Çeviribilim‘den: Son zamanlarda bazı okuryazarlar garip bir ÅŸey yapıyor: eski Türk yazarlarını, çevirmenlerini ele alıp günümüzün moda kavramlarıyla açıklamaya, eleÅŸtirmeye çalışıyor. Bazen verimli sonuçlar doÄŸursa da bu, genellikle yabancı kavramlarla yola çıkıldığı için akılcı bir temeli olmayan sonuçlar ortaya çıkıyor. Nokta dergisinin 14-20 Aralık 2006 sayısında bu tür bir yazı var: “Mavi Anadolu’nun Bilinmeyen Yüzü” adlı bu yazı cumhuriyetin ilk aydın kuÅŸağının “hümanist” deÄŸil, “milliyetçi” olduÄŸu iddialarını ele alıyor. Günümüzün modası olan bu milliyetçilik avcılığı olasılıkla çok daha saçma yerlere varacak, herhalde yakında Cemal Süreya’nın da, Hz. Muhammed’in de milliyetçi olduÄŸunu öne sürecekler.
Yazının (yukarıda resim olarak aktardığımız) bir kısmında dönemin çevirilerinin de milliyetçi, militarist anlayışla yapıldığı, bazı çevirilerin eksiltildiÄŸi gibi bir fikir, çevirmenlerin kendi dipnotlarından yararlanılarak öne sürülüyor. Sabahattin EyüboÄŸlu’nun büyük bir çeviri klasiÄŸi olan Gargantua‘sı örnek veriliyor; herhangi bir metin çözümlemesi, çeviri sorunu tanımlaması yok: Çevirmen, Fransız askerleriyle devlet görevlileriyle ilgili kısımları atmış, demek ki milliyetçi ve militarist. Gargantua çevirisini okumuÅŸ herkes, bu muhteÅŸem hiciv klasiÄŸinin (kusursuz deÄŸil) enfes çevirisiyle ilgili yorumu yanıltıcı bulacaktır.
AÅŸağıda Sabahattin EyüboÄŸlu’nun dünya görüÅŸünü çok özlü bir ÅŸekilde yansıtan 1967 tarihli bir yazısı yer alıyor. “Emperyalizm ve Kültür” baÅŸlıklı bu yazı, güncelliÄŸinden hiçbir ÅŸey kaybetmemiÅŸ, aksine çok daha güncel bir anlam kazanmış olması bir yana, bir bakıma EyüboÄŸlu’nun çeviri anlayışını da yansıtıyor. – Sabri Gürses
EMPERYALİZM VE KÜLTÜR
Bu kültür emperyalizmi kavramını bizde ilkin