Sâkine Eruz’un Çokkültürlülük ve Çeviri: Osmanlı Devleti’nde Çeviri EtkinliÄŸi ve Çevirmenler adlı çalışması Multilingual Yayınevi tarafından yayımlandı. Bu çalışma, Eruz’un uzun zamandır sürdürdüÄŸü Osmanlı Devleti’nde çok-dillilik-kültürlülük ve çeviri-çevirmen  arasındaki iliÅŸkilerle ilgili araÅŸtırmasının bir ürünü. Eruz, kitaba yazdığı sunuda kitabın hazırlanma sürecini anlatıyor. Bu sunudan bir kısmı aktarıyoruz:
“Sunu
Çeviri, ancak çokkültürlülük devreye girdiÄŸinde varolan bir olgudur. Bu kitapta çeviri kavramından anladığımız iki farklı dilin konuÅŸulduÄŸu kültürün arasında yapılan çeviridir. Farklı dillerin kullanıldığı coÄŸrafyalarda, ilkin ekonomik ve siyasi kaygılarla yapılır çeviri ve karşımıza “sözlü çeviri†olarak çıkar. Daha sonra yazıya dökülür, aynı sözlü kültürü yazılı kültürün izlediÄŸi gibi. Yazınsal ve bilim alanında yapılan çevirilerde ise amaç daha farklı olabilir. Bir üst kültürün bilgisini devir almak, özümsemek, içselleÅŸtirmek ve yeniden üreterek kendi kültürünü üst kültüre yakın bir düzeye getirmek olabilir bu kez çevirinin amacı. Zaman zaman da ideolojik kaygıların aracıdır çeviri.
Çeviri etkinliÄŸin tarihinini toplumsal baÄŸlamı içinde anlatıyor bu kitap. Bir tür çeviri kültürü tarihi. Bu baÄŸlam etnografik olabileceÄŸi gibi, tarihi, siyasi ve sosyal bir baÄŸlamdır. Çevirmene neden gereksinim duyulmuÅŸtur, nerede gereksinim duyulmuÅŸtur? Çeviri ürünler nasıl bir deÄŸiÅŸime neden olmuÅŸtur? Çevirinin yapılmasındaki amaçlar nelerdir? Bu süreçte devreye giren çevirmen kimdir? gibi sorulara yanıtlar aranacaktır.
Kitapta ilgili yerlerde “tercümanâ€, “mütercimâ€, “çevirmenâ€, “dilmaçâ€, “dragomanâ€, “dil oÄŸlanı†gibi kavramların tümü kullanılmıştır. Zaman içinde bu kavramlar deÄŸiÅŸime uÄŸramasına karşın hâlen kullanımdadır ve bu tür kullanımlar Türkçenin çokkültürlülüÄŸünü ve geçirdiÄŸi ve geçirmekte olduÄŸu evrimleri dil düzeyinde de yansıtmaktadır.
Neden böyle bir kitap yazılmalıydı diye bir soruya belki de ilk yanıt, kültür uzmanı olmaya aday çeviribilim öÄŸrencilerinde farkındalığı geliÅŸtirmek için olurdu; oysa bu sorunun yanıtı çok daha karmaşık. Çokkültürlü bir coÄŸrafyada yaÅŸama ÅŸansını elde eden ilgili okurların bu ÅŸansın ayrımına varmalarını saÄŸlamak, çokkültürlüÄŸün çevirinin ayrılmaz bir parçası olduÄŸunu anlatabilmek, çokkültürlülük ve çevirinin bir ülke için tükenmez kültürel zenginliklerden biri olduÄŸunu dillendirmek. Ve tenime deÄŸen, üzerine titrediÄŸim bu konunun farkındalıkla paylaşılmasını ve çoÄŸalmasını istemek. Ve de bu yazanların belki de çokkültürlülüÄŸün bilimsel macerasına bir yolculuk olması…
..
Kitap beÅŸ ana bölümden oluÅŸuyor. Bu bölümler konuya yönelik kuÅŸatıcı bir bakış açısı saÄŸlanması için gerektiÄŸinde birbiriyle kesiÅŸecek ve öteki bölümlere gönderme yapacak ÅŸekilde kurgulandı.
..
