Sıra Hasan Âli Yücel’e de gelecek, hatta geldi de geçti bile..
ÇaÄŸdaÅŸ çeviribilimin temel paradigmalarından biri Hasan Âli Yücel dönemi çevirilerinin, ilk M.E.B. klasikleri çevirilerinin bir dönüm noktası olduÄŸu, çeviri anlayışında ve toplum-çeviri iliÅŸkisinde önemli bir dönüÅŸüme yol açtığıdır. Çeviribilim içinde neredeyse tartışmasız kabul gören bu görüÅŸ, daha o dönemde tartışmalara yol açmış, kısa süre sonra çok partili dönemde Tercüme Bürosu’nun ve M.E.B. Yayınevi’nin deÄŸiÅŸmesiyle birlikte uygulamada reddedilmiÅŸtir. Fakat çaÄŸdaÅŸ çeviribilimciler örneÄŸin Tercüme Dergisi’nin deÄŸiÅŸmesini ve sonra kapatılmasını ilk, temel önemdeki dönemin bozulması olarak görürler.
TBMM kürsüsünde, antropoloji kitabıyla açıklama yapıldığını (26 Åžubat 2013) gören çeviribilimciler, çevirmenler ne düÅŸündü bilemiyorum; ama genel izlenimim, büyük bir çoÄŸunluÄŸun bu açıklamayı gerçekten de milliyetçiliÄŸe, ırkçılığa karşı bir açıklama olarak yorumladığı. En azından sosyal medyadaki yorumlar bunu düÅŸündürüyor.
Fakat bu yaklaşım, birincisi o dönemle ilgili çok perspektifli düÅŸünmemeye dayanıyor; ikincisi de, burada bu hamlelerin alanının geniÅŸleyeceÄŸini görememiÅŸ oluyor; bilim anlayışına ters düÅŸen bu TBMM açıklamasının bakış açısı sadece antropolojiyle sınırlı kalmayacak, bunu düÅŸünmek için bir neden yok. İsmet İnönü’nün ya da Atatürk’ün mirasını reddederken Hasan Âli Yücel, Orhan Veli ya da Nurullah Ataç’ın reddedilmeyeceÄŸini düÅŸünmek için bir neden yok.
Zaten bu yönde adımlar da, daha önceden atılmış adımların devamı olarak atılıyor. Artık çevirilerinde nasıl “evrim” yerine “inkiÅŸaf” demeyi yadırgamayan, bir tekamül ve tercih olarak sunan çevirmen ve çeviri yayıncıları varsa, aynı ÅŸekilde Türkiye’nin çeviri ve kültür hamlesinin M.E.B. klasikleriyle deÄŸil, daha önceden, hani esprili ÅŸekilde söylersek, Abdülhamid’in Åžerlok Holmes çeviri sipariÅŸleri ve ilk Tercüme Odası’yla yapıldığını söyleyen, yeni bir paradigmaya geçilecek.
Anayasa’da “Türklük” kavramının deÄŸiÅŸtirilmesinin paralelleri kültür alanında gelecek. Sadece “Türk edebiyatı” yerine “Türkiye edebiyatı” ya da “Türkçe edebiyat” demekle sınırlı kalamaz bu akım; yapısöküm daha geniÅŸ ölçekli olacak. Bunun ilk iÅŸaretlerini, aslında yıllarca önce Sabahattin EyüboÄŸlu, Azra Erhat, Nâzım Hikmet gibi kimselerin (hatta zaman zaman Mehmet Akif ‘in bile) “Türkçü, milliyetçi” diye suçlanmalarında görmüÅŸtük. (Bkz. Emperyalizm ve Kültür) Bu durum daha da geniÅŸleyecek. EÄŸer süreç böyle devam ederse. Ama her koÅŸulda çeviribilim içinde bu yeni paradigmanın altyapısının hazırlanmakta olduÄŸunu varsaymakta bir zarar yok.
Oysa buradaki perspektif çok karmaşık ve genellikle yanıltıcı.
Çünkü TBMM’deki siyasi çıkış, paradoksal bir ÅŸekilde, aşırı milliyetçi Nihal Atsız’ın Türk Tarih Tezi’ne karşı çıkışının yeni bir versiyonu. Atsız da tam da aynı ÅŸekilde bu ölçümlere, antropoloji ve uygarlık eksenli bir millet anlayışına karşı çıkmıştı. Fuat Köprülü ve dönemin İstanbul Üniversitesi ekolünün tarih anlayışını savunuyordu. Daha sonra Sabahattin Ali’yle, Tercüme Bürosu’nda çalışan ve Atsız’la yaÅŸadığı sorunlar yüzünden kadrolu iÅŸinden olacak olan Sabahattin Ali’yle yaÅŸadığı karşıtlığın da arka planında bu tarih anlayışı vardı.
KuÅŸkusuz burada birebir örtüÅŸmeler yok, ama tarihsel tekerrürler var.
Kısacası, bugün Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki bilim ve kültür hayatına getirilen eleÅŸtirileri dikkatle izlemekte yarar var. Sonuçta yeni bir paradigmayı hayata geçiriliyor.
Çeviribilimciler bir karar vermek zorunda kalacak: Hasan Âli Yücel paradigması korunacak mı, korunmayacak mı? Yoksa onu sıkça karalayan Nihal Atsız’ın anlayışı mı hakim olacak?
