Ben Ahmet ÇALLI, ES Bilgisayar ve Danışmanlık ÅŸirketinin ortağıyım. Aynı zamanda Çeviri İşletmeleri DerneÄŸi’nin genel sekreteriyim. ES’i ne kadar tanıdığınızı bilemiyorum ancak adının bilgisayar olduÄŸuna bakmayın biz Türkiye’deki yerelleÅŸtirme amaçlı kurulan ilk ÅŸirketiz (zaten iÅŸe yazılım yerelleÅŸtirmesi ile baÅŸladığımız için adımızda bilgisayar var). Bugün yine yerelleÅŸtirme konusunda muhtemelen Türkiye’deki en büyük ÅŸirketiz. Bizi diÄŸer çeviri iÅŸletmelerinden ayıran belki de en önemli fark ise ÅŸirket ortaklarının hiçbirinin çevirmen olmaması (mühendisiz).
Yıllarca önce Çeviri DerneÄŸi’nin bir toplantısı vesilesiyle Türkiye’deki çevirmen camiası ile tanışmış oldum (öncesinde çok kapalı bir çevre ile kendi iÅŸimizi hallediyorduk). Dönemin dernek baÅŸkanı hocamız, dernek çevirmenlere eÄŸitim ile sertifika versin, ilgili bölüm mezunları 1 yıl, diÄŸerleri 2 yıl eÄŸitim alsın diyince kendimi tutamayıp söz istedim ve “sayın hocam ben sizin yetiÅŸtirdiÄŸiniz mezunları makbul çevirmen olarak kabul etmeyeyim mi yani, verdiÄŸiniz eÄŸitimi inkar mı ediyorsunuz?†diyince herkese soÄŸuk bir duÅŸ olmuÅŸtu. Ancak bugün hocamın aslında ne demek istediÄŸini biraz daha iyi anladığımı düÅŸünüyorum.
Herkes üniversitelerin eÄŸitiminden ÅŸikayetçi ama “üniversite eÄŸitimiâ€ni kavram olarak sorgulayan da yok. ÖÄŸrenciler ve “piyasa†tarafından bakıldığında üniversitelerin meslek okulu olması arzu ediliyor, eÄŸitimciler tarafından bakıldığında da bilim yuvası. Ancak ilgili “bilim†konusunu bilen eÄŸitmen var mı derseniz, o da baÅŸka sorun. Ancak ilgili “bilim†konusunda ders veren akademisyenlerimizin büyük çoÄŸunluÄŸu da filoloji kökenli. Åžimdi bizler eÄŸitmenlerden farklı bir bilim alanında bilimsel eÄŸitim vermelerini bekliyoruz. Yine de son yıllarda inanılmaz bir geliÅŸme var, ve akademisyenleri ciddi biçimde takdir ediyorum çünkü durumun aslında ilk farkında olanlar da onlar. ÖÄŸrenciler tarafından bakıldığında ise durum biraz daha farklı galiba. Onlar eÄŸitimde bir gariplik olduÄŸunu seziyorlar ama henüz adını koyamamışlar. Ben kendi açımdan baktığımda, eÄŸitimdeki gerçek eksikliÄŸin farkındalık olduÄŸunu düÅŸünüyorum. Bugün “iyi†olarak bilinen okullardan mezun olanlar kendilerini herÅŸeyi biliyor addediyorlar, daha adı duyulmamış okullarda okumuÅŸlar ise hiçbirÅŸey bilmediklerini düÅŸünüyorlar ve her ikisi de yanılıyor, piyasa beklentilerinin ve çevirmenliÄŸin ne olduÄŸunun farkında deÄŸiller. Bizim iÅŸletme olarak açıkçası tek beklentimiz var, adam gibi bir dil bilgisi ile desteklenen uzmanlık. Bana kalırsa, çevirmenlik ile ilgili bir sertifika verilecekse, genel bir sertifika yerine mümkünse belirli konularda uzmanlık sertifikaları çok ama çok daha fazla iÅŸe yarar. Tabii bu defa da ciddi bir açmazla karşılaşıyoruz. Çünkü belirli bir konuda uzman olmak için o konuyu enine boyuna bilmek yani o konuyu meslek edinmiÅŸ olmak lazım. Bu da sözü edilen eÄŸitimin söylemine ve ruhuna ters. Çünkü çevirmenlik eÄŸitimi, çevirmen herÅŸeyi çevirir mantığı ile veriliyor, ancak durum bu deÄŸil, çünkü çevirmen maalesef hiçbir zaman herÅŸeyi çeviremiyor ve bana kalırsa çeviremeyecek de (çevirdiÄŸi durumda da makul –veya feasible- olmayacak). Dolayısıyla çevirmene sertifika veren uzman da çevirmen olmayacak veya olmayabilecek. Yok bu sertifika genel bir sertifika olacaksa, yukarıda dediÄŸim gibi, bu defa da zaten mezun olmuÅŸ adama ne sertifikası diye sormak lazım.
