Bir bebeÄŸin doÄŸumuna hazırlanan bütün anne baba adayları, bebeÄŸin ilk bağırması, uykusuz geceler, para yetiÅŸtirilemeyen alt bezleri gibi bir sürü bilgiyle tanışır. Sayısız söylentiler arasından kitaplar, filmler, aile büyükleriyle sohbetler gibi birçok araçla doÄŸru bilgiye ulaÅŸmaya çalışan anne baba adayları, bebek denen yaratık doÄŸduktan, karşılarına çıktıktan sonra asıl gerçeÄŸi anlar: dilini bilmedikleri bir canlı türüyle baÅŸbaÅŸa kalmışlardır ve onunla anlaÅŸmak zorundadırlar.

Bir bebekle ne konuÅŸulur? Onunla nasıl konuÅŸulur? Büyük olasılıkla, insanın gerçekten, kaçıp gitmek arzusunu zorla bastırarak büyük bir dikkatle dinlemek zorunda kaldığı nadir ve belki de tek durum, bir bebekle karşı karşıya kalma durumudur.

Üç aylık bir bebekle ilk kez baÅŸbaÅŸa kalma deneyimin ardından, dilin, doÄŸal olmadığına, kültürel bir icat olarak insanlığa dayatıldığına iyiden iyiye inanıyorum. Bir bebek diÄŸer canlılar gibi bağırarak yaÅŸayabilir. BebeÄŸin doÄŸumundan sonra çıkarmaya baÅŸladığı seslerin, Türkçede “aÄŸlamak” diye karşılanmasında kanımca yanıltıcı bir yan var: bebek, bağırıyor, çaresizliÄŸini ifade etmekten çok, bulduÄŸu çareyi kullanıyor: sesini. Ve bu ses, düzensiz, örgütsüz bir bağırtı deÄŸil, aÄŸlama gibi boÅŸ bir fiziksel tepki deÄŸil: aslan kükremesi, ördek vaklaması, yarasa ciyaklaması gibi kalıbı olan bir araç.

EÄŸer doÄŸumdan önce bu görüÅŸü destekleyecek, hatta yönlendirecek bazı buluÅŸlardan yararlanmasaydık, belki de bu sonuca varamazdım. Fakat Priscilla Dunstan adlı bir opera sanatçısı, bebek seslerinin Dunstan Bebek Dili adını verdiÄŸi bu kalıplarını inceleyerek, bebek seslerinde talebe ve ifadeye yönelik sınırlı sayıda ses kalıbı olduÄŸunu saptamış. Bu dili öÄŸrenmek kesinlikle iÅŸe yarıyor: bebeÄŸin acıktığını, yorulduÄŸunu, gaz sıkışması yaÅŸadığını vb. anlatan ses kalıplarını bilmek, bebeÄŸin sıkıntısının ne olduÄŸunu bulmakta çekilen güçlüÄŸü ortadan kaldırıyor.

Fakat bu da bir yere kadar. BebeÄŸin dördüncü ayına doÄŸru yol alırken, dilinin evrildiÄŸini gözlediÄŸimi sanıyorum. EÄŸer biz, çevresindeki yetiÅŸkin insanlar, dil sahibi canlılar zorlamasa, bu ses kalıplarını geliÅŸtirerek yaÅŸayabileceÄŸi ortada. Ama daha karmaşık bir süreç gerçekleÅŸiyor: el kol hareketleri, mimikler, uyku-uyanıklık düzenleriyle birlikte, iletiÅŸim süreci onun ses kalıplarını bizim sahip olduÄŸumuz (ya da bize sahip olmuÅŸ) dille etkileÅŸime sokuyor ve insani-dilsel evrim sürecine sokuyor. Bizi dinleyerek varlığının temel ihtiyaçlardan daha karmaşık hale geldiÄŸini öÄŸreniyor bir bakıma. Herhangi bir cümleyle, sözgelimi “Åžu bardağı mutfaÄŸa götürsene” cümlesiyle onun “Inga” sesi arasındaki uçurumu düÅŸünmek, bu uçurumu neden ancak birkaç yıl içinde kapatabileceÄŸini anlamaya yetiyor.

Fakat araÅŸtırmalara göre, bebek sadece bu etkileÅŸime daha rahimdeyken baÅŸlamakla kalmıyor, aynı zamanda, doÄŸduktan sonra (doÄŸmadan önce ses çıkartıyor olamaz mı?) çıkardığı sesleri, rahimdeki dinlemesi yüzünden, etnik sesler olarak çıkartıyor. Japon, İngiliz, Fransız bebeklerin farklı sesler çıkardığını, hatta bağırma ve sakinleÅŸme gibi süreçlerinin de farklı olduÄŸunu belirtiyor araÅŸtırmalar.

baby-translator1

Her koÅŸulda ÅŸu kesin, bebek aÄŸlamıyor, bağırıyor ya da bir tür dil kullanıyor. Ama bunu bilmek, kabul etmek yetmiyor: bebek neden bağırıyor, eÄŸer bağırması sinyal vermek, emir vermek ya da talep etmekle ilgiliyse, neden aniden çevresindeki herkesi kaçırtacak türden bir bağırmaya baÅŸlıyor? Büyük olasılıkla, inceden baÅŸlıyor o sinyale, sonra yanıt alamayınca telaÅŸa kapılıyor ve sinyalin ÅŸiddetini artıyor – ama neden bu kadar emin kendi sesinin doÄŸrudan anlaşıldığına, herhangi bir iletiÅŸim aksaklığı olmadığına ya da çeviri gereksinimi olmadığına? Sonuçta onu dinleyen bizler, söylemek istediÄŸini çevirmeye çalışıyoruz öncelikle. O basit “Åžu bardağı mutfaÄŸa götürsene” cümlesinin bile baÄŸlamının çeviriye ihtiyacı var: hangi bardak, neden ben götürüyorum, gerçekten ÅŸimdi mi? Jestlerle, ses tonuyla, bakışla vb. tamamlanan bir çeviriye. Buna karşılık bebek gözlerini sıkıca kapatıp kıpkırmızı bir suratla bağırırken anlaşılmayı bekleyebiliyor. Ya da belki de anlaşılmayı deÄŸil, emrinin yerine getirilmesini. Fakat bunu bir emir ya da ihtiyaç olarak yorumlayacak olan da benim çeviri kararım belki de- bir bebeÄŸin sesi kelimesi kelimesine nasıl çevrilir?

Kaçınılmaz ve belki de ferahlatıcı bir ÅŸekilde, robotik ve yazılım alanında bu yönde çalışmalar var. Live Science‘ta yayınlanan bir habere göre, Biloop Technologic iPhone’da çalışan bir uygulamayla, bebeÄŸin seslerinin çevirisini sunuyor. BebeÄŸi dinleyen uygulama, kısa sürede onun nasıl bir ruh halinde olduÄŸunu ya da ne demek istediÄŸini açıklıyor. Cry Translator 10 saniye içinde yapılan bu çevirinin, huzur getireceÄŸini söylüyor. Huzur, evet, eÄŸer çeviri huzur getirecekse.

***

Bu metni hazırlarken bir ay geçti, yayınlarken dört ayı geçmiÅŸ durumda deneyim: evrende bir bebeÄŸin insan olma süreci kadar zor bir ÅŸey, olsa olsa Big Bang olabilir. Hz. Muhammed’in ailesinin onu doÄŸumundan hemen sonra göçebe bir süt annesine vermiÅŸ, peygamberin bebekliÄŸini evde geçirmemiÅŸ, oraya bir çocuk olarak dönmüÅŸ olmasını daha farklı anlıyorum ÅŸimdi. Neden kutsal kitaplarda bebek bakımıyla, bebeÄŸin büyüme süreciyle ilgili açık seçik hiçbir ÅŸey yok? Neden her insan unutuyor bebekliÄŸini? Bebeklik, insanın kendi kendine bile çeviremediÄŸi bir varlık biçimi.