Çevirmenler BirliÄŸi, kısa bir süre önce, resmi internet sitesinde, içeriÄŸi çok önemli olan bir yazı yayınladı: “Bedrettin Cömert’i İkinci Kez Öldürmek, 14 Yıllık Bir İntihal Cinayeti“.  Sertaç Canbolat imzalı bu yazıdaki savlar eÄŸer doÄŸruysa,  uzun yıllardır fazla göz önünde olduÄŸu için dikkat çekmemiÅŸ bir çeviri intihali olayıyla karşı karşıyayız. Canbolat, Bedrettin Cömert’in 1977 yılında İtalyancadan çevirdiÄŸi, Remzi Kitabevi tarafından yayımlanan ve aynı yıl TDK Çeviri Ödülü alan Sanatın Öyküsü adlı çevirisinin, yine aynı yayınevi tarafından 1990’lı yıllarda basılırken farklı iki çevirmen ismiyle yayımlandığını, ama burada bir çeviri-çevirmen deÄŸiÅŸikliÄŸinin deÄŸil, çeviri intihalinin sözkonusu olduÄŸu söylüyor. Bunu göstermek üzere de bazı örnekler veriyor.

DoÄŸrusu, Canbolat’ın savları, eksik bazı parçaları tamamlaması nedeniyle çok düÅŸündürücü. 2007 yılında Çevirmenin Notu dergisine Bedreddin Cömert konulu bir yazı hazırlarken, Cömert’in İtalya’dan Hasan Hüseyin’e yazdığı mektuplarda İtalya’da sanatla uÄŸraÅŸmaktan ne kadar mutlu olduÄŸunu ve kuÅŸkusuz, o dönemde yaptığı sanat çevirilerinin bu mutluluÄŸu taşıması gerektiÄŸini hissetmiÅŸtim. Bu yüzden, Sanatın Öyküsü’nün artık onun imzasını taşımıyor olmasının haksızlık olduÄŸunu dile getirmiÅŸtim:

“Cinayetin ardından “Bedrettin Cömert’in İtalyan eÅŸi Maria Agostina, cinayet sonrasında süren tehditlere bir yıl dayanabildi” ve Türkiye’den oÄŸulları Kemal ve Ergun Cömert’le birlikte ayrıldı. Ünlü birtakım aşırı saÄŸcıların adının geçtiÄŸi cinayet aydınlatılamadı. Hasan Hüseyin, Bedrettin Cömert’in çalışmalarını 1979-80 yıllarında bir dizi kitapta derledi (çevirileri Dili Dille SeviÅŸtirmek adlı kitapta yer aldı). Uzun yıllar yeniden yayımlanmadı kitaplar. 2007 yılında De Ki Yayınevi, “Bedreddin Cömert Kitapları” dizisinde çalışmalarını yeniden yayımladı. En ünlü çevirisi, yıllarca temel baÅŸvuru kitabı olmuÅŸ olan çeviri, Sanatın Öyküsü’yse artık onun adıyla deÄŸil, baÅŸka bir çeviriyle yayımlanıyor. Çevirmenin mirası yazarın mirasından daha zor korunuyor.” (Çevirmenin Notu, sayı 5, “Bedrettin Cömert: Çevirmen ve Ölüm“)

Fakat asla ve asla iki imzalı bu yeni çevirinin bir intihal olabileceÄŸi kuÅŸkusu geçmemiÅŸti aklımdan. Kitabın İngilizceden, yeniden yapılması saçma görünüyordu, ama herhalde bir telif anlaÅŸmazlığı çıktı, yoksa Gombrich’ten baÅŸka kitaplar da yayımlayan bu yayınevi yanlış bir iÅŸ yapmaz diye düÅŸündüm. Åžimdi bile, bu savların bir yanlış anlama, bir  karışıklık olduÄŸunun ortaya çıkmasını diliyorum – dilerim, yayınevinin büyük kusuru, her ÅŸeyiyle Bedreddin Cömert’in olan Sanatın Öyküsü çevirisini unutturmak olarak kalır, daha öteye geçmez.

