Alman İkinci Televizyon Kanalı ZDF’de, pazar günleri saat 19.30’da yayınlanan Terra X baÅŸlıklı belgesel film programlarından birini seyrediyorum. Terra X bu kez Hz. Muhammed’i ve Müslümanlığı anlatıyor, son derece nesnel, saydam ve insancıl bir üslupla. Koca bir dünyayı etkisi altına alan bir dinden bahsediyor Terra X ve ÅŸöyle bitiriyor programı: “Hz. Muhammed insanlığa çok güzel bir kitap armaÄŸan etti, ancak insanların bu kitaptan yola çıkarak nasıl bir yol izleyeceklerini bilmiyordu.” (ZDF, 17.05.2009)

Ankara Üniversitesi, Tefsir Bölümü BaÅŸkanı Prof. Dr. Salih Akdemir, 05.03.2010 tarihinde İstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Kurul Odası’nda Edebiyat Fakültesi ve Çeviribilim Bölümü öÄŸretim üyeleri, öÄŸrencileri, İlahiyat Fakültesi öÄŸretim üyeleri ve öÄŸrencilerine yönelik yaptığı sunumunda “Din içtenliktir” diyor. Sonradan öÄŸreneceÄŸiz -toplantı bittikten sonra, bizim dördüncü kattaki fakirhaneye Prof. Salih  Akdemir ile birlikte  çıktığımızda ve eski, kırık dökük bir bilgisayarın bulunduÄŸu, kendi olanaklarımızla döÅŸediÄŸimiz, 270 öÄŸrenciye eÄŸitim veren anabilim dalımızın odasındaki sohbet sırasında – “nasihat” sözcüÄŸünün kök anlamının aslında “içtenlik” olduÄŸunu. Salih Akdemir olanaklarımızın kısıtlılığına üzülürken ve biz ona, “ama bakın, böyle manzara nerede var”, derken ve uzakta kızıllar içinde batan güneÅŸin üstünde uçan martıları gösterirken, aslında dinin “içtenlik” ve “hak aramanın”, bir tür ibadet ÅŸekli olduÄŸunu da öÄŸreniyoruz. Salih Akdemir’e  söylemiyoruz, 2006 yılına deÄŸin kışları muttasıl donduÄŸumuzu, kaloriferlerin onlarca yıl yanmadığını, ellinin üzerinde anabilim dalıyla sayısı sekiz bini aÅŸan öÄŸrenciyi canını diÅŸine takarak eÄŸiten, dünyada eÅŸi bulunmayan bir bilim yuvası olan Edebiyat Fakültesi’nin ve öncelikle bazı bölümlerinin, her nedense hep üvey evlat sayıldığını. O, bizim konuÄŸumuz, geleneklerimizde konuÄŸumuzu hoÅŸ tutmak vardır, zaman içinde kanıksadığımız, Don KiÅŸot misali baÅŸa çıkmaya çalıştığımız sorunlarımızla boÄŸmak deÄŸil.

1877 Osmanlı Meclis-i Mebusan’ında Kastamonu milletvekili Salim Efendi bugün “azınlık” diye adlandırdığımız Osmanlı Devleti’nin Hıristiyan tebaasının Vilayet meclislerinde, ilgili vilayette nüfusları Müslüman halkın onda biri bile olsa dahi, yarıya yarıya temsil edilmesinin hakkaniyetli olduÄŸunu söylerken, Salim Efendi’nin üç kuÅŸak önceden gelen ÅŸeyhülislam dayısı kocaman bir vakıf ve kocaman bir kütüphane kurarken, dinin içtenlik, hak aramanın da ibadet olduÄŸunu kuÅŸkusuz çok iyi biliyorlardı.

Salih Akdemir  konuÅŸmasına devam ediyor, sayısız somut örneklerle açıklıyor, Kuran-ı Kerim çevirilerinde çevirenin eksik bilgisinden ötürü oluÅŸan yanlış bilgileri. “emretmek” fiili yoktur aslında diyor, “söylemek” fiili vardır, oysa çoÄŸu Kuran mealinde “iyilik emretmek” diye okuruz. Oysa iyilik emredilmez, iyilik iyiliktir, iyilik olan iyilik nasıl emirle iyilik haline gelir. İyilik yapmak için emir alındığında aslında iyiliÄŸin kötülüÄŸe dönüÅŸme tehlikesi de o denli büyüktür.

