Kitap çevirisinin tarihi tütün üretiminin tarihine göre, daha geç bir tarihte baÅŸladı Türkiye’de. 1600’lerde Türkiye’ye Amerika’dan Avrupa’dan geçerek neredeyse eÅŸzamanlı gelen tütüne karşılık, bugün kullandığımız biçimiyle, elle deÄŸil baskı yoluyla çoÄŸaltılan kitap biçimi ve baskı aygıtı matbaa makinesinin geliÅŸi, üç yüz yıl kadar gecikti. 1430’larda Çin’den Avrupa’ya geçen ve Avrupa’da geliÅŸtirilen hareketli harflerle, hurufatla baskı yapma yöntemi, Türkiye’ye, daha doÄŸrusu Türkçe’ye üç yüzyıl sonra geldi. Osmanlı topraklarında Museviler, Rumlar, Ermeniler kendi dillerinde matbaayla baskı ve yayın yapmaya Avrupa’yla eÅŸzamanlı baÅŸlarken, Osmanlıca/Türkçe yerli kitap üretimi üç yüz yıl sonra baÅŸladı. 20. yüzyılın başında hâlâ Osmanlı topraklarını kuÅŸatan, yaygın bir sanayiye dönüÅŸmemiÅŸti.
Bu açıdan Türkçe kitap çevirisinin tarihi İbrahim Müteferrika’nın ilk yayınlarıyla baÅŸlatılabilir. Böylece baÅŸlayan ilk dönem, 19. yüzyıl sonunda MeÅŸrutiyet’in ilanıyla hız kazanır, 20. yüzyılda Cumhuriyet’in ilanına kadar sürer. Alfabenin, harflerin deÄŸiÅŸiminin, matbaanın hurufatında da, üretim aygıtında da toptan bir deÄŸiÅŸime yol açtığı bu dönem günümüze dek uzanmaktadır. İlk dönem, çeviri ve telif yayın hayatına devlet planlamasının özellikle eÄŸitim alanında destek olmaya çalıştığı, çevirinin daha çok Batı kültürünün aktarılmasına yönelik olarak yapıldığı, ama DoÄŸu kültüründen, Arapça ve Farsçadan çeviri ve uyarlamaların da eÅŸit ağırlıklı olarak sürdüÄŸü, hatta bazen Batı kültürünün DoÄŸu kültürü üzerinden, sözgelimi Arapça üzerinden geldiÄŸi bir dönemdir. Telif ücreti ve yayın hakkı gibi kavramlar yoktur, çeviri ücreti bir kerelik tasarlanır, yazarın eser üzerindeki süreli hakkı ilk kez Victor Hugo’nun giriÅŸimiyle uluslar arası bir geçerlilik kazandıktan sonra Türkiye’ye, Osmanlı’ya sürüncemeli olarak girecektir. Çevirmen Batıda oluÅŸmaya baÅŸlamış kültür endüstrisinde bir emekçi olarak yerini edinmeye baÅŸlarken, Türkiye’de bürokrat-elit kesimin bir üyesidir: iÅŸgücü ve emek hakkı geçime göre deÄŸil, sosyal, kültürel katkıya göre hesaplanır, o katkının yarattığı duygusal etki de bu hesaba katılır.
Bu açıdan Türkiye’de çevirinin, edebiyatın ücretinin, mali koÅŸullarının yerli fikirlerle deÄŸil, uluslararası düzenlemelere uyumlanmalarla belirlendiÄŸini unutmamakta yarar var. Çarpıcı bir ÅŸekilde, bu uyumlanmaların Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra Mondros AnlaÅŸması’nda da Lozan AnlaÅŸması’nda da uyumlama olarak maddeler arasında yer aldığı, Türkiye’nin daha kurulurken yeni oluÅŸmakta olan uluslar arası patent, telif sistemi içine girdiÄŸini ve kültür piyasasını bu sisteme göre oluÅŸturduÄŸu bugüne kadar yeterince araÅŸtırılmış deÄŸildir. Her koÅŸulda, kitap çevirmenliÄŸinin bir meslek olarak, 19. yüzyıl sonunun Tercüme Odası gibi diplomatik, resmi vb. yapılanmalarında çalışan elitlerin özel uÄŸraÅŸları olmanın dışında, bir meslek olarak belirmesi Cumhuriyetin ilk döneminde olmuÅŸtur. Bu açıdan ilk dönem için çevirmen örneÄŸi olarak Ahmet Vefik PaÅŸa verilirken, ikinci dönemin baÅŸlangıcı için Orhan Veli verilebilir.
