Nereden nereye?
Dün iki yayıncılık olayı yaÅŸandı: birincisi, Türkiye’nin katıldığı 32. Uluslararası Paris Kitap Fuarı’nda tutuklu yayıncı Ragıp Zarakolu’nun serbest bırakılması için eylem yapıldı; ikincisi, aynı gün, Zarakolu’nun ve bilimci BüÅŸra Ersanlı’nın da içinde yer aldığı, birine 15, diÄŸerine 22.5 yıl ceza isteyen ve yayıncı, yazar, bilimci ve kim olduÄŸunu tüm ayrıntısıyla bilmediÄŸimiz 193 kiÅŸiyi konu eden iddianame tamamlandı.
Çok tuhaf ÅŸeyler: Türkiye, Fransa’yı kınayacağını söyledikten sonra, onun bir kültür etkinliÄŸine resmi düzeyde katılıyor ve orada tepki görmeye hazırlıksız yakalanıyor; bu sırada, birçok yayıncı, bilimci ve kültür insanı çeÅŸitli davalarda yargılanıyor.
Fuar haberi beni 4 yıl öncesine götürdü. 4 yıl önce, Türkiye bu kez Frankfurt Kitap Fuarı’nın onur konuÄŸuydu ve Ragıp Zarakolu ve yayınevi de Kültür Bakanlığı’nın oraya onur konuÄŸu olarak götürdüÄŸü yayıncılar arasındaydı. Ben de oradaydım. Frankfurt Kitap Fuarı’nı Çev-Bir üyesi çevirmen olarak, bir dergi yayıncısı olarak ziyaret ettim, bu ziyaretle ilgili birkaç deÄŸerlendirme yazısı yazdım.
Bir yazı da Bianet için yazmıştım. Yazının adını “Ebruli Frankfurt ve Sol Kırımı” koymuÅŸtum. Editörler bu baÅŸlığın uygun olmadığını, yanlış anlamaya açık olduÄŸunu söylediler. Ben de onlara hak vererek, belki de abartılı bir yorum yaptığımı düÅŸünerek o kısmı ve yazının baÅŸlığını deÄŸiÅŸtirdim. Sol Kırımı’nın yerine küçük İskender’e yönelik kırma çabasını yazdım. “Ebruli Frankfurt ve Türkiyeli Gargantua” adıyla yayınlandı.
Ne yazık ki geçen yıllar kaygılarımı haklı çıkarıyor ve ÅŸimdi bu yazıyı, bir daha, orijinal haliyle yayınlamayı anlamlı buluyorum. Evrende her ÅŸey, sol ile sağın, ön ile arkanın, dört bir yönün dengesi üzerine kuruludur; bu dengenin bozulduÄŸu durumlarda her ÅŸey yalpalar, beyinde sol çürür saÄŸ kalırsa, gövde yalpalar; siyasette sol kırılır saÄŸ baskın çıkarsa, ülke çığrından çıkar. Kanımca, böyle bir durumdayız artık.
Frankfurt’ta sohbet ettiÄŸimiz yayınevi sahibi Ragıp Zarakolu’ydu. “Sol kırımı” sözünü daha sonra baÅŸkası kullanmış mı diye araÅŸtırınca, Mustafa Balbay’ın 1980’leri deÄŸerlendirmek için kullandığını gördüm. Kim mi? Mustafa Balbay mı? 2009’da biri vardı o isimle tutuklanan, gazeteci miydi? Serbest kaldı deÄŸil mi zaman aşımından?