Hemen, Osmanlı Devleti coÄŸrafyası içinde sayısız hayratın bânisi, kız çocukları ve kadınlar için bir mektep yaptırmayı da planlayan ve bu iÅŸi oÄŸlu tarafından gerçekleÅŸtiren Reisülküttap Hacı Mustafa Efendi’nin 1740’lı yıllarda dediÄŸi aklıma düÅŸüyor: “Dünyanın hayrı, ÅŸerriyle ikizdir; faydası zararı ile yoldaÅŸ olarak yaratılmıştır. İnsan ise aklının derecesine göre iyilik veya kötülüÄŸe meyledecek kabiliyettedir. Bu nedenle herkes, bu kabiliyeti gereÄŸince iyiler zümresine dahil olabilmek için gücünün yettiÄŸi derecede bir eser ortaya koymak durumundadır” (Çiftçi: 2000)

Demek ki, insanların iyiliÄŸe meyletmeleri ve bu baÄŸlamda eserler vermeleri, onların akıllarını kullanabilme yetileriyle orantılı bir eylem, diye düÅŸünüyorum.

Akdemir, her ikisi de Hakkın rahmetine kavuÅŸmuÅŸ, tanınmış çeviribilimci Hans Hönig ve Hans Vermeer’in eserlerinden örnekler veriyor. Çeviri sürecinde iÅŸlevsel çeviri kuramlarından ve yorumsama yönteminden yararlandığını söylüyor. Sayısız dil bilen Akdemir, Sami dillerinin tümüne hakim, o nedenle köklere inebilmiÅŸ, zaman içinde anlam deÄŸiÅŸimi yaÅŸayan sözcüklerin o tarihteki taşıdıkları anlamlardan yola çıkarak çevirmiÅŸ Kuran-ı Kerim’i. Witgenstein’dan yola çıkarak “anlam baÄŸlamdır” diyor Akdemir.

Akdemir, örneklerinde M.Ö. 3 yüzyıldan itibaren yapılan Eski Ahid çevirilerine geçiyor, “Septua Ginta’dan” bahsediyor. Septua Ginta’da “sevmek” diye geçen sözcükler daha sonra M.S. 4. yüzyılda Hieronymus’un (St. Jerome) Vulgata diye adlandırılan çevirisinde her nedense “acımak” sözcüÄŸüne dönüÅŸüyor. “Oysa”, diyor, Akdemir, “Tanrı sevgi demektir. Tanrı ile insan arasındaki iliÅŸki kulluk iliÅŸkisi deÄŸildir, sevgi yolundan geçen özgürlüÄŸe giden bir iliÅŸkidir. Sözcüklerin türev anlamları alınıyor, elimizde bulunan sözcükler ise bizi yanlış yönlendiriyor. O halde o anlamların Arapçada olması gerekir, ÅŸimdi bakın “rahime” kökünün kök anlamı “sevgi”, Akadcaya kadar iniyorsunuz, bu kökün Akadcada (M.Ö. 2600 ) olan metinlerde bu kökün anlamı sadece sevgi, kutsal kitapta kök anlamı sevgi, Eski Ahid’de 43 yerde geçiyor, ancak tek bir yerde “sevmek” anlamını vermiÅŸler, onun dışında hep “acımak” demiÅŸler. İspanyolca bir kutsal kitaptan bahsediyor, “tek orada doÄŸru çevirmiÅŸlerdi“, diyor.