İkinci dönemde, özel sektörün kendi başına kültür piyasasını oluÅŸturduÄŸunu ve ÅŸekillendirdiÄŸini, böylece çevirmenlik ve yazarlık mesleklerini yarattığını söylemek güç. Tercüme Bürosu’nu bir de bu açıdan okumak gerekirse, 19. yüzyıl sonundan beri süregiden edebiyat mesleÄŸinin basın dışında da uygulanmasını saÄŸlayan bir merkez olduÄŸu söylenebilir. Büro’nun NeÅŸriyat Kongresi’ndeki kuruluÅŸ amaçlarından biri, özel sektörün oluÅŸturamadığı temel okumaları içeren genel olarak kültüre ve özel olarak eÄŸitime katkısı olacak külliyatı ÅŸekillendirmekse, bir sonucu da çevirmenliÄŸin meslek olarak, geçim kaynağı olan bir meslek olarak yerleÅŸmesine katkıda bulunmaktır. Bundan sonraki süreçte, ulusal ölçekte okur piyasası oluÅŸacak, özel sektörün devlet yayınlarından destek aldığı bir dönem yaÅŸanacaktır (M.E.B. Yayınevi çevirmenleriyle Varlık Yayınevi çevirmenleri arasında 1940-50’li yıllardaki geçiÅŸli iliÅŸkiler, yakın ve aynı yazarların ya da yeniden basımların yayımlanması örnek olarak incelenebilir.) Kırılma ve olaÄŸan dönüÅŸüm 1950’lerde, özel ve resmi dil okulu mezunlarının çevirmen olarak piyasaya girdiÄŸi, Amerikan ve dolayısıyla İngilizce merkezli kültür sanayisinin, sinema ve radyonun eÅŸsiz etkileriyle birlikte ulusal kültür ortamı ve piyasasını dönüÅŸtürdüÄŸü süreçte yaÅŸanır. Genel olarak kültür çevirmeni, özel olarak kitap çevirmeni artık bu iÅŸten geçim beklentisine girecek ve bu iÅŸle yaÅŸayacak ÅŸekilde ortaya çıkmıştır. Kültür sanayisinin bir çalışanı olan kitap çevirmeni bu süreçte sözleÅŸmeler yaparak ya da yapmayarak (uzun yıllar bir kerelik, sözleÅŸmesiz ödemelerle), yayınevlerini yönlendirerek ya da onlarla sadece iÅŸ iliÅŸkisi kurarak (50-70 arasında yayınevi sahiplerinin büyük kısmının yabancı literatürü takip edemediÄŸi, günümüzde editörlere bırakılan bu iÅŸi o dönemde çevirmenlere bıraktığı anlaşılıyor), onlarla günümüzdekinden kısmen farklı bir ÅŸekilde uzun süreli beraberliklerle bir bakıma güvene dayanarak da olsa iÅŸ güvencesi saÄŸlayarak iliÅŸki kurmuÅŸlardır. Bugünün ulusal kültür piyasasını ÅŸekillendiren iliÅŸkiler bütünü bu süreçten geçmiÅŸtir.
Bu uzun kısa tarih özetlemesinde söylenmek istenen ÅŸey ÅŸu: Türkiye topraklarına 400 yıl kadar önce giren tütünle, 300 yıl kadar önce giren kitap üretimi ve iÅŸçiliÄŸi arasında yakınlıklar vardır. Her ikisi de uzaklardan gelmiÅŸ, ama bu topraklarda ve insanda yerleÅŸme olanağı olan ürünler olarak, kendi iç, ulusal piyasalarını yaratan ürünlerdir. Bugün piyasada satılan kitaplar yerli üretimi olmayan yabancı matbaa makineleriyle, yabancı formatlarda basılmaktadır: kitap sayfalarının ciltten ayrılmamasını saÄŸlayan Amerikan tutkallamadan, Çin ithali kağıtlarına dek, kapak tasarımlarının bazen birebir uygulanmasına dek uluslar arası ürünlerdir. Tıpkı yerli üretim tütünün küresel ÅŸirketin icadı olan sarı filtrenin önündeki beyaz kağıdın içine doldurulması gibi, çeviri de küresel bir yayıncıdan geçici olarak satın alınmış hak çerçevesinde, örneÄŸin “Amerikan Bristol†marka kartondan kapak arasına doldurulur, yerli tüketicinin keyfine sunulur.
Tek fark, Tekel iÅŸçisinin yakın zamana kadar örgütlü kamu iÅŸçiliÄŸinin haklarından yararlanması, fakat özelleÅŸtirmeyle birlikte kitap çevirmeninin durumuna, serbest-sözleÅŸmeli-örgütsüz çalışan durumuna düÅŸmesi; buna karşılık kitap çevirmeninin kamu koruması diye bir ÅŸeyi –o ilk kuruluÅŸ yıllarından beri– hiç görmemesidir.
