Tekel iÅŸçilerinin bugün verdiÄŸi mücadele, çevirmenlerin de, daha doÄŸrusu genel olarak toplumun serbest çalışanlarının da vermek isteyip veremediÄŸi bir mücadele. Mücadelenin anahtar sözcüÄŸü, örgütlülük. Tekel iÅŸçileri örgütlülüklerinin, ekonomik, yani yaÅŸamsal çıkarlarının ortaklığında bir aradalar ve bu mücadeleyi veriyorlar. Fakat bu onlar açısından örgütlü mücadelenin son noktası.
Tekel’in özelleÅŸtirme kararı 2001’de alındı. O tarihten baÅŸlayarak yıllar içinde 2004’te içki, 2005’te puro, 2006’da tuzlalar, 2008’de tütün (sigara, pipo, nargile vb.) üretimleri özelleÅŸtirildi. Dolayısıyla aslında daha özelleÅŸtirme kararıyla birlikte baÅŸlaması gereken bir mücadeleyi, 2008’le birlikte sürecin somutlaÅŸması, özelleÅŸtirilen kurumlardaki iÅŸçilerin kendilerine sunulan geleceÄŸin parlak olmadığını, uzun yıllar çalışma sonucunda elde edilmiÅŸ haklarının kaybedileceÄŸini anlamaları üzerine verdiklerini görüyoruz. Kamu iÅŸçisi olarak çalışan kiÅŸiler, birdenbire 4c uygulamasıyla, yarı serbest çalışanlar haline getiriliyorlar: iÅŸ güvenceleri, sosyal güvence ve hakları belirsizliÄŸe giriyor. İnsanın yıllardır oturduÄŸu evinden çıkarılması gibi bir ÅŸey, ya da güncel benzetmeyle, mortgage ile alıp yıllarca taksitini ödediÄŸi ve daha da ödeyeceÄŸi evinden çıkarılması gibi bir ÅŸey. Tekel iÅŸçisine aynı iÅŸ ve haklar güvencesini vermiyorlar, onu bir belirsizliÄŸe itiyorlar. Bu gerçekle karşılaÅŸan Tekel iÅŸçisi de basitçe soruyor: “Neden sen villadasın, biz sokaktayız?”
Ben olsam ÅŸöyle sorardım: “Neden sen kamudasın, biz sokaktayız? Yönetimi de özelleÅŸtirelim, en yüksek veren yönetsin ülkeyi, milletvekilliÄŸi de 4c kapsamına girsin.” (Millet-vekilliÄŸinin de ticari yatırım araçlarından biri olduÄŸunun farkındayız deÄŸil mi? İnsan hakları, düÅŸünce ve ifade özgürlüÄŸü hakları mücadelesinin bir bakıma meclisle sınırlanan hakların bütün yurttaÅŸlar için geçerli kılınması mücadelesi olduÄŸunun da?)
Tekel iÅŸçilerinin kitap çevirmenlerine benzediÄŸi nokta burası. Kitap çevirmenleri Tekel iÅŸçilerinin içine düÅŸmekten korktuÄŸu durumdalar. Serbest çalışıyorlar, iÅŸyerleriyle süreyle sınırlı, kalıcılığı güçlü olmayan sözleÅŸmelerle, iÅŸ güvencesinden yoksun olarak çalışıyorlar. Yeterince örgütlü olmadıkları için ve serbest çalışma ortamı baskı unsuru olabilecek bir örgüt yapısına tam olarak izin vermediÄŸi için, haklarını düzgün ÅŸekilde savunamıyorlar. Örgütlü olamadıkları için geçimlerini korumak üzere, iÅŸverenleriyle deÄŸil meslektaÅŸlarıyla rekabet ediyor ve çekiÅŸiyorlar. İşverenlerle tekil iÅŸler üzerinden, herhangi bir iÅŸ güvencesinden yoksun olarak pazarlık ediyorlar. İş güvencesinin, sürekliliÄŸin olmamasıyla birlikte sosyal haklara da sahip deÄŸiller. Bu açıdan, bir ÅŸirket bünyesinde çalışan, çalıştığı sürece sigorta ve tazminat hakkı elde eden çalışanlardan (editör/redaktör gibi entelektüel benzerlerinden de) daha belirsiz koÅŸullarda çalışıyorlar.
Bu çerçevede aslında yazarlarla, sanatçılarla aynı sınıfsal-sosyal-iÅŸlevsel konumdalar. Fakat özgün eseri üretmedikleri varsayımı, onları röprodüksiyon yapan sanatçılara benzetiyor. Her koÅŸulda, tıpkı yazdığı, yeni eser çıkardığı sürece görünür olan yazar gibi, yeni çeviri yaptığı sürece görünür oluyorlar. Ve bu görünürlük sermayeleri haline geliyor. EmeÄŸin temel amacı çeviri iÅŸini sürekli ve kalıcı kılmaya dönük oluyor, böylece yazar gibi markalaÅŸmak, bir üslup ve tarz oluÅŸturmak gerekiyor. (Bu açıdan bakıldığında iÅŸin özelliÄŸi onları iÅŸlerinden ve emeklerinden yabancılaÅŸtırmak üzerine kurulu, ama burada bunun yeri deÄŸil.) MarkalaÅŸan emek iÅŸ sürekliliÄŸi ÅŸeklinde iÅŸ güvencesi elde ediyor ve böylece kendini sürdürebilecek geçime ulaÅŸma fırsatı buluyor.
