Son günlerde, yanıltıcı ya da eksik çerçeveli bilgilerin yayılması sıkça karşılaşılan bir olgu olmaya baÅŸladı. Dil alanında bu tür bilgilerle çok yoÄŸun bir ÅŸekilde karşılaşılıyor. Eski yazıdan yeni yazıya geçilmesinin “bir hamlede olduÄŸu, bir gecede gerçekleÅŸtiÄŸi, travma yarattığı, sıfırdan baÅŸlayan bir toplum yarattığı” gibi abartılı yorumlar bunların en çarpıcı örnekleri. İşin üzücü yanı, bu tür genel yargıların büyük kısmının herhangi bir tarihsel örneÄŸe dayandırılmadan, soyut varsayımlar olarak ÅŸekillendirilmesi: tarihle ilgili bir kolaycılık, her dünya görüÅŸüne yerleÅŸmiÅŸ durumda.

Oysa çok basit sorular bu tür genellemelerin doÄŸruluÄŸunu tartışmalı kılabilir: örneÄŸin, eÄŸer eski yazının terk edilmesi bir sarsıntı yarattıysa, nasıl Nâzım Hikmet gibi, ÅŸöhretine eski yazıyla baÅŸlamış ve yeni yazıyla uluslararası ün sahibi olmuÅŸ bir yazar ortaya çıkabildi? Nasıl sayısız edebiyatçı, Melih Cevdet Anday gibi edebiyatçılar her iki yazıyı da kullanabildiler? Ya da: eÄŸer eski yazı, Osmanlıcanın yok olması bu kadar derin bir travmaya yol açtıysa, neden Arapça Kuran okumayı öÄŸreten Kuran kursları aynı zamanda eski yazı dersi veren kurslara dönüÅŸtürülmedi?

Bu soruların sonu gelmez. Belki de en iyisi, dönüp bu dönüÅŸümü yaÅŸayanların ne düÅŸündüÄŸüne, örneÄŸin Nâzım Hikmet’in ne düÅŸündüÄŸüne bakmak. 1934 yılında Nâzım’ın Aydınlık gazetesinde yayımladığı makaleler arasında bu konuyu ele alan iki makale var:

ÖZ TÜRKÇE DÜÅžÜNCELER
Dönüm Yeri

Türkçe bir dönüm yerindedir. Er geç bu dönümü dönecektir. Dilimizin temizliÄŸe, güneÅŸli su gibi ışıklığa doÄŸru akışının önüne geçilemez.
Dönüm  yerleri köpüklü olur, bulanık olur.. Dönüm yerinde su dalgalıdır…
Dilimiz de dönümünü dönerken köpüklenecek, bulanacak, dalgalanacak.. Bu köpüklenmeden, bu bulanmadan tiksinenler, korkanlar olacaktır.. Tiksinenleri böÄŸürtüleriyle, korkakları korkularıyle baÅŸbaÅŸa bırakalım…
Dibinin derinliklerini karıştırarak dönümü geçen büyük akarsuda gemisini kullanamayanlar, batacaklardır.. Yırtık yelkenleri acem atkısından dokunmuÅŸ, hurma aÄŸaçlarından iÅŸlenmiÅŸ tekneleri delik deÅŸik gemiler, batacaklar!..
Onlar ağır kokulu, durgun, ışıksız sularda yüzmeye alışmışlardır. Ne bu doÄŸudan esen delikanlı yele yelken tutabilirler, ne de bu köpüklü, kaynayan, baÅŸ döndürerek akan sulara dayanabilirler… Dönüm  yeri acımak bilmez…
Dilimiz, dibinin derinliklerini karıştırarak suyun yüzüne birçok sözler çıkardı… Bunların içinden gerisin geriye, dibi boylayacaklar yok deÄŸildir.. Birkaç söze takılıp köpükleneni, akanı görmeyenler var.. Ne yapalım? Anadan doÄŸma körlere gözlüÄŸün yararlığı dokunmaz ki, takalım..
Dilimizin, bugün içine girdiÄŸi dönüm yeri; konuÅŸma diliyle yazı dilinin arasındaki derin ayrılığı kaldıracak; yalnız ikisini de temizleyerek ışıklan dırarak bu iÅŸi yapacaktır..
Ben, kendi payıma, ne yeni sözlerden korkuyorum, ne de birçoklarını yadırgıyorum.. Becerikli bir yapıcı, kurulan yeni yapıda, onların bir çoÄŸunu yadırgatmadan kullanabilir.. İş becerikli olmakta… Dil yürüyor.. Yürüyenin önüne durulmaz..

