BaÅŸbakan Recep Tayyip ErdoÄŸan’ın 13 Nisan 2011 tarihinde Strasbourg’da Avrupa Parlamenterler Konseyi’nde yaptığı konuÅŸmada geçen “Fransız kalmak” ifadesine dayanan “politik espri”, politika alanında sözlü çeviri eÄŸitimi için yine (Davos paneli gibi) hazine deÄŸerinde. Bu ifadenin ve yarattığı etkinin tartışma ve yorum boyutu basında sözlü çeviri ve çevirmen algısı olarak da bir deÄŸerlendirmeyi hak ediyor. BildiÄŸimiz gibi politik ifadelerin basında yer alma biçiminde sözlü çevirmene haksızlık etme yaklaşımı oldukça yaygındır. Bu kez olmadı bu, ne güzel. Yine de yazılı ve sanal medyaya yansıyan yorumları inceleyip sınıflamak yararlı olabilir.

Aslında konumuzun odağı bu esprili ifade ya da çevirisi deÄŸil: çünkü bu tür kültürel ifadeler sözlü çeviride baÄŸlama ve duruma göre anlamlarını birebir yansıtacak biçimde çevrilseler de olur, erek kültürde ÅŸans eseri anlamlarını ya da iÅŸlevlerini karşılayan bir ifade varsa o yolla aktarılsalar da… Kimin hangi tarihsel dönem ve geliÅŸmelerden etkilenerek hangi kültürü “Fransız” saydığı deÄŸiÅŸir. Kimi için bu “Fransız” Yunan olur (It’s Greek to me!), İspanyol olur, Çinli olur, Türk olur. İşlevsel olarak ne denmek istendiÄŸi aktarılınca ifadenin içeriÄŸinin sorun olmadığı o kadar çok örnek verilebilir ki. Ama bir ülkenin BaÅŸbakanının bu ifadeyle vermeyi hedeflediÄŸi eleÅŸtirel tepki, hele bir de konuÅŸmayı izleyen günlerde Türk basınında ve (büyük olasılıkla bizdeki yansımaları üzerinden çeviri yoluyla) yabancı basında politik malzeme olarak tartışılırsa çevirisi de ideolojik malzeme olarak baÅŸka bir önem kazanır.

Birkaç gündür bu konudaki yazı ve yorumları izliyorum. Farklı yaklaşımlar var: çeviriyi su gibi “saydam” sayıp birebir eÅŸdeÄŸerliÄŸi “garanti” görenler; “nesnel” bakanlar, taraf olup “öznel” bakanlar; sözlü çeviri gerçekliÄŸinin farkında olanlar, olmayanlar… Kapsamlı bir inceleme deÄŸilse de kısa deÄŸinmelerle dikkatimi çekenler ÅŸunlar:

1. KonuÅŸmacılar bir konuÅŸmanın sözlü çeviri yoluyla dinleyenlere ulaÅŸtığı durumlarda da kendi duygularını, düÅŸüncelerini olduÄŸu gibi yansıtacağından ya da yansıtması gerektiÄŸinden çok eminler. Kültürel ifade/ deyim/ deyiÅŸ/ özdeyiÅŸ/ atasözü veya dolaylı anlatımla zenginleÅŸtirilen dilin her baÄŸlamda her dile aktarılabileceÄŸini düÅŸünüyor ya da sanıyorlar. Daha doÄŸrusu iÅŸin çeviri boyutunu düÅŸünmüyor çünkü birebir örtüÅŸmeyi “garanti” sayıyorlar.

2. Basında politik içerikli her konuda olduÄŸu gibi politika alanındaki sözlü çevirilerin yansımalarına da “taraflı”/ “tarafsız” çeÅŸitli tutumlarla yaklaşılıyor. İnternette küçük bir araÅŸtırma politika alanında sözlü çeviri baÅŸlığı altına giren bu konunun tartışmasının yalnızca nesnel/ tarafsız olarak deÄŸil (konunun ve kitle iletiÅŸiminin doÄŸası gereÄŸi) öznel/ taraflı olarak da yapıldığını gösterir. Yaklaşım farklarına göre bakarsam elde ÅŸunlar var:

– Konunun çeviri boyutunu uzmanlara sorarak ya da nesnellikle açıklamaya çalışanlar:

(ör. http://www.internethaber.com “Tercümanların Fransız Kaldığı Anlar” çeviri eÄŸitimi ve çevirmenlerden uzman görüÅŸleri; “Avrupa Parlamentosu’na Fransız” Bülent Somay, 17.04.2011, Radikal)

– Konunun çeviri boyutunu gündemdeki politik tartışmanın aracı olarak öne çıkaranlar:

(ör. http://www.zaman.com.tr/ Fatma Turan, ‘Fransız Kalmak’ Dünya Literatürüne Geçti; http://www.stargazete.com, Aziz Üstel, “Fransız kalmak …)

– İşlevsel/ örtük çeviriyi “etki kaybı” (politik kayıp) olarak gören ideolojik destekçiler:

(ör. Davos paneli çevirisindeki gibi çeÅŸitli blog ve forum tartışmaları; üyelik gerektirmeyen bazı forumlardan izlenen tartışmalar)

3. Politika alanında sözlü çeviriyi ve çevirmenleri ilgilendiren (ister odaÄŸa alan ister dolaylı olarak iÅŸin içine katan) ve sözlü çevirinin farkına varmayı saÄŸlayan her “medyatik” tartışma gibi bu tartışmanın da dilsel, kültürel, iÅŸlevsel aktarım boyutlarıyla birçok çevirmen, çeviri öÄŸrencisi ve çeviri eÄŸitmeni arasında çeÅŸitli ortamlarda (ders, internet, sosyal paylaşım siteleri, öÄŸrenci birlikleri, sanal çeviri dergi ve forumları…) tartışıldığına tanık olmamız çevirmenlik mesleÄŸinde ve eÄŸitiminde bilinçlenme ve duyarlılığın arttığına iÅŸaret ediyor.

Çevirmenler, yazılı ya da sözlü, zaten sürekli çeÅŸitli kısıtlamalar altında karar alırlar. Sözlü dilin aktarımında buna “anındalık” gibi özel ve temel bir kısıtlamayı da eklemeliyiz. “Fransız kalmak” bu açıdan çeÅŸitli dillerde çeÅŸitli göstergelerle çözülen bir aktarım sorunu olarak baÅŸka sorunlardan ne daha farklı, ne daha zor. KonuÅŸmasında doÄŸaçlama fıkra anlatan, ÅŸiir okuyan, espri yapan ve hepsinin anında aktarılacağını düÅŸünen o kadar çok konuÅŸmacı çıkar ki sözlü çevirmenlerin karşısına…