Fakat bu noktada kültürün sistem olarak yapılanması devreye giriyor: model olabilecek bir kültür sisteminde, çevirinin editör elinden matbaaya gitmesi, oradan okurlara dağılması, kitabın okurlara eleÅŸtirmenler tarafından tanıtılması, okurların kitaba ilgilerinin kitabın satışında ifadesini bulması süreci yaÅŸanmalı. Çevirmen de satışa yansıyan ilgi çerçevesinde, kitap çevirisi için yayıneviyle yaptığı sözleÅŸmenin koÅŸullarına göre, geçimini, kendi varlığını, saÄŸlığını, entelektüel beslenmesini sürdürebilmiÅŸ olarak, yeni bir iÅŸe baÅŸlamalı. Türkiye tipi çeviri ağırlıklı ülkelerde süreç tam böyle iÅŸlemiyor: kitap editör elinden geçmeyebiliyor, eleÅŸtirmenler kitabı tanıtmıyor ya da kitap çok sayıdaki benzer ürün arasında kayboluyor, okurlar ülkenin az sayıdaki kitapçısında kitaba ulaÅŸamıyor, dağıtım ağının sorunlu iÅŸlemesi yüzünden okurun ilgisi satışta ifadesini bulmuyor. Çevirmenin emeÄŸini markalaÅŸtırması, yani bir güvence haline getirmesi bu noktada engellendiÄŸi gibi, emeÄŸini yeniden üretmesini saÄŸlayacak birikimi de yapamıyor.
Somut bir örnekle söylemek gerekirse, ortalama 200 sayfalık bir Amerikan çaÄŸdaÅŸ yazarın romanından kitap çevirmeninin günümüz koÅŸullarında elde edebileceÄŸi gelir, 1000-1500 TL civarında. Bu kitap çevirisini saÄŸlıklı bir çalışma süreciyle, iki ayda (her ay 100 sayfa çeviri ve gözden geçirme, ya da bir ayda 200 sayfa çeviri ve ikinci ayda gözden geçirme)  tamamladığını düÅŸünürsek, aylık 750 TL gelir elde ettiÄŸini varsayabiliriz. Bu süreçte en fazla iki kitabı eÅŸzamanlı olarak çevirebilir, bu durumda, iki ay boyunca aylık gelirinin 1500 TL olması gerekir. Geçinebilmek için bu iÅŸler sürecinde yeni iÅŸler için de sözleÅŸme yapmış, iki ayın sonunda onlara baÅŸlayacak olması gerekir. Üstelik bu kitapların ücretlerini hemen o ay aldığını, yaygın uygulamada olduÄŸu gibi, çeviri tesliminde ya da teslimden sonraki aylarda, belki belirsiz bir zamanda almadığını varsayıyoruz. Bu süreç ayda 1000 $, yılda 12000 $ gibi bir kazancı gösteriyor. Geçim masrafları düÅŸünüldüÄŸünde, bu çevirmeni yaÅŸatmayacak bir kazançtır. Fakat ülke koÅŸullarında yakınmanın edepsizlik sayılacağı bu geliri deÄŸerlendirmeden önce, yazarla karşılaÅŸtırma yapmakta yarar var.