İnsan olmak dışında, bu yüzden de, kitap çevirmenlerinin, Tekel iÅŸçisine destek vermesi gerekiyor. Çünkü Tekel iÅŸçisi çevirmenlerin sahip olamadığı hakların kaybı için sesini yükseltirken, bir gün onların da aynı haklara sahip olması gerektiÄŸini duyuruyor, bu hakların temel insani gereksinim olduÄŸunu ortaya koyuyor. Kitap çevirmenleri Tekel iÅŸçilerinden farklı olarak, sessizce kaybederler iÅŸlerini: bir kitabın yayını konusunda tartıştıkları zaman yayıneviyle iliÅŸkileri kopar, yayınevi daha ucuza çalışan ya da farklı getirileri de olan bir çevirmeni bulur, bir iÅŸi bitirirken yeni bir iÅŸ gelip gelmeyeceÄŸini bilemezler, yaptıkları iÅŸin ücretini hemen alamazlar, hep daha hızlı daha hızlı çalışmaları gerekir, kültür sanayi ürünleriyle birlikte onları ve emeklerini de hızla eskitmektedir. Üstelik tütün bu ülkede kitaptan daha düzenli bir tüketim nesnesi olarak yerleÅŸmiÅŸtir ve kimbilir, belki tütün mamullerinin saÄŸlığa zararlı olmakla (oysa saÄŸlığa zararlı olan tütünün bu ÅŸekilde, filtreyle, aşırı dozda, kötü üretim koÅŸullarında vb. kâr merkezli zihniyetle üretilip tüketilmesidir) damgalanarak ekranlarda karartılması gibi, kitap da akla zararlı denerek (totaliter yönetimler okuma olanaklarını ve alanlarını sınırlamaya, okunacak tek kitap olduÄŸunu söylemeye ister istemez yönelirler, oysa akla zararlı olan kitabın çok sayıda üretilmesi deÄŸil, kâr merkezli zihniyetle üretilip tüketilmesidir) karalanabilir.
Kaldı ki üretim koÅŸulları deÄŸiÅŸtikçe, internet çevirileri, bilgisayar destekli simültane çeviriler, dil öÄŸrenmenin aşırı kolaylaÅŸması ya da İngilizcede olduÄŸu gibi bazı dillerin üstdil haline gelmesiyle kitap çevirmenleri, Tekel iÅŸçilerinin yaÅŸadığı özelleÅŸtirme sonucu sokakta kalmayı, ikinci bir iÅŸsizleÅŸme katmanı olarak kaçınılmaz olarak yaÅŸayacak. Tek fark, çevirmenin kültür kapitalizmi içinde kendi dilsel-çevirisel kapitalini, sadece kol gücünü ya da tütün üretimine uzmanlaÅŸmış emeÄŸini satan Tekel iÅŸçisinden daha esnek pazarlıklarla kullanacak olmasıdır.
Farkların gözden kaybolduÄŸu genel bir toplumsal geleceksizlik, belirsizlik ortamında, iki ayrı tip ithal ürünü iÅŸleyenlerin-çevirenlerin, iki ayrı emekçi grubunun buluÅŸması gerekiyor. İşte Tekel direniÅŸi bu yüzden önemli, bize, biz çevirmenlere durup konumumuzu toplumsal baÄŸlamı içinde düÅŸünme fırsatı veriyor. Ancak bu düÅŸünmenin ardından gerçek bir geleceÄŸimiz olacak, ancak baÅŸkalarıyla ortak olan eksikleriyle birlikte bir çalışma alanı olarak tasarlarsak gelecek gelecek.
Bugün Seka iÅŸçilerinin özelleÅŸtirme sürecindeki ve sonrasındaki direniÅŸini kim hatırlıyor?  Türkiye’de 1990’lı yılların ortalarına dek kitap yayıncıları yerli kağıt kullanıyordu, sonra kağıt ithali serbest bırakıldı, ardından 2005’e uzanan süreçte yerli kağıt üretimi kademeli olarak azaldı ve ortadan kalktı. Bugün kitap piyasası kağıt açısından küreselleÅŸmiÅŸ durumda, küresel kağıt tüketiyor. Yerli kağıt bulup kitap basamazsınız.
Telekom özelleÅŸtirildikten iki yıl sonra çalışanlarının sendika hakları için yaptıkları grev sırasında sabotajla suçlandığını, ekranlarda durmadan sabote olmuÅŸ telefon kutularının gösterildiÄŸini kim hatırlıyor? Hatta “Kesilen telefon kabloları asker ailelerini vurdu” gibi manÅŸetlerin, grev yüzünden ailelerin oÄŸullarıyla görüÅŸemediÄŸini söyleyen manÅŸetlerin yayınlandığını hatırlayan var mı? Bugün yerli bir iletiÅŸim yok, yerli iletiÅŸemezsiniz.
Åžimdi soru ÅŸu: Tekel iÅŸçileri hakları için mücadele ederken çevirmenlerin ne yaptığını kim hatırlayacak? Sahi, azgın ve ilkesiz, ahlaksız ve dönüÅŸsüz bir özelleÅŸtirme ortamında iÅŸsiz bırakılan Tekel iÅŸçileri yaÄŸmacı diye suçlanırken, evlerine iÅŸ güvencesi ve ekmek götürmeye çalışırken, çevirmenler ne yapmıştı? İşçilerin çocuklarına klasik eserler, üniversite ders kitapları, iÅŸçilere televizyon filmleri mi çeviriyorlardı? Shakespeare ya da Hollywood mu götürüyorlardı Tekel direniÅŸ çadırlarına? Sahi, neredeydiler o umutsuz 4 Åžubat 2010 grevi sırasında?
(dağınık ama fikir veriyordur umarım – son deÄŸil, devamı gerçek hayatta)