EBRULİ FRANKFURT VE SOL KIRIMI
 2008-…
CumhurbaÅŸkanlığı sitesinde 2008 Frankfurt Kitap Fuarı’ndaki Bütün Renkleriyle Türkiye sergisinin açılışını gösteren resimler var: protokol insanları saf tutmuÅŸ kurdele kesiyor ve dev bir Nâzım resmi gülüp etrafı süzüyor. Bahçesinde ebruli hanımeli açan bir ev ve mavi gözlü dev – iÅŸte Frankfurt özeti. Bu garip, ÅŸans eseri örtüÅŸmeden daha iyi bir imge bulmak zor bir yıl kadar süren Frankfurt hazırlığının sonucu için. 300 kadar yazar, 100 yayımcı, 11 yazar ajansı, bütün ÅŸehre yayılmış 50’ye yakın etkinlik olaÄŸan aksaklıkların dışında büyük bir sorun yaÅŸanmadan gerçekleÅŸtirildi: saÄŸcı, solcu, radikal, pasifist, liberal, giriÅŸimci, intihalci, akademisyen, imam, haham, rahip, etnik, teknik, her alandan herkes ebruli bir evin bahçesine oturdu. Bir hafta boyunca bahçede güzel, Gargantua’nın doÄŸumu için verilen ÅŸölene benzer ÅŸölenler vardı. Toplamda on milyon avro harcandığı belirtilen ÅŸölenlerde müzikler etkileyici, ikramlar lezzetliydi, ÅŸölenlere layık müsriflikten kaçınılmamıştı.
Bahçede her ÅŸey eÅŸsiz bir denge içindeydi: bir etkinlikte saÄŸcı bir yazar anıldıysa, diÄŸerinde din merkezli derneklerin yoksulluÄŸu fetiÅŸleÅŸtirmesi eleÅŸtirildi; yayınevleri de dengeyle oturtulmuÅŸ, bir saÄŸ bir sol ya da iki saÄŸ iki sol renk darbeleriyle ahenkli bir ebru etkisi bırakılmıştı. Böylece Türkiye’de birbirini hiç görmemiÅŸ yayınevleri yakınlık kurdu, gördülerse daha da yakından inceleme fırsatı buldu, çünkü karşılıklı gelince bakacak baÅŸka yer yoktu. Harun Yahya ve Fetullah Gülen’in yayınevleri de bahçenin kıyısında birer yer almıştı. KeÅŸke bütün alana bir ebru ÅŸekli verilmiÅŸ olsa, bahçe bir ebedi fotoÄŸraf haline gelseydi. Ama ucu açık labirent ÅŸekli gerçekten anlamlıydı: kapalı bir labirent olsaydı, bir Minotaurus bulmak gerekecekti.
Gerçek Hayat
Bahçenin dışında huzursuz, hummalı bir dünya vardı. Fuarın Alman ve İngiliz-Amerikan kısımları en canlı kısımlardı. Telif hareketinin en yoÄŸun yaÅŸandığı yerin İngiliz-Amerikan kısımları olduÄŸunu, hiç oraya gitmeden, fuarın geri kalan kısımlarındaki çeviri kitap, çoksatar yoÄŸunluÄŸundan da görmek mümkündü. Bu açıdan çarpıcı olan bir ÅŸey, Türkiye kısmında, kendi yayımcısının yerinde bile tek bir Orhan Pamuk resmi ya da kitap sergisi yokken, bütün yabancı Pamuk yayımcılarının etkileyici resimler asıp kitaplarını sergilemiÅŸ olmasıydı. Elbette, DaÄŸlarca’nın ölümünün ardından Türkiye kısmında tek bir afiÅŸ, tek bir resim asılmamış olduÄŸu düÅŸünülürse, bu ÅŸaşırtıcı olmayabilir: sevincini ve üzüntüsünü içine atan bir halkız sonuçta.
Alman ve İngiliz-Amerikan yayımcıların ardından, fuarın en etkin kısımlarından birini Arap yayımcı ve vakıfları oluÅŸturuyordu. Mohammed bin Rashid Al Maktoum Vakfı etkinlikler düzenledi, Paul Coelho’nun övdüÄŸü bu vakıf, eski M.E.B. Yayınları’nı andırır bir biçimde, üç yıl içinde 1000 kitaplık bir dizi önemli kitabı Arapçaya çevirmeyi ve bu arada Arap eserlerinin de baÅŸka dillere çevrilmesini hedefliyor. Kalima Vakfı da benzer hedeflere sahip bir vakıf. Türkiye’de Arapçanın yakında daha etkin bir rol oynayacağını, Arapçadan dini eserler dışında eserler çevrileceÄŸini hayal etmek mümkün.