Örnek olarak, Rebecca Brandewyne adlı bir Amerikalı beyaz dizi yazarı alınabilir. Yazarın geliri konusuna ayırdığı bir yazısında, yazarın sözleÅŸmesine baÄŸlı olarak, üzerinde bir yıl çalıştığı kitaptan 5000 $’dan az kazanabileceÄŸini dile getiriyor. Daha iyi çalıştığını, ortalamanın üstünde çalışıp 2 kitap, hatta 3 kitap ürettiÄŸini varsayarsak, bu durumda burada yılda 24 kitap çeviren çevirmenin gelirine denk bir yıllık gelir elde edeceÄŸini anlıyoruz. Daha özcesi, yazarın 1 kitaplık gelirini çevirmen 6 kitaptan elde ediyor. Burada örnek yazarın beyaz dizi yazması, kitaplarının yabancı ülkelerdeki yayınıyla satışlarını arttırdıkça gelirini artırması gibi önemli ek durumlar var. ÖrneÄŸin bir kitabı Türkçeye Ortak Arzu adıyla çevrilmiÅŸ, fakat büyük olasılıkla, hatta kesinlikle, beyaz dizi çevirilerinde yaygın olduÄŸu üzere, çevirmen bir kerelik ve 750 TL’den az bir ödeme almış olmalı. Burada yazarın kendini markalaÅŸtırmasının çevirmenin kendini markalaÅŸtırmasıyla çıkar örtüÅŸmesini hem yaÅŸadığını hem yaÅŸamadığını görmek de mümkün: yazar yayınlarının baÅŸka ülkelerde olabildiÄŸince ucuz maliyetle çok sayıda yayınlanabilir olmasını arzulayacak, dolayısıyla çevirmenin ya da matbaa iÅŸçisinin adil gelirini öncelikli gündemi haline getirmeyecektir; ama aynı zamanda çevirinin ve yayının iyi olup daha çok okura ulaÅŸmasını isteyecek, böylece gizil olarak çevirmenin ilk iÅŸvereni, onu olabildiÄŸince ucuza çalıştırmak isteyen iÅŸvereni olacaktır. (Büyük olasılıkla, bu çıkar çatışmasının çözümü, kitabın yabancı ülkelerdeki yayınında  çevirinin maliyeti konusunda uluslararası bir standartın belirlenmesi, ve bunun yazarın gündemini oluÅŸturması, yazarın çevirmenin gelirini kendi gelirinin bir devamı ve eÅŸiti olarak görmesinde yatıyor.)
Dolayısıyla, çevirmenin yaratıcı olarak yazarla eÅŸit olduÄŸu ama emek-gelir dengesi açısından eÅŸit olmasının imkansız göründüÄŸü bir kültür yapılanmasıyla karşı karşıyayız. ÇevirmenliÄŸi sanatçılıktan iÅŸçiliÄŸe doÄŸru eÄŸen bu yapılanma, günümüzün temel çeliÅŸkilerinden birini iÅŸaret ediyor: kapitalist kültür ürününde de emek artıdeÄŸeri artırmanın baÅŸlıca öÄŸesi. Çevirinin, çevirmenin görünmez olmasının temel nedenlerinden biri, kapitalist kültür ürününün kendi iç çeliÅŸkisinde yatıyor: deÄŸerini artırmasının yolu artıdeÄŸerini artırmasından, onu artırmanın yolu da üretim maliyetini düÅŸürmesinden, çevirmenin emek deÄŸerini düÅŸürmesinden geçiyor. Bu yüzden çevirmenin kendi gerçek emek deÄŸerini elde etmesinin, görünürlüÄŸünü kazanmasının tek bir yolu var: özgün eserin deÄŸerinin belirlenmesi sürecine katılmak, eserin yurtdışı telif hakkında söz sahibi olmak ve kendisinden eksiltilen emek deÄŸerinin orada saklı olduÄŸunu kavramak. Bu aynı zamanda çevirinin özgün eser sayılmasına giden yolu da iÅŸaret ediyor.
Bütün bunların Tekel iÅŸçileriyle ne ilgisi var? Dolaylı bir yoldan gelip aynı yolda buluÅŸuyorlar. Tütün de bir çeviri, yani baÅŸka bir ülkeden getirilip yerelleÅŸtirilen, yerli üretimine baÅŸlanan bir ürün.
“Bugün ülkemizin en önemli tarım ürünleri arasında yer alan Tütün, Türkiye’ye İngiliz, Venedik ve İspanyol gemici ve tacirler tarafından İstanbul yolu ile 1580 yılında girmiÅŸ (CORTİ,1946), 1601-1605 yılları arasında kullanılmaya baÅŸlanmış (ZHUKOVSKY, 1951) ve 1687 ‘de II. Süleyman devrinde kültüre alınmıştır (TUTEL, 1963). Böylece tütün Avrupa’ya geliÅŸinden 50 yıl sonra yurdumuzda kullanılmaya baÅŸlanmıştır. Tütün tohumu Rumeli’li tüccarlar tarafından Avrupa’dan getirilmiÅŸ ve ilk tütün tarımı Makedonya, Yenice, Kırcali ‘ de baÅŸlamıştır.” (Eksper)
Roman türünün, modern ÅŸiirin çeviri yoluyla baÅŸlamasında, ilk roman çevirilerinden Nobel Edebiyat Ödülü’ne uzanan bir yol olduÄŸu gibi, tütünün ilk ekiminden Tekel sanayi-üretim kompleksinin kurulmasına giden bir yol var. Ve devletin Birinci NeÅŸriyat Kongresi’nde kamusal çeviri yayıncılığı yapma kararını aldığını açıklamasından yetmiÅŸ yıl sonra V. Ulusal (bu sıfat artık yersiz duruyor) Yayın Kongresi’nde kamu yayıncılığından çekilmeye karar verdiÄŸini bildirmiÅŸ olması, yetmiÅŸ yıl boyunca kamu sermayesiyle geliÅŸtirilen Tekel’i özelleÅŸtirilmeye karar vermesiyle örtüÅŸüyor.
(devam edecek – iÅŸçilerin bekleme süreci de devam ediyor)
