Markette Ölü Canlar

Yukarıda görülen resimdeki Ölü Canlar kitabı, yanındaki Madam Bovary, DiriliÅŸ, Ana vb. kitaplar gibi sahte. Resim bir markette çekildi: markette Soner Yalçın, AyÅŸe Kulin gibi yazarların yanıbaşında sahte kitaplar satılıyor. Yayınevi baÅŸka kitapların klasik çevirilerinin üzerinde oynayıp yeni görünümlü çeviriler yapıyor, sonra bu klasik çalıntılardan biriktirdiÄŸi parayı sermayeye dönüÅŸtürüp “new york times bestseller” vb. yayınlıyor. Çoksatar çevirilerinin çevirmenleri arasında 90 küsur çevirisi olan çevirmenler de var – anlaşılan bu deneyimli çevirmenler de yayınevinin klasik eser yayınlarından kuÅŸkulanmıyor. Yayınevi kitap fuarına da katılmış, entelektüel yayınevleriyle yanyanaymış fuarda. Demek ki bu klasik sahte kitapları orada da herkes görmüÅŸ. Demek ki kurul araÅŸtırmasına gerek yokmuÅŸ, herkes görmüÅŸ, görmezden gelmeyi yeÄŸlemiÅŸ – sahte ve çakma marka giysiler, elektronik eÅŸyalar, kitaplar.. gibi.

Yukarıda görülen Ölü Canlar kitabının metni, birçok çalıntı Ölü Canlar kitabı gibi romanın ilk Rusça çevirisi olan Erol Güney-Melih Cevdet Anday (1937) çevirisinden kopyalanmış: metnin giriÅŸinde ufak tefek deÄŸiÅŸiklikler yapmışlar, “O” diye baÅŸlatacakları metni harf hatası yapıp “30” diye baÅŸlatmışlar vb., ama tartışma götürmez iÅŸaretler metnin içinde duruyor, bu o ilk metin. Zaten yeni, özgün bir çeviri olsaydı, bu zorlu metine emek harcayan kiÅŸi ya da yayınevi kitabın bir yerinde bunu yüksek sesle ilan ederdi: “orjinal dilinden yepyeni çeviri” vb. Böyle sesler çıkmıyor, telif maliyeti olmayan, çeviri emek ve maliyetinin de sıfırlanmasıyla ucuza mal edilmiÅŸ kitap ucuza satılıyor. Bu noktada bu iÅŸi yapan yayınevinin ismi, kitapta yer alan sözde çevirmen vb. isimlerin hiçbir önemi yok: bu kitabı alıp okuyan okurun isminin önemli olmaması gibi. “Alan razı veren razı” sözüyle tanımlanabilecek toplumsal bir suçluluk durumu sözkonusu: emeÄŸin ve kültürün deÄŸersizleÅŸtirildiÄŸi, yararsızlaÅŸtırıldığı bir toplumda farklı önem ve deÄŸer ölçütleri yürürlüÄŸe girer.

Dolayısıyla, bu tip kültürel çalıp çırpmaları göz önünde olup da görünmez olan noktalarından yakalamak gerekir. Kurul incelemeleri, raporlar, para cezaları, kitap toplatmalarına varmadan önce, doÄŸal görünen emek silmelerini saptamak gerekir. Kitabın daha kapağını açmadan yapılmış bir çalıntı duruyor resimde: Ölü Canlar ismi, Güney-Anday çifti tarafından bulunmuÅŸtur ve bu ve baÅŸka örneklerde izinsiz, referanssız olarak kullanılmaktadır. Gogol’ün bu eserinin birkaç kez çevrilebilmesini saÄŸlayan ÅŸey, telif kanununa göre yazarın ölümünden 70 yıl geçtikten sonra eserin, tuhaf bir biçimde hukuken “ölü can” haline gelmesi, kamu mülkü haline gelmesidir. Fakat çevirideki ismin, Türkçe ismin bulunmasının üzerinden 70 yıl geçmiÅŸ deÄŸildir, çevirinin izinsiz kullanılması gibi ismin özgün yaratıcılarından izinsiz olarak kullanılması da bir suç, bir intihal durumudur. Bunun tersini söylemek, kitap isminin çeviri öÄŸelerinden biri olduÄŸunu reddetmek demektir.