12 TeÅŸrinisani 1934

KURTULUÅž

Dün Edirne’nin kurtuluÅŸu kutlulandı… KurtuluÅŸ ÅŸenliklerini; biribiri ardından, biribirini bütünleyen, inanılmayacak kadar güzel seslerle örülmüÅŸ bir türkü gibi çağırıyoruz!
Bu türkünün her haykırışı, ya dış emperyalizmin, ya iç derebeyliÄŸin beynine inmiÅŸ yumruktan çıkan bir yankı, bir ses karşılığıdır..
Sözler vardır, istenilen anlayışa çekilebilir.. KURTULUÅž sözünün, nerde olursa olsun, anlattığı nesne tektir…
Sözler vardır, soyları belli olmaz.. Kullanıldıkları yere göre boyalan deÄŸiÅŸir.. KURTULUÅž sözü sözlerin en aksoylusudur, nerde olursa olsun, hasboyası, yeni doÄŸan güneÅŸlerin alevindendir.
Dün Edirne’nin kurtuluÅŸu kutlulandı, İzmir’in kurtuluÅŸu kutlulanacak, derebeylikten, hakanlıktan kurtuluÅŸumuzu kutluladık, arap alfabesinden kurtuluÅŸumuzu kutluluyoruz, dilimizin kurtuluÅŸunu kutlulamak ta boynumuzun borcudur.
KURTULUÅž sözüyle, yürümek, ilerlemek, deÄŸiÅŸmek, dönüm yerleri atlamak sözleri kan kardeÅŸtirler…
KURTULUÅž sözünü öyle sık sık anıyoruz ki, bu anışm verdiÄŸi göÄŸüs kabartıcı yürek açıklığını duymayanlar: “Bıkkınlık getirdik artık” diyorlar.. Biz onlara deriz ki, bu sözü daha sık sık, daha yüksek sesle analım, o bizim gücümüze güç, hızımıza hız katar…
En eskimez sanılan düÅŸünüÅŸler, bu düÅŸünüÅŸleri kalıbı içine alan sözler eskiyebilir; bu kara toprak yuvarlağın üstünde eskimeyecek, kocamayacak bir tek söz vardır: KURTULUÅž…

26 TeÅŸrinisani 1934

BaÅŸka bir örnek olarak, Nâzım’ın bu dönemde yazdığı eski yazı ÅŸiirlerin yenilikçi yapısı gösterilebilir. Eski yazı yazılmış şiirlerle bunların çevrimyazıları arasında kökten bir fark olmadığı gibi, ÅŸairin dil sıkıntısı çektiÄŸini söylemek de güç görünüyor:

RESM-İ GEÇİT

“Ton! Ton! Ton!..
Nik Karter, Nat Pinkerton!
Kelepçe, brovnik!..
Tik… Tik…
Åžerlok Holmes!
Sesi kes!
Hes, pes!
Dur!…
Pusu kur!…
KöÅŸede bir baÅŸ
YavaÅŸ!
Ton!.  Ton!.. Ton!…
Nik Karter Nat Pinkerton!
Bir, iki, üç!
Sol, saÄŸ,  sol!…”
BoÅŸalttı mi’desini yetmiÅŸ yedi karakol!
Resm-i geçit var bugün de
Kapımızın önünde.
Kahkahalarımızı diÅŸlerimizde bir çubuk gibi sıkalım.
Seyre çıkalım! ….
İşte köÅŸeyi döndüler
Göründüler:
En önde «KANBUR» geliyor,
Mel’anet dolu çekmecesi ensesinden yükseliyor.
San’atın bir civan piridir bu!
Hepsinin Emir-ül Emîridir bu!…
Kanbura kandilli bir selam çaktık,
Sonra gülerek baktık,
On adım arkadan gelen bıçkına!….
7 1/2’luk bir cebel topu takmış kıçına,
Kapamış gözlerini paltosunun yakası
Ayna gibi parlıyor palaskasının tokası
20 okka içsem de yalpa vurmam diyor,
Haaaaayt!… KuÅŸ uçurmam diyor.
Bu Fehim PaÅŸanın hayr-ül halefi,
Afi kesiyor… Afi.! !..
Bu rengârenk tavus kuşları
Peşimizden tırmanırlar yokuşları;
İniÅŸlerde kayb etmemek için bizi gözden;
Daha atik olurlar 50 yaşında bir öküzden.

Kızmıyoruz onlara
Kızılmaz,
Acınır
Böyle teneke oyuncak olanlara,
Aramızda onların yalnız bir ismi var:
ZAVALLILAR!

Nâzım Hikmet
(Aydınlık, sayı 29)

H.N.: Nâzım Hikmet,  Abdülhamid’in serhafiyesi  Fehim PaÅŸa’nın “ÅŸerrül halefi” demiyor; “hayrül halefi” demeyi tercih ediyor.

(H.N., Metin İlkin’e ait hazırlayanın notu. Makale ve ÅŸiirin alındığı kaynak: Aydınlıkçı Åžair-Aydınlıkçı Yazar Nâzım Hikmet, Haz. Metin İlkin, Oda Yayınları, 1976.)

Nâzım’ın ilk futurist denebilecek denemelerinden biri olan bu çalışmada, eski yazı tipografik oyun kullanımı ilgi çekici; ve beraberinde ÅŸu soruyu da getiriyor, sesli harflerin yazımına izin vermeyen bir alfabe, modernist edebiyatın biçim oyunlarına ne ölçüde izin verirdi ve bu oyunlar çeviriye ne kadar açık olurdu? Her koÅŸulda, Nâzım Hikmet, bir gecelik alt üst oluÅŸ yaÅŸamamış gibi görünüyor.

(Nâzım Hikmet resmi için kaynak: www.NazimHikmet.info.)