
Yayın dünyasında son yıllarda önemli bir sorun yaÅŸanıyor. Bu sorun, yabancı dillerde yazılmış olan dünya klasiklerinin, sanki orijinalleri Türkçe yazan yazarlarca kaleme alınmış gibi çevirmen adı -dolayısıyla metnin çeviri olduÄŸu- belirtilmeden yayımlanması.
Uzun süredir yayıncılık alanında pek çok örneÄŸine rastladığımız bu durumla son karşılaÅŸmam “Kitap Zamanı” adlı yayın kuruluÅŸunun kitaplarını görmemle oldu. Söz konusu kuruluÅŸ 2006 yılında dünya klasiklerinden oluÅŸan bir seri yayımlamış. Serinin tamamı yabancı dillerde yazılmış eserlerden oluÅŸuyor; fakat hiçbir kitapta çevirmen adı okura bildirilmiyor. Yabancı dillerde yazılmış olan bu eserlerin Türkçe olarak basılmış olması takdir edersiniz ki ortada “çeviriler” ve dolayısıyla da “çevirmenler” olduÄŸunu kanıtlıyor, fakat yayımlanan kitaplarda bu çevirmenlerin adı yazmıyor. Kitapların tercüme edildiÄŸine dair baÅŸka bir bilgi de yok. Eser hakkındaki bilgilerin bulunduÄŸu sayfada “hazırlayan” unvanıyla bir isim görüyoruz. Bunun üzerine de doÄŸal olarak sorguluyoruz. Yabancı dilde yazılmış bir eser “tercüme edilmek” yerine “hazırlanmak” suretiyle nasıl oluyor da Türkçe hale getirilebiliyor. Bu “hazırlamak” ifadesi ne anlama geliyor? Kitabın ilk sayfasında “hazırlayan” sıfatıyla gördüÄŸümüz ismin sahibi tam olarak ne yapmaktadır? Bu meslek erbabının yaptığı iÅŸ ne menem bir iÅŸtir ki bir kitabı tercüme etmeksizin TürkçeleÅŸtirebilmeyi mümkün kılmaktadır? Bu soruların “hazırlayan”lar tarafından kolay kolay yanıtlanabileceÄŸini sanmıyorum. Zira yayımlanan eserler -her ne kadar kaynak metin oldukları iddia edilircesine çeviriye dair bir ibare olmaksızın yayımlanmış olsalar da- yabancı bir dilde yazılmış bir eserin “çeviri”sidirler. Birden fazla eserden bölümler alınarak meydana getirilmiÅŸ de deÄŸillerdir, derleme yapılmamıştır.[1] Bu ÅŸartlar altında bu “hazırlamak” ifadesinin anlamı ne olabilir?
Burada çeviri dünyası açısından dikkat çekilmesi gereken temel nokta, çevirinin/çevirmenin görünmezliÄŸinin bazı yayın kuruluÅŸlarınca pekiÅŸtirilmesidir. Bir sanatçının Türkçe haricindeki bir dilde ürettiÄŸi eserlerin Türkçe’de alımlanabilmesi için çevirinin bir “gerek koÅŸul” olduÄŸu aÅŸikâr olsa da, yukarıda bahsettiÄŸimiz örnekte olduÄŸu gibi çeviriyi görünmez kılan pratikler zaten yaygın olduÄŸu bilinen çeviri illüzyonunu[2] geniÅŸ okur kitlelerine bir anlamda tekrardan empoze etmekte; çevirinin fark edilmesine, çeviri fenomeni üzerine herkesin düÅŸünmesine, yani kısacası çeviri olgusunun toplumsal alanda “görünür” olmasına ket vurmaktadır.
Günümüzde, bu türden pratiklerin de etkisiyle çevirinin bilinçsizce “varsayıldığı” bir anlayış ÅŸekillenmiÅŸ durumda. Üstelik kimsenin çevirinin farkında olmadığı, çeviri üzerine düÅŸünmediÄŸi, çevirinin/çevirmenlerin ancak ve ancak bir “hata” ÅŸüphesi söz konusu olduÄŸunda gündeme gelme ÅŸansı bulabildiÄŸi bir toplumda yaşıyor olmamız, böyle uygulamalara ses çıkarılmadığı sürece daha da kaçınılmaz hale gelecektir. Bu sebepten ötürü çeviriyi görmezden gelen her türlü pratiÄŸe karşı hayatın her alanında sesimizi yükseltmenin, çeviriye gönül veren insanlar olarak kendimize borç bilmemiz gereken bir davranış olduÄŸu kanısındayım.
[1] Kaldı ki derleme yapılmış olsa dahi kitabın ilk sayfasında “hazırlayan” sıfatıyla gördüÄŸümüz ismin “derleyen” sıfatıyla verilmesi doÄŸru olurdu. Üstelik böyle bir durumda çevirmenlerden her birinin ismi kitapta belirtilmiÅŸ olmalıydı.
[2] Çeviri illüzyonundan kasıt; çevirinin bir metin üretme etkinliÄŸinden ziyade “bir metnin aktarılması, taşınması” olduÄŸu, bu etkinliÄŸin neticesinde ortaya çıkan erek metnin de yazar tarafından kaleme alınan metnin “Türkçesi” olduÄŸu yanılsamasıdır. Bu yanılsamanın hakim olduÄŸu genel çeviri algısı ve bu algıyı yansıtan çeviri metaforları üzerine çeviribilimciler tarafından hatırı sayılır çalışmalar yapılmıştır; fakat bu tartışma yazının amacını ve kapsamını aÅŸmaktadır.
(Kitap kapağı resimleri İdeefixe sitesinden alınmıştır; sözkonusu yayınevinin kitaplarının tam bir listesi İdeefixe ya da Kitapyurdu sitelerinden incelenebilir.)
