Kurban, yanlış bir çeviri. Hem sözcük anlamıyla, hem toplumsal tarih açısından. Kurbanın özü, bir halkın Yaratan’a baÄŸlılığını gösterme yükümlülüÄŸüne uzanıyor; GüneÅŸ’e çocuklarını ya da çevre kabilelerden kaçırdıkları insanları kurban eden Azteklerden, Kabe çevresinde İslam’ı kabul etmeden de önce hayvanlarını kurban eden Araplara dek bütün halklarda aynı baÄŸlılık gösterme biçimi varlığını sürdürüyor: insanın deÄŸer verdiÄŸi, kendi yaÅŸamını sürdürmesini saÄŸlayan ya da kurban edilmesi günlük yaÅŸamda kabul edilemez olan bir ÅŸeyi feda etmesi.

Bugün “Kurban Bayramı” adıyla kutlanan bayramın özü bu. İbrahim Peygamber’in oÄŸlu İshak’ı adaması, sonra da kurban etmeye, oÄŸlunu feda etmeye hazır olduÄŸunu göstermeye çalışması ve sonra da kendisine onun yerine bir koyun feda etmesinin emredilmesinin özü bu. BaÄŸlılığını göstermek, baÄŸlılığını fedakarlık olarak göstermek. İbrahim Peygamber’e Tanrı koyun kesmesini emretmedi, oÄŸlunu feda etmeyi göze alarak baÄŸlılığını göstermesini istedi ve gösterdiÄŸi zaman oÄŸlu yerine baÅŸka bir ÅŸey feda etmesine izin verdi. Türkçedeki “kurban”la ilgili sözler hep buradan geliyor: “sana kurban olayım, annen sana kurban olsun, vatanım için canımı feda etmeye hazırım.. vb.”

İsa Peygamber’in çarmıha gerilmesi de bir baÅŸka kurban biçimi. Hıristiyanlığın insanın Yaratan’a baÄŸlılığı uÄŸruna kendisini kurban edebileceÄŸi, feda edebileceÄŸi (ya da aynı zamanda insanın feda edilebileceÄŸi) fikrini öne çıkarmasına yol açan bir biçim. Azizlik yolu böylece açılıyor ve bu Batı ile DoÄŸu arasındaki temel ayrımlardan birini oluÅŸturuyor: insanı, insanın fedakarlıklarını, çabalarını (ya da aynı zamanda insanın feda edilmesini) öven insanmerkezci bir Batı’yla insanın yerine baÅŸka bir ÅŸeyin feda edilmesine yönelen (ya da eÄŸer bu bir aÅŸamaysa, o aÅŸamada ısrar eden) DoÄŸu.

Dolayısıyla bütün ibadetlerini bir kurban figürü, Çarmıhtaki İsa çevresinde yapan Hıristiyanlıkla kurbanı yılda bir kez figürleÅŸtiren Müslümanlık arasında temel bir ayrım var. Kırlarda beslendikten sonra asfalt yollarda sürüklenen, beton avlularda yerlere yatırılan koyun, inek, deve gibi canlıların kurban edilmesi karşısında dehÅŸete kapılan gözümüzün, sayısız ressamın ve heykeltıraşın ÅŸekillendirdiÄŸi Çarmıhtaki İsa figürü karşısında dehÅŸete kapılmamasında da önemli bir sorun var.

Sorun, Müslümanlık içinde kurbanın yanlış çevirisine takılmış olmaktan kaynaklanıyor; kurbanın kurban nesnesinden baÅŸka bir ÅŸeyi iÅŸaret ettiÄŸini, aslında özünün insanla Yaratan arasındaki iliÅŸki olduÄŸunu, insanın baÄŸlılığını göstermek üzere bir ÅŸey feda edebilmesi, fedakarlık yapabilmesi olduÄŸunu görmemekten kaynaklanıyor. Geçimini hayvancılıkla saÄŸlayan bir toplum için hayvanlarını feda etmek bir yol olabilir. Ama günlük hayatını bilgisayarda muhasebe yaparak, metro sisteminde idarecilik yaparak geçiren bir toplumun “hayvanlarını” feda etmesinde yanlış bir ÅŸey var. Fedakarlığın özünden, dolayısıyla Yaratan’a baÄŸlılığın özünden uzaklaÅŸtıran bir ÅŸey, biçimci bir çeviriden kaynaklanan bir ÅŸey var.

Türkiye, kuÅŸkusuz bir köy toplumundan sanayi toplumuna doÄŸru evrildikçe yaÅŸayışını ister istemez yeniden düzenleyecek; yaÅŸayışının temel deÄŸerlerini yeniden düzenleyecek. Ve elbette bazı soruları yeniden soracak: “Mustafa Kemal yalnız mıydı?” Yalnızdı elbette, her kurban kadar, yaÅŸamını kendisi feda eden ya da yaÅŸamı feda edilen her kurban kadar yalnızdı. KurtuluÅŸ Savaşı’na katılan her er kadar yalnızdı ve tıpkı onlar gibi yalnız deÄŸildi arkadaÅŸlarının yanında. “Hazreti Muhammed yalnız mıydı?” Yalnızdı elbette, Mekke’den göç etmek zorunda kaldığı zaman da, Hendek Savaşı’nda galibiyet anı gelene kadar da, Kurayza aÅŸiretinin ölüm kararı verildiÄŸi zaman da. O dönemde Arabistan’da Müslümanlar yalnızdı.