Fransa, Yunanistan, Tayvan’ın şık mekanlarının yanında, İstanbul BüyükÅŸehir Belediyesi’nin mekanını görmek ÅŸaşırtıcıydı: önünde genç bir adam, uzun bir kuyruk halinde bekleyenlerin isimlerini hatla yazıyordu. Aynı ÅŸey Arap ve Bulgar bölümlerinde de vardı, ama bu kadar ilgi görmüyordu. Kuzey Avrupa ülkelerinin bulunduÄŸu kısımlarsa buzul sakinliÄŸi içindeydi: ilgilenenler için birçok çeviri desteÄŸi, birçok vakıf var, fakat anlaşılan bu ülkelerin dillerini bilenler genel olarak çok az sayıda, çünkü ziyaretçileri çok azdı. Asya ülkeleri daha çok manga’larıyla ve matbaaları, basım olanaklarıyla, genel olarak da sade bir ÅŸekilde tanıtıyordu kendilerini. Çin’in gelecek yıl nasıl bir çıkış yapacağı merakla beklenebilir, çünkü ucuz görünümlü, kültürlerini tanıtmaya yönelik kitapçıklara ağırlık vermiÅŸlerdi; fakat İngilizce yayınlar bile oldukça azdı, büyük olasılıkla Ekim 2009’a kadar Çin yoÄŸun bir çeviri yılı yaÅŸayacak.
Fuarın en ÅŸiirsel kısmıysa Rusya ve Balkan ülkelerinin yer aldığı kısımdı: Makedon bir ÅŸairi, karşı mekanda ÅŸiir okuyan bir Sırp ÅŸairinin sesini bastırmaya çalışarak ÅŸiir okurken seyretmek eÄŸlenceli; o sırada hemen arka taraflarında Andrey Bitov’un bir Soljenitsin kitap ve fotoÄŸrafları sergisinin içinde, yirmi kadar Rus dinleyiciye, bütün o gürültünün içinde son kitabını mikrofon kullanmadan tanıtmaya çalışmasıysa, en hafif ifadesiyle etkileyiciydi. (Pamuk’un birçok açıdan Bitov’u andıran bir yazar olması, ikisinin fuarda bulunma simetrisine garip bir anlam katıyordu belki de.) Türkiye’de haber olan Kürdistan haritalarından biri, votkadan burnu kıpkırmızı olmuÅŸ Rus yayımcının arkasındaki Kurdisches Pen’in mekanında asılıydı; haritayı yırtan adama “Sizin cumhurbaÅŸkanınız daha dün özür diledi†diye bağıran adamın elindeki haritaysa Kurdistan Book International’in mekanında asılıydı. Bu olayı, Sırpların mekanında sergilenen İvo Andric’in 1961 Nobelini almış Drina Köprüsü romanının yanından seyrettim. Oysa Andric Yugoslavya’nın yazarıydı, Sırbistan’ın deÄŸil.
Fuarın ziyaretçi sayısının bu yıl yüzde 5 artarak 300 bini bulmasını Türkiye kendi onur konukluÄŸuyla açıklamaya çalışırken, fuar yönetimi bunu dijitalizasyonla açıkladı. Gerçekten de fuarın merkez konusu yayıncılığın elektronikleÅŸmesiydi: Google Book Search, Amazon ve Libreka! özel ilgi konusuydu. Büyük olasılıkla, birkaç yıl içinde fuar daha tekno bir görünüm alacak.
