸil, sıradan insanlar olması, köklerini geçmiÅŸte (milliyetçilik, muhafazakarlık) ya da gelecekte (komünizm) deÄŸil, bugünde, bir aradalıkta gören, canlı insanlar olması. ÄŒapek’in 1936’da net bir ÅŸekilde gördüÄŸü ÅŸu olabilir belki: sorun bugünde, çözümü de eÄŸer varsa, bugünde olmalı. Yoksa Kaptan van Toch’la Bay Bondy arasında geçen ÅŸu konuÅŸmanın derin mizahı anlamsız kalır:
“Hatırlıyor musunuz,†diye sordu Bay Bondy hatıralara dalarak, “bana nasıl bağırıyordunuz siz: Yahudicik, Yahudicik, cehenneme gidecik.â€
“Ja,†diye kabul etti kaptan ve duygulu bir ÅŸekilde mavi mendiline sümkürdü. “Ah evet, o zamanlar hoÅŸ zamanlardı, ahbap. Ama ÅŸimdi ne önemi var? Zaman geçiyor. Åžimdi ikimiz de yaÅŸlı erkekleriz ve ikimiz de kaptanız.â€
Bu satırları Türkçeye böyle çevirmek yerine uyarlamaya kalksak, kaç ÅŸekilde uyarlayabiliriz?
Türkçede ÄŒapek
ÄŒapek’in Türkçede zengin bir tarihi var. Bu tarihi, ÄŒapek’in en önemli çevirmeni olan Hasan Ali Ediz (1904-1972), ilk kez 1953 yılında Kaybolan Bacak adıyla yaptığı ÄŒapek öyküleri derlemesinde ayrıntılı bir ÅŸekilde ele alıyor. Ediz’e göre ÄŒapek’ten çevrilen ilk eser R.U.R. adlı tiyatro oyunudur: bu oyun, 1927 yılında Halit Fahri Ozansoy tarafından çevirildi ve M.E.B.’in “Cihan Edebiyatından Nümuneler†dizisinde yayımlandı. Oyun, ayrıca Yapma Adamlar adıyla 1928-29 döneminde İstanbul Åžehir Dram Tiyatrosu’nda sahnelendi. ÄŒapek’in İngiltere Mektupları Fikret Adil tarafından çevrilerek Vakit gazetesinde tefrika edildi. Ahmet Muhit Dranas tarafından çevrilen Ana adlı son eseri, 1941-42’de yine Åžehir Tiyatrosu’nda YaÅŸadığımız Devir adıyla sahnelendi ve bu adla Remzi Kitabevi’nin “Dünya Muharrirlerinden Piyesler†dizisinde yayımlandı. Yine bu oyun, 1952-53 sezonunda Ankara Devlet Tiyatrosu’nda Vatan İsterse adıyla sahnelendi. DiÄŸer yandan ÄŒapek’in çeÅŸitli öykülerinin çevirileri 1937’den baÅŸlayarak birçok gazete ve dergide yer aldı.
Ediz’in Kaybolan Bacak adıyla İngilizceden yapılmış (Servet Moray, İbrahim Hoyi ve kendisine ait) çeviri öyküleri derlediÄŸi kitap, daha sonra 1974 yılında Cem yayınevi tarafından yeniden yayımlandı. Son olarak, 1976 yılında ÄŒapek’in Haydut OÄŸlu Haydut adlı çocuk öyküsü, Can Kapyalı çevirisiyle Gözlem Yayınevi tarafından yayımlandı.
Semenderlerle SavaÅŸ
Bu kitap Hasan Ali Ediz’in Kaybolan Bacak ‘a yazdığı önsözde “Semenderlerle Muharebe†olarak anılıyor. Ediz’in, bu romanı “Čapek’in hiciv kudretinin en yüksek mertebesine ulaÅŸtığı†bir roman olarak andığı halde, kitabın bugüne dek çevrilmemiÅŸ olmasında ÅŸaşırtıcı bir yan var. Büyük olasılıkla, bunun üç temel nedeni olabilir: bu romanın genel olarak totalitarizme yönelik eleÅŸtirisinin öne çıkması ve bu tür tarafsız bir eleÅŸtirinin geçmiÅŸ yıllarda pek hoÅŸ görülmemesi; ÄŒapek’in Demir Perde’nin arkasında, hatta kendi ülkesinde bile açıkça anılmayan bir yazar olarak kalmış olması; basitçe bilinmemesi. Bunun dışında bir baÅŸka neden de Çekçe çevirmenliÄŸinin yeterince geliÅŸmemiÅŸ olması olabilir. Bu romanın çevirisi War with the Newts adlı, David Wyllie ‘ye ait (1996) İngilizce çeviriden, Voyna s Salamandarami adlı, A. Guroviça’ya ait (1960) Rusça çeviriyle karşılaÅŸtırmalı olarak yapıldı. Asla olabildiÄŸince yakın bir edisyonla gerçekleÅŸmesi Sırma Köksal sayesinde oldu.
Bütün politik tartışma ve kaygıların ötesinde, Semenderlerle SavaÅŸ edebiyatın, özellikle de bilimkurgu-ütopya edebiyatının temel eserlerinden biri. GüncelliÄŸini, ÅŸaÅŸkınlık verici bir ÅŸekilde yitirmemiÅŸ, tersine artırmış durumda: nanorobotların, siberuzay ya da ikinci, üçüncü nesil internetin sözkonusu olduÄŸu bir dünyada, Matrix dünyasında bu roman bir kehanet kitabı gibi.
Thomas Mann, 1937 yılında ÄŒapek’e yazdığı bir mektupta ÅŸöyle diyor: “Sonunda Almancaya çevrilen romanınız, Semenderlerle SavaÅŸ ‘ı okudum. Uzun zamandır baÅŸka hiçbir anlatı beni böyle sarıp heyecana düÅŸürmemiÅŸti. Avrupa’nın dizginsiz aptallığına yönelik alaycı bakışınız kesinlikle muhteÅŸem; anlatının grotesk ve kabusumsu olaylarını izlerken, bu aptallık karşısında sizinle birlikte dehÅŸete kapılıyor insan.â€
Bize kalan tek ÅŸey, böyle “dizginsiz bir aptallığın†tekrarlanmamasını dilemek. Ama bu da çok semender bir umut deÄŸil mi?
[1] Avrupa devletlerinin yükselen Hitler tehdidi karşısındaki kayıtsızlığından hayal kırıklığı duyan ÄŒapek’in, 1938 Münih AnlaÅŸması karşısında dehÅŸete kapılacağını hayal edebilir miyiz: Fransa, İngiltere ve İtalya, Nazi Almanya’sının Çekoslovakya’dan toprak talebini (tam da ÄŒapek’in doÄŸduÄŸu bölge talep ediliyordu) onayladı. Bu anlaÅŸmaya davet edilmeyen Sovyetler BirliÄŸi’yse, bir yıl sonra, iki ülke arasında tarafsızlık ilan eden Hitler-Stalin anlaÅŸmasını imzaladı.

Yorumlar kapalı.