Fakat bunun için yayınevinin acil bir basın açıklaması yapması gerekiyor.

II

Ama benim bu konuda ayrıca bir yazıyı yazmamın sebebi ÅŸu: Canbolat’ı yazısını buluÅŸu ve hassaslığı için tebrik ederken, yazının üslup ve biçiminin kötülüÄŸü nedeniyle eleÅŸtirmek gerekiyor. Bu eleÅŸtirimi kısaca dile getirmeye çalışacağım.

Çeviri intihali öyle karanlık bir konu ki, bu alanda adımları dikkatle atmak, sözü özlü bir ÅŸekilde söyleyip karşı tarafı yanıt vermeye zorunlu bırakmak ve o yazıyı okuyanları basit bir skandal duygusundan öte, somut ve çözülebilir bir durumla karşı karşıya getirmek gerekiyor. Çeviri intihali karanlık olduÄŸu için, onun eleÅŸtirisinin aydınlık olması gerekiyor.

Canbolat’ın yazısı aydınlık deÄŸil. GiriÅŸte örnekleri verdikten sonra uzun bir belagatle, anlaşılmaz ya da takibi zor göndermeler, ironilerle bir sonuca varmadan kesiliyor. Yayınevinden yanıt mı istiyor, okurları yayınevini zorlamaya mı çağırıyor, Cömert’in çevirisi için bir önerisi mi var? Daha da tatsız olan ÅŸey, bu yazıyı “Teknik-Bilim Kurulu BaÅŸkanı” resmi imzasıyla yazdığı için, bütün bu belirsizlik bu kurulu temsil ediyor. Çevirmenler BirliÄŸi gibi önemli bir etki yaratmış kurumun bu ciddi skandalda net bir talep getirmesi, net bir çaÄŸrı yapması beklenirken, kurul baÅŸkanının yazısı özel bir buluÅŸu çok daha özel bir üslupla sunmaya dönüÅŸüyor.

Burada, tabii, sorunun kökeni Canbolat’ın yazıyı böyle yazmış olması deÄŸil; herhalde asıl sorun ÅŸu: “Çevirmenler BirliÄŸi resmi internet sitesi neden bir editör kullanmıyor?” Bir editörün böyle bir yazıyı elden geçirmesi, bulanıklığı gidermesi, öznel ve heyecana dayanan yönlerini törpülemesi gerekir. Yazıların böyle yayınlanmadığı, editöre ihtiyaç duymadığı dönemler de oldu, ya da aynı türden, savurganca, resmi, kurumsal söylemi ÅŸahsi tartışmalarıyla içiçe geçirenler de oldu daha önce. Yine de ben bu kadar yanlış bir üslupla karşılaÅŸmamıştım.

KuÅŸkusuz, bu beÄŸenmemenin bana özel olduÄŸu, yazının çeÅŸitli ellerden geçtiÄŸi söylenebilir. Fakat edebi çeviri yapan, yayınlatan, yazı yazan biri olarak, böyle bir yazının baÅŸka bir ortamda yayınlanamayacağını düÅŸünüyorum. Ve beni asıl düÅŸündüren ÅŸey ÅŸu: “nitelikli, iyi” çeviri denen ÅŸeyi okurlara sunmayı savunan, bu çerçevede çevirmen haklarını savunan bizler, aynı zamanda mesajımızı “nitelikli, iyi” biçimlerle vermekle yükümlü deÄŸil miyiz?

Belki abartılıdır bu yaklaşımım (fakat ben bu basit dergide, Çeviribilim‘de bile, böyle bir özen göstermeye, dergiye baÅŸka yazı yazmış olanları da etkileyebilecek yazıları kendi imzamla yayınlamaya, nesnel bilgi içeren metinleri “editör” imzasıyla yayınlamaya çalışıyorum). Ama yine de üyesi olduÄŸum Çevirmenler BirliÄŸi’nin basın açıklamalarını, site yazılarını editöryel özenle yayınlanmış görmek istiyorum – özellikle de sözkonusu yazı “kurul baÅŸkanı” imzasıyla yayınlanıyorsa.