Benim savım ÅŸu: çevirinin çevirmenin özgün yaratıcılığının eseri olan her öÄŸesi bir patent konusu sayılmalı; kitap baÅŸlığı, metne çevirmen tarafından katılan özellikler (ara baÅŸlıklar, cümle bölmeleri, isim oyunları, aliterasyonlar, biçimsel düzenleme vb.), özgün çözümler, metnin genel sunum çerçevesi (önsözler, ek metinler, dipnotlar vb.). Bütün bunların her birinin baÅŸka bir çeviride kullanılması durumu bir alıntı sayılmalı ve izinsiz, referanssız alıntılar telif ihlali sayılmalı. Sözgelimi Gogol’ün Myortviye DuÅŸi adlı metnini Güney-Anday’dan sonra çevirip Ölü Canlar ismini, yayınlarının içinde bu durumu, yani aslında baÅŸkasının bulduÄŸu ismi kulladıklarını belirtmeden kullanan çevirmen-yayınevleri telif ihlali yapmış sayılmalı. Dolayısıyla markette “Ölü Canlar” adlı bir kitabı gördükten sonra ilk soru, bu adın asıl sahibine referansla kullanılıp kullanılmadığı olmalı ve eÄŸer referans yoksa, bunun bir parazit çeviri-yayın olduÄŸu kabul edilmeli.

Bu yaklaşımı uzaktan da olsa esinlendiren bir kaynak Lawrence Venuti. Venuti Çevirmenin GörünmezliÄŸi ve Çevirinin Skandalları kitaplarında, çevirmenin uluslararası hukuk içinde mülkiyetini ve hakkını korumasıyla ilgili güçlükleri ele alırken, çeviri intihali sorununa dolaylı olarak deÄŸiniyor. Dolaylı olarak, çünkü çevirinin sorunlarını çeviriye sınırlı bir yer veren, dışarıdan sınırlı ölçüde çeviri alan Anglo-Sakson ve Batı kültürleri içinden deÄŸerlendiriyor; buna karşılık, kültürün büyük kısmını çevirinin oluÅŸturduÄŸu geri-kalan-dünya, çeviri yoluyla sürekli bağımlılığını kurarken, çeviri mülkiyetiyle ilgili daha ileri sorunlar ortaya çıkarıyor. GeliÅŸmiÅŸ ülkelerin dışındaki geri-kalan-dünyada çevirmen baÅŸlıca mucit ve icatlarını korumak için patent tipi önlemlerle görünür olmaya ihtiyacı var.

GeçtiÄŸimiz günlerde, Everest Yayınevi için Myortviye DuÅŸi‘nin Erol Güney-Melih Cevdet Anday çevirisini, yani eserin ilk Rusçadan çevirisini yayına hazırlarken, bu görünür kılma çabası için bir adım atma fırsatı buldum. AÅŸağıda, 1937’den bu yana ilk kez Rusça özgün metniyle karşılaÅŸtırılarak yayına hazırlanan Ölü Canlar çevirisinde, çevirinin özgün özelliklerini görünür kılma niyetiyle ve çevirinin patent sayılan buluÅŸu gözetilerek yazılmış  giriÅŸ metni yer alıyor. Bir bakıma çevirinin adının da çeviri öÄŸesi olduÄŸunu ve patent ve telif konusu olduÄŸunu hatırlatmaya yönelik bir ilk adım. Markette sadece bisküvi, deterjan, içecek markaları yok, çeviri markaları da var: her ürünü satın alırken içindekilere bakmak, hangi malzemeleri kullanmışlar, nerede yaptırmışlar, bakmak gerekiyor.

“Bir ustalık mucizesi…”

Ölü Canlar (Everest, 2009)

Melih Cevdet Anday (1915-2002) ve Erol Güney (1914-2009) imzasını taşıyan bu Ölü Canlar çevirisi, Gogol’ün bütün dünya edebiyatını derinden etkileyen bu eÅŸsiz eserinin Türkçedeki en önemli çevirisidir. Çevirinin ilk önemli yanı Gogol’ün kitabının Türkçe adını koymuÅŸ olmasındadır: Daha önce Ragıp Rıfkı tarafından Fransızcadan, özetlenmiÅŸ haliyle Ölü Ruhlar adıyla çevrilen (1937) kitap Erol Güney’in Rusçadan çevirdiÄŸi ve Melih Cevdet Anday’ın sanatsallaÅŸtırdığı çeviriyle kalıcı adına sahip oldu. “Can” sözcüÄŸü Rusça “duÅŸa” sözcüÄŸünün ikili, yani hem “ruh” hem de “toprak kölesi” anlamındaki kullanımını kesin bir ÅŸekilde karşılamaktadır. Çevirmenler bu çeviri kararını ilk baskıda ÅŸöyle dile getiriyorlardı: “Ölü Canlar bundan önce dilimize Fransızcasından Ölü Ruhlar diye çevrilmiÅŸti. Aslındaki kelime her iki mânaya gelmekle beraber asıl ırgatları, köleleri kasdettiÄŸinden biz Ölü Canlar demeyi daha uygun bulduk.”

Bu çeviri ilk kez 1950 yılında, Milli EÄŸitim Bakanlığı’nın “Dünya Edebiyatından Tercümeler, Rus Klasikleri” dizisi için üç cilt olarak hazırlandı. Daha sonraki yıllarda Melih Cevdet Anday tarafından, eksik kısımlarının da çevrilmesiyle yeni basımları yapıldı (1962, Varlık Yayınları; 1970, Bilgi Yayınevi; 1990, Sosyal Yayınlar; 1993, Adam Yayınevi) ve kuÅŸaklar boyu okunan, Gogol’ü tanıtan temel çeviri oldu. Daha sonra Vedat GülÅŸen Üretürk, Ahmet EkeÅŸ, Günay Çetao Kızılırmak, Ergin Altay .. tarafından yapılan çeviriler hep bu çevirinin adındaki ince buluÅŸu ödünç almaktan kaçınamadılar.

1970 basımında, Anday ve Güney tarafından daha önce Rusça aslıyla İngilizce çevirisi karşılaÅŸtırılarak çevrilen kitabın ikinci bölümünün, bu kez Anday tarafından çevrildiÄŸi, birinci bölümün dil ve anlatım bakımından yeniden iÅŸlendiÄŸi belirtiyordu. Bu 2009 basımındaysa, çeviri, Rusça aslıyla yeniden karşılaÅŸtırıldı, ama biçimsel onarımlar dışında, eÅŸsiz sanatsal üslubuna dokunmamaya özen gösterildi. Bazı yerlerde çevirmenlerin ince buluÅŸları ya da kaynak metinden ayrıldıkları yerler iÅŸaret edildi. Birkaç yerdeki eksiklik özgün halleri dipnotlarda belirtilerek giderildi. “Yayına hazırlayan notları” dışındaki bütün notlar özgün çeviriye aittir. Resimler için ilk kez 1901 yılında, yayıncı A.F. Marks’ın hazırlattığı resimli baskıdan yararlanıldı. Bu resimli baskıda yer alan birçok ressam arasından ağırlıklı olarak Dalkeviç, Kozaçinski ve SamokiÅŸ-Sudovskaya’nın çizimlerine yer verildi. (Bu resimler için yardımcı olan Rusça çevirmeni Hanife Çaylak’a teÅŸekkür ederim.)

Eserin “İkinci Kitap”  adlı kısmı, Gogol’ün kendisini çok yoran bu eserin ikinci cildini bir sinir buhranı sırasında yakmasından sonra bulunan elyazmalarından geriye kalanlardan oluÅŸmaktadır. Bu kısımda görülen eksiklik, Gogol’ün özgün metni yok etmiÅŸ olmasından kaynaklanmaktadır ve büyük ölçüde, Melih Cevdet Anday’ın Erol Güney’den ayrı olarak, İngilizceden yaptığı çeviriyi içermektedir.

2009 yılında doÄŸumunun ikinci yüzyılı kutlanan Nikolay Vasilyeviç Gogol’ün yeryüzüne armaÄŸan ettiÄŸi eÅŸsiz yapıtın Rusça aslından yapılmış  ÅŸairane çevirisi, bu basımla ilk altmışıncı yılını kutlamış oluyor. Belıy’ın Ölü Canlar için söylediÄŸi söz, bu çevirisi için de geçerlidir: “Bir ustalık mucizesi…”

Ölü Canlar