Åžimdi kurbanlık koçlar, koyunlar, inekler.. onlar da yalnızlar marketlerin ambarlarında, beton avlularda, bodrumlarda hiçbir fedakarlık özü taşımayan bir ölümü, paketlenip kolilenmeyi, canlı biçiminden et biçimine dönüÅŸmeyi beklerken; insanların yeniden kurban eyleminin biçimini deÄŸil özünü görmeye baÅŸlayacak olmasını beklerken. (Sahi, acaba bir çevirmen toplumu olsaydı, sadece çeviriye dayanarak yaÅŸayan bir toplum olsaydı ne feda ederdi Yaratan’ına?)

Ve bu arada, bir bayram hediyesi gibi, YaÅŸar Kemal CumhurbaÅŸkanlığı Onur Ödülü’nü alırken önemli bir konuÅŸma yaptı. Basın genel olarak konuÅŸmayı çarpıtarak, bir “halklara-dillerine özgürlük” vurgusuyla manÅŸete taşımayı yeÄŸledi, oysa (Tercüme Bürosu’nun Türk yazarlarının geliÅŸmesi için taşıdığı öneme de deÄŸinen) konuÅŸma Kemal’in uzun zamandır dile getirdiÄŸi bir temayı yeniden ele alıyordu: yeryüzünün, dünyanın ve üzerindeki diÄŸer canlıların insan tarafından (feda deÄŸil) yok edilmesini; bu yok etme süreci sona ermezse, insanın ve insanca tüm deÄŸerlerin yok olacağını söyledi YaÅŸar Kemal.

“Bugün milyonlarca insan, açlıktan, bakımsızlıktan ölüyor. Bugün, insanlar bambaÅŸka, havsalalarımızın alamayacağı kadar deÄŸiÅŸtiler, baÅŸka bir türlü bir insan oldular, bile bile kendilerini öldürüyorlar. Bugün dünyamız tükeniyor. Birçok hayvanının, birçok aÄŸacın, birçok böceÄŸin, birçok kuÅŸun soyu tükendi” diye devam etti.

“Dünyamızın bir çiçeÄŸinin koparılması, dünyamızdan bir rengin, bir kokunun yok olmasıdır. Bu, insanlığı insanlıktan çıkaran bir durumdur.”

Rembrandt’ın İbrahim Peygamber’in İshak’ı kurban etmesini tasvir eden tablosunda, Cebrail peygambere bir koyun getirmiyor. Peygamberin elini tutuyor, emrin iptal edildiÄŸini bildiriyor. İshak’ın arkaya yatmış, gergin boynunun karşısında bıçak, peygamberin elinden kurtulmuÅŸ, düÅŸüyor. Ressam kurban nesnesinin yer deÄŸiÅŸtirmesini konu etmemiÅŸ, inancı uÄŸruna oÄŸlunu feda eden babanın insani gerilimine yoÄŸunlaÅŸmış. Bugün insan bu gerilim noktasından çok uzakta, yeryüzünü inancı uÄŸruna bile deÄŸil, tüketim tutkusu, hırsları için, Yaratan’a baÄŸlılığını göstermek için deÄŸil kısa süreli çıkarları için yok ediyor. EÄŸer gerçek bir fedakarlık bayramı varsa, insanın baÄŸlılık duyduÄŸu Yaratan’a (bu Yaratan’a ne ad verirse versin, ister Anne, ister kozmos, evren, doÄŸa, ister Ülgen, ister Tanrı, ister Allah), yaÅŸamında önemli olan bir ÅŸeyden fedakarlık ederek, annesine bir gününü ayırarak, daha az tüketip doÄŸaya daha az zarar vererek, kredi kartından kurban parası çektirerek deÄŸil Yaratan’ın bir canlısının daha yeryüzünde özgürce yaÅŸamasına katkıda bulunarak baÄŸlılığını göstermeyi öÄŸrenmesi gerekiyor.

Fedakarlık bayramınız kutlu olsun.

(Resimler, sırasıyla Figen Köprülü, Hz. İbrahim Peygamber, Bir aktör Çarmıhtaki İsa’yı canlandırıyor, Sydney’de bir festival sırasında, Reuters fotoÄŸrafı; Laurent de la Hire – solda koç görünüyor-, İbrahim İshak’ı Feda Ediyor; Rembrandt, İshak’ın Feda Edilmesi. YaÅŸar Kemal’in konuÅŸmasının -manÅŸete yine anadil vurgusu çekilmiÅŸ- tam bir versiyonu için bkz. Bianet)