Her koÅŸulda, dileÄŸim, bu haliyle de yazının ortaya attığı savın yanıtlanması konusunda birliÄŸin ısrarcı olması. Ve madem ki, birlik artık tutum deÄŸiÅŸtirdi, bu tip intihal saptamalarında açık yayınevi ismiyle resmi imzalı yazılar yayınlanıyor: öyleyse, daha önce saptadığımız açık intihal örneklerinin de yayınevi vb. isimlerle yayınlanmasını talep ediyorum.

 III

Canbolat’ın yazısının bir yerinde güncel bazı politik göndermeli ÅŸakalar yapılıyor. Evdeki çakmaklar delil olur mu olmaz mı, virüslü dosyalar vb. Yazının baÄŸlamını sakatlayan süslemeler olarak kalmış bu iyi niyetli ÅŸakalar. Fakat, Bedreddin Cömert’in intihal edilmiÅŸ olma olasılığı kadar cinayeti de politik açıdan büyük bir güncellik taşıyor bugün.

Kamuoyunun dikkatini pek çekmeden kalan çarpıcı bir ayrıntı var. 21 Eylül 2011’de yayınlanan bir haberde Bedreddin Cömert’in kardeÅŸi olan, 2007 yılında Hava Kuvvetleri’nden emekli olmuş Faruk Cömert’in adı ÅŸöyle anılıyor:

“HİÇBİRİ BUNU DUYMAMIÅž
BaÅŸsavcı Vekili Özden DoÄŸan ve Özel Yetkili Savcı Åžeref Gürkan, 3 sanığa, “Eski Hava Kuvvetleri Komutanı Faruk Cömert’in, kazadan bir hafta önce ‘BaÅŸkanın (Muhsin YazıcıoÄŸlu) kalemi kırıldı’ diye konuÅŸtuÄŸu ileri sürüldü, bu konuda bilginiz var mı?” diye sordu. Savcı, Cömert’in bu sözlerini, BBP Yüksek İstiÅŸare Kurulu Üyesi Kubbettin Bayar’ın kulağına gelen duyumlara dayandırdı. Sanıkların üçü de bu soruya, “Duymadım” ya da “Haberim yok” ÅŸeklinde kısa yanıtlar verdi.

EMİR KİMDEN?
Tek başına bir anlamı bulunmayan bu sorunun arkasında ise 33 yıldır çözülemeyen bir faili meçhul cinayet yatıyor. Çünkü Faruk Cömert’in aÄŸabeyi Bedrettin Cömert, Hacettepe Üniversitesi’nde öÄŸretim üyesiyken 1978’de öldürülmüÅŸtü. Cinayetle ilgili Avrupa Ülkücü Türk Dernekleri Federasyonu’nun Eski BaÅŸkanı Lokman Kondakçı, 1979’da, dönemin İçiÅŸleri Bakanı Hasan Fehmi GüneÅŸ’e, “Bedrettin Cömert’in ölüm emrini Muhsin YazıcıoÄŸlu verdi” diyordu.” (AktifHaber)

Kısacası, anlaşılan, iyice karmaşıklaÅŸmış politik davaların bir yerinde, Muhsin YazıcıoÄŸlu’nun ölümü konusunda Bedrettin Cömert’in adı kullanılarak bazı yönlendirmeler yapılıyor. Bedreddin Cömert’in ölümünün çok boyutlu ve hâlâ kapanmamış bir olay olduÄŸu anlaşılıyor. Bu mirasa çok daha fazla ve itinayla ilgi göstermek gerekiyor. Çünkü anlaşılan, günahsızca, en çirkin ÅŸekilde öldürülen Bedrettin Cömert’in ailesinin çektikleri bazılarına göre yetmemiÅŸ.

Bu yüzden günümüzde yaÅŸanan olayları açıklayacak bir soru belki de ÅŸu: Bedrettin Cömert’in arkadaÅŸları nerede ÅŸimdi? Çevirmen ve insan olarak mirasını nasıl koruyacağız?