Uzun ince ve tükenmesini istemediÄŸim bol seyirli bir yoldayım ve yanımda bu yolculuÄŸa çıkmamı ve yolculuÄŸu sürdürmemi saÄŸlayan çeviribilim alanı dışında, Çanakkale Savaşı’nda Robert Kolej son sınıftayken askere alınan ve o zamanın Harbiye Vekaleti olan bugünkü Rektörlük binasında çevirmen olarak da görev yapan büyükbabam; ben daha küçücük bir çocukken bana Hümayünnâme’den öyküler anlatan, benim hoÅŸlandığımı görünce de tüm Hümayannâme’yi el yazısı ile Farsçadan çeviren, bu çevirileri 1963’te daktiloya geçirip küçük bir çocuktan bunları ileride Almancaya aktarmasını rica eden dedem; Almanca ve Yunanca bilen Selanikli büyükannem, Latin Alfabesini Arap Alfabesinden sonra öÄŸrendiÄŸi için bütün noktasız ünlüleri noktalı yazan anneannem, Atatürk zamanında getirilen hocalardan Prof. Schwarz’ın asistanı olarak görev yapan halam; dört göbek öteden 1877 Kastamonu mebusu olan dedemin bıraktığı iki dilli ve iki alfabeli Osmanlı Meclis-i Mebusan kitabındaki çokkültürlü milletvekilleri; babamın 1944 İstanbul Tıp Fakültesi Mezunları kitabındaki Alman kökenli hocalar; dağılan Osmanlı Devleti’nin dört bir yanından tıp eÄŸitimi almak için İstanbul’a gelmiÅŸ çokkültürlü tıp öÄŸrencileri; bana eleÅŸtirel sorularıyla destek veren annem ve eÅŸim, arkadaÅŸlarım, öÄŸrencilerim ve geçmiÅŸten bana seslenerek bana sürekli ışık tutan çevirmenler ve tabi her kitapta olduÄŸu gibi sonsuz bir emek var…”
İÇİNDEKİLER
SUNU
1. ÇOKKÜLTÜRLÜLÜK
1.1. İstanbul’da Çokkültürlülük
1.2. İlk Osmanlı Meclisi’nde Çokkültürlülük (1877)
2. GEÇMİŞTE ÇOKKÜLTÜRLÜLÜK VE ÇEVİRİ ETKİNLİĞİ
2.1 Çevirinin Simgesi ve Çevirmenlerin Hamileri
2.2. Milattan önce 2000’den Milada DoÄŸru Yapılan Bir Yolculukta Çeviri EtkinliÄŸi
2.3. Milattan Sonra Çeviri EtkinliÄŸi
2.3.1 DoÄŸu’da Çeviri EtkinliÄŸi
2.3.2. Çeviri EtkinliÄŸinin Batı’ya YolculuÄŸu
2.3.2.1. Rönesans Aydınlanma ve Çeviri EtkinliÄŸi
2.3.2.2. 18. ve 19. Yüzyıllarda Batı’da Çeviri EtkinliÄŸi
2.4 GeçmiÅŸten Günümüze Çeviri Yaklaşımı
3. OSMANLI COÄžRAFYASINDA ÇOKKÜLTÜRLÜLÜK VE ÇEVİRİ ETKİNLİĞİ
3.1. Fatih Dönemi
3.2. Osmanlı Devleti’nde Çevirmenler
3.2.1. Fener-Rum Beyleri ve Öteki Çevirmenler
3.2.1.1. Yunus Bey ve Murad Bey
3.2.2. DiloÄŸlanları Okulları – ÇoÄŸul Kimlikli Tercüman/Bilimadamlarınnın
Katkıları – Yabancı Tercümanlar
3.3. 18 Yüzyıl : Çeviri Yoluyla İyileÅŸtirme Hareketi
3.4. 19. Yüzyılda Çeviri Etkinlikleri
3.5.  Osmanlı Devleti’nde Tercüme Heyetleri
3.6.  Osmanlı Devleti’nde Basın ve ÇokkültürlülüÄŸü
4. ÇEVRİLEN METİN TÜRLERİ VE ÇEVİRİNİN İŞLEVİ
4.1. Dini Metinlerin Çevirisi ve Çeviri Yaklaşımları
5. ÇEVİRİNİN İŞLEVİ VE ÇEVİRMEN KİMLİĞİ
5.1. Çevirinin İşlevi
5.2. Cevirmen KimliÄŸi
6. SONUÇ
7. KİTAP ÜZERİNE DÜÅžÜNCELER, YÖNTEM VE KAYNAKLAR
8. EKLER
Ek 1- Osmanlı Devleti’nde Kullanılan Diller
Ek 2 – Divan-ı Hümayun kararı Alexandros
Ek 3 – Hammer Tarihinin Önsözü
Ek 4 – Akabi Hikayesi
Ek 5 – Usul-u Hendeseyi Sathiyye
Ek 6 – DoÄŸu Dillerinden Batı Dillerine ve Batı Dilleri’nden Türkçeye Yapılan Çeviriler
6-1 DiloÄŸlanları’nın Fransızcaya Yaptıkları Çeviriler
6-2 19. yüzyıl sonu, 20. yy. başında çevrilen eserlerin listesi
Ek 7 – Bir Osmanlı tercümanının Sicill-i Osmanî’ye yansıyan hayatı: Mütercim RüÅŸdi Mehmet PaÅŸa, s. 1407
Ek 8 – Avusturyalı Bilim adamlarının çevirdiÄŸi 10 ciltlik Osmanlı Tarih Yazarları Dizisi’nin listesi
Ek 9Â – Çok dilli resmi belgeler
9-1  Nikah kaydı
9-2 Â Askeriye belgesi
9. KAYNAKÇA
10. Ad ve kavram dizini
11. Yabancı Sözcüklerin Açıklanması