Åžimdi asıl söz etmek istediÄŸim iÅŸletmeler kısmına gelelim. İşletmelere sertifika verilmesine gerek yok. Bir iÅŸletme için sertifikadan beklenen her ÅŸey, ama her ÅŸey, zaten yasalar ve mevzuat ile çerçevelenmiÅŸ. ÖrneÄŸin sözünü ettiÄŸiniz iÅŸletmenin çalışma ortamı ve ÅŸartlarının sınırları, çalışma ve sosyal güvenlik bakanlığının iÅŸçi saÄŸlığı ve güvenliÄŸi mevzuatı ile çerçevelenmiÅŸ. Çalışanlarına karşı yükümlülükleri SGK ve çalışma bakanlığı mevzuatı ile belirlenmiÅŸ, serbest çevirmenler ve diÄŸer tüm üçüncü taraflar ile olan iliÅŸkileri yapılan sözleÅŸmeler çerçevesinde ticari, hukuki ve mali yükümlülüklerle ilgili mevzuatlara göre belirlenmiÅŸ. Dolayısıyla bir iÅŸletmenin tüm davranış biçimleri aslında yasalar ile belirlenmiÅŸ. “Çeviri Platformu’nda DışiÅŸlerinin Çevirisi: İşverenden sertifika istenecek mi?” baÅŸlıklı yazıdaki sorunun yanıtı da aslında burada yatıyor. İşletmeyi mevzuat çerçevesinde devlet ve hukuk sistemi denetliyor aslında.
“Çeviri Platformu’nda DışiÅŸlerinin Çevirisi: İşverenden sertifika istenecek mi?” baÅŸlıklı yazıda söz edilen denetimin iÅŸletme-çevirmen iliÅŸkisinin denetimi olduÄŸunun farkındayım. Ancak burada maalesef eÄŸitimdeki en büyük eksiklik devreye giriyor. EÄŸitim sistemi içinde birkaç üniversite dışında kiÅŸilerin mali ve hukuki yükümlülüklerinin anlatıldığı tek bir ders bile yok. Bugün çevirmenlerin çok çok büyük bir yüzdesi sözleÅŸme yapmayı bilmiyor. Çevirmenlerin çok çok büyük bir yüzdesi mali yükümlülüklerinin farkında bile deÄŸil. ÖrneÄŸin çevirmen aynı veya farklı taraflara 1 yıl içinde 2 veya daha fazla gider pusulası imzaladığı takdirde, söz konusu gelir ne olursa olsun vergi kaçırmış olacağının ve mali suç iÅŸlemiÅŸ olacağının farkında deÄŸil. Peki, çevirmen farkında deÄŸil de iÅŸletmeler farkında mı? Onlar da deÄŸil. Dolayısıyla çevirmen-çeviri iÅŸletmeleri iliÅŸkileri de eÄŸer yasalarla belirlenmiÅŸ kurallar çerçevesinde oluÅŸturulursa, bunları da kimsenin denetlemesine aslında ihtiyaç yok. Etik kurallar diyorsunuz. Etik de aslında kelime anlamı ile anlaÅŸmalara uymayı gerektiriyor. Yani aslında ortada ahlaki bir davranışa bırakılmış bir ÅŸey olmaması gerekiyor. EÄŸer bir kiÅŸi veya kuruluÅŸ tüm ticari, mali, hukuki yükümlülüklerini eksiksiz yerine getirirse ortada etik gerektirecek bir durum da olmayacak. ÖrneÄŸin bir iÅŸletme çalışanın sigortasını tam yapmıyor mu? 2 yol var, ya ÅŸikayet et, ya çalışma. Burada etik bir durum yok ki? Ama ÅŸartlar böyle diyorsanız o halde bu ÅŸartları düzeltmenin yolu meslekleÅŸmeden ve örgütlenmeden geçiyor. EÄŸer hiç kimse o ÅŸartlarda çalışmazsa o iÅŸletme o davranışta bulunamaz (fazla idealist olduÄŸunun farkındayım ama baÅŸka çözüm yok bana göre).
Tabii iÅŸletmelerde bir de kalite standardı sertifikaları var, ISO ve EN gibi. Bunlar zannedildiÄŸi gibi iÅŸletmenin kalitesini, hele de yapılan iÅŸin kalitesini hiç göstermiyor. Bunlar iÅŸletmenin her zaman aynı davranış biçiminde olacağının standardı. Yani ben kalitesiz iÅŸ üretiyorum ama her aynı kalitesiz iÅŸi üretiyorum diyorsanız bu standart sertifikalarına sahip olabilirsiniz.
Nihayetinde çeviri sürecine baktığınızda, aslında sistem doÄŸal süreç içinde kendi kendisini denetliyor. Siz bu süreçteki denetim boÅŸluklarını ne kadar doldurmaya çalışsanız, zaman içinde baÅŸka boÅŸluklar oluÅŸmaya devam edecek. Nihayetinde sertifikasyon zorunlu bile olsa benim müÅŸterim beni buna zorlamadıkça benim için hiçbir önemi olmayacak. Bu sadece ülkemizde deÄŸil, dünyada da böyle. ÖrneÄŸin ABD’de ATA sertifikası sadece bir gösterge. ATA sertifikası almış çevirmen her iÅŸi iyi yapar anlamına gelmiyor. Benim en önemli denetçim, müÅŸterim. Onun denetçisi de varsa onun müÅŸterisi. Siz de kitap çevirisi yapıyorsanız, sizin denetçiniz de okurlar. Çevirisine dayanamayıp duvara fırlattığım çok kitap oldu. Çevirmenlerini veya yayınevini aklımda tutmaya çalışıyorum.
Ancak, tüm bu yazdıklarım sonucunda bana göre, sektör için, sertifika ne kadar önemsizse, meslekleÅŸme de o kadar önemli. Önce meslekleÅŸme, arkasından doÄŸal süreç içinde kalite, refah ve umarım daha güzel günler.
Ahmet ÇALLI
ES Bilgisayar ve Danışmanlık
ÇİD Genel Sekreteri