Ansızın, Babil’de sayısız bilim eserini Arapçaya kazandıran Abbasiler (8-9. yy. Beytül Hikme), daha sonra Endülüs Devleti’ni (8- 11. yy) kuracak ve buraya uçsuz bucaksız bir medeniyet getirecek Emeviler düÅŸüyor aklıma. İspanya, dönemin yüksek Arap kültürüyle evriliyor, Emeviler İber Yarımadası’nı terk ettikten sonra arkalarında bıraktıkları sonsuz hazineler, Batı dillerine aktarılıyor ve Batı’da Rönesans’ın doÄŸmasına neden oluyor. İbn-i Sina’nın ÅŸifa dağıtan eserleri 16. yüzyılın sonlarına deÄŸin Batı’daki üniversitelerde okutuluyor. İspanyol ve Arap kültürü onlarca yıl yan yana yaşıyorlar, demek ki sözcüklerin kök anlamına inme olanağını da yakalıyorlar bu birliktelikte.

Akdemir konuÅŸmaya devam ediyor, o anlatırken Hans Vermeer’in ve Klaus Reichert’in söylediklerini anımsıyorum. Çeviribilimci Hans Vermeer 16.12.2005 tarihinde İstanbul Üniversitesi’nde verdiÄŸi bir konferansta Eski Ahid’de Babil Kulesi konusunun yanlış aktarıldığını belirtmiÅŸti. Akademisyen, yazar, çevirmen Klaus Reichert, 2 Aralık 2008’de İstanbul Üniversitesi, Almanca Mütercim Tercümanlık Anabilim Dalı’nda bir söyleÅŸiye geldiÄŸinde, İncil’i ilk İbranice aslından okuduÄŸunda o güne kadar okuduklarının aslında İncil olmadığının ayrımına vardığını söylemiÅŸti. Hans J. Vermeer söyleÅŸinde bu konuyu ÅŸu ÅŸekilde dile getirmiÅŸti: “İncil’deki Babil Kulesi efsanesini hepiniz biliyorsunuz. Tanrı insanlara kızıyor, neden bu denli yüksek bir kule yapıyorlar diye. Oysa Tanrı, kulu çalışkansa kendi kuluna neden kızsın ki? Burada önemli olan bir sözcük vardır, İbranice “balbal” yani “confuse” (aklını karıştırmak) ve “mix” (biribirine karıştırmak) anlamlarını karşılayan bir sözcük. Çeviri sürecinde İbranice’deki bu “balbal” sözcüÄŸü dikkate alınmadığında ÅŸöyle bir yorum ortaya çıkıyor: “Tanrı insanlara kızarak, onların ayrı dilleri konuÅŸarak dünyanın dört bir yanına dağılmalarına neden oluyor.”, oysa bu kelime dikkate alınacak olursa, baÅŸka bir yorum çıkar: “Tanrı bu denli çalışkan kullarını görünce, onları dört bir yana dağıtarak her yerde bu tür ÅŸehirler inÅŸa etmelerini istiyor.”

Her iki bilim insanın da söylediklerinden yola çıkıldığında Akdemir’in  de belirttiÄŸi gibi, çeviri yoluyla da mit içinde yeni mitler yaratılıyor.

Bir dergide okudum bu yazıyı dün: “Hz. Muhammed’in Hatıraları. Bir Batılı ya da dindar olmayan bir Müslüman onun hakkında ne düÅŸünüyor? Peki, ‘çok dindarım’ diyen, onu ne kadar tanıyor? Kuzey Carolina Üniversitesi din bilimleri profesörü Omid Safi’nin ABD’de yeni yayımlanan kitabı, Hz. Muhammed’in hayatını ve kiÅŸiliÄŸini herkesin anlayabileceÄŸi bir dilde anlatıyor. ‘Müslümanlar olarak ruhsal amnezi yaşıyoruz’ diyen Prof. Safi, sadece son peygamber ve devlet adamı olarak deÄŸil, bir eÅŸ ve baba olarak Hz. Muhammed’i anlattı.”

“Çok seven ve çok müÅŸfik olan Allah adına ” ibaresi var Salih Akdemir’in  çevirdiÄŸi Kuran’ın üstünde. Akdemir’e göre Kuran-ı Kerim’i çevirirken bilimsel yöntemlerden yola çıkılmalı ve çeviri kararını gerekçelendirmeli. Çeviri ve öncelikle kutsal kitapların çevirisi anlaşılır olmalı. Çevirmen metin türünü, erek kitleyi ve sözcüklerin kullanıldıkları tarihteki gerçek anlamlarının dikkate almalı çeviri sürecinde. İşlevsel çeviri kuramını Akdemir,  bu alanda çalışan kimi meslektaÅŸlarımızdan daha iyi içselleÅŸtirmiÅŸ. “Unutulmamalı ki, diyor, her çeviri bir yorumdur, ancak çevirmen kararları doÄŸrultusunda çevirmene büyük sorumluluklar yükleyen bir yorum.”