Sol Kırımı
CumhurbaÅŸkanının Pamuk’la beraber yaptığı açılış konuÅŸması dağınık, bölük pörçük bir konuÅŸmaydı. Ebruli bir konuÅŸmaydı belki de, figürlerin belirginleÅŸmediÄŸi bir konuÅŸma. Bir cümlesinde, beÅŸ altı kelimelik tek bir cümlesinde “teröre birçok yazarımızı kurban verdik†dedi, hemen baÅŸka bir konuya geçti. KonuÅŸmadan iki gün sonra, fuara giden bir tramvayda um:ag adına gelen UÄŸur Mumcu’nun kızı Özge Mumcu’yla tanıştım. Bu konuÅŸma sırasında salonda olduÄŸunu öÄŸrenince, dilimin ucuna kadar geldi, ama soramadım: “Ne hissettiniz o sırada?†Sözü deÄŸiÅŸtirip UÄŸur Mumcu’nun Chomsky’nin bir kitabında Türkçe referans olarak gösterilmesini sordum; acaba bir çevirisi mi yapılmıştı? Mumcu’nun kitaplarının uluslararası referans olarak kullanıldığını ama Rabıta gibi temel kaynak kitapların bile tam çevirilerinin yapılmadığını anlattı.
Etkinliklerden birinde İhsan Işık, Türkiye Yazarlar ve Kültür Adamları Ansiklopedisi‘ni tanıtırken yaptığı konuÅŸmada, “Bu çalışmada,†diyordu, “iÅŸkence görmüÅŸ, hapiste yatmış, komünist, solcu bütün yazarları, ayrım yapmadan aldım. İnançları yüzünden, dini baÄŸlılıkları yüzünden eziyet görenleri de.†Ve Attila İlhan’ın adını Engin Noyan andı, “Allah taksiratını affetsin, büyük bir fikir adamı olan Attila İlhan..†O sırada, ebruli bahçenin ortasında AyÅŸe Böhürler’in yapımı olan Orhun Yazıtları’ndan Nobel’e Türk Edebiyatı adlı belgesel film oynatılıyordu ve belgeselde konuÅŸanlar Cemal Süreya, Edip Cansever gibi ÅŸairlerin Anadolu’yla ilgilenmediklerini, İstanbul, İzmir merkezli bir ÅŸiiri yazdıklarını, Batı’yla Anadolu’yu ilk kez Sezai Karakoç’un buluÅŸturduÄŸunu, memleketin ilk kez onda göründüÄŸünü anlatıyorlardı.
Bütün bunların sol kırımı, bir soykırımın küçük küçük parçaları olduÄŸunu anladım sonra. Eski aile dostumuz olan bir sol yayınevi sahibinin yerine uÄŸradım, merhabalaÅŸtık, gülüÅŸtük, sonra… sonra “annen baban nasıl, ne yapıyorlar?†diye sordu. Bön bön baktım yüzüne: sosyalist arkadaşı, yazar ve yayıncı meslektaşı Fulya Gürses’in beÅŸ yıllık kanser mücadelesine yenik düÅŸüp öldüÄŸünü ona haber verdiÄŸim günü hatırladım. Gözüm yeni yayınladığı çeviri kitaplardan birine takıldı: Ermeni Soykırımı Tarihi. O zaman anladım: her ÅŸeyin ebruli olmuÅŸ olduÄŸunu, kendi arkadaÅŸlarının tarihini tutamayanların herhangi bir halkın tarihini tutamayacağını, içinden geçtiÄŸimiz ÅŸeyin sol kırımı olduÄŸunu. İlk kez sevindim annemin, Irak İşgali’ni televizyondan izledikten birkaç gün sonra göÄŸe uçup gittiÄŸine, yaÅŸadığımız bu soykırıma daha fazla tanık olmadığına. Susup arkamı döndüm, baktım, Türkiye’den bir grup ÅŸair daha getirdiklerini gördüm: aralarında, iki gün sonra Frankfurt’tan dönüÅŸ uçağında saÄŸ yayımcılardan bazılarının yanlarındaki bazı sol yayımcılarla sohbet ederken neÅŸeyle okuyacağı Vakit adlı gazete tarafından “eÅŸcinsel-Kemalist†olmakla suçlanıp hedef gösterilecek olan küçük İskender de vardı. Åžairlerin çevresini İstanbul Ticaret Odası’nın İstanbul 2010 tanıtımlarıyla süslenmiÅŸ çantalarını taşıyan bir kalabalık sarmıştı. 2009’da da Dünya Su Forumu ve IMF toplantısı olduÄŸuna göre, sol kırımı daha da sürecek, diye düÅŸündüm.