Çeviri hep bir uçtan bir uca geçirmek olarak adlandırılır, oysa Hönig “Konstruktives Übersetzen” baÅŸlıklı kitabında, çevirmeni bir tür mühendise benzetir, köprüler kuran yapıcı bir mühendis. Akdemir, bu benzetmeyi daha da geliÅŸtirerek ÅŸöyle diyor: “Çevirmen iÅŸlevselci olmayan yaklaşımda kaynak metne sadık olan çevirilerde, kiÅŸiyi ırmakların içinden geçiriyor, iÅŸlevselci yaklaşımda ise insanların bu ırmaklardan geçmelerini saÄŸlamak üzere anlam köprüleri kuruyor; bu ifade de beni çok etkiledi. Åžimdi eÄŸer biz okuru kaynak metne sadık kalarak ırmakların içinden geçirmeye çalışırsak, kesin boÄŸulur, yani ben bundan hiç kuÅŸku duymuyorum, boÄŸulmasa da bir anlamsızlık duygusu yaÅŸar.”

Bilimsellik kuÅŸkusuz disiplinlerarası çalışmalarla, öteki alanların bulgularından yararlanmaktan ve öteki alanlarla etkileÅŸim içinde bulunmaktan da geçiyor. Bilimlerarası kurulan köprülerle özgül alanlarda bilim de o denli saÄŸlam yapılanabiliyor. Prof. Dr. Salih Akdemir bize yapıtlarında bu yöntemi çok iÅŸlevsel bir ÅŸekilde sunuyor.

Kaynakça:

  • Akdemir, Salih 05.03.2010 İstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Çeviribilim Bölümü, Almanca Mütercim Tercümanlık Anabilim Dalı’nın organizesiyle “Türkiye’de ve Dünyada Yayınlanmış Kur’an Çevirilerinin Çeviribilim Açısından DeÄŸerlendirilmesi ” üzerine sunumlu söyleÅŸi
  • Çifçi. Fazıl (2000) Reisü’l Küttâb Hacı Musatfa Efendi ve Reis-zâde Ailesi” Vakfiye, Vakıflar Genel MüdürlüÄŸü ArÅŸivi, defter No. 738, s. 137
  • Dinç, G. “ABD’li din bilimci Omid Safi’nin Yeni Kitabı. Son peygamberi her yönüyle tanıtmayı amaçlıyor “Hz. Muhammed’in Hatıraları”, Aktuel, Sayı 208, 1010-01, s. 38-42
  • Hans Vermeer’in 16.12.2005 tarihinde İstanbul Üniversitesi Çeviribilim Bölümünde yaptığı söyleÅŸi (ceviribilim.com)
  • Hönig, Hans (1995) Konstruktives Übersetzen, Tübingen: Stauffenburg
  • Klaus Reichert’in 2.12.2008’de İstanbul Üniversitesi, Almanca Mütercim Tercümanlık Anabilim Dalı’nda yaptığı söyleÅŸi
  • Son ÇaÄŸrı Kur’an, Çok seven ve Çok Müsifik olan Allah’ın Adıyla, (2009) Çeviren : Salih Akdemir, Ankara: Ankara Okulu Yayınları
  • Us, Hakkı Tarık (1939) Meclis-i Meb’usan Zabıt Ceridesi, İstanbul: Vakit
  • https://ceviribilim.com/?p=30 / (20.01.2010)
  • http://es.sevenload.com/videos/Ti4HMwC-Morgenland-Teil-2-3-18-05-2009 (15.05.2009) 10.03.2010
  • www.byte.to…Terra X – MorgenlandE01 – Ein Prophet verändert die Welt (17.05.2009) 10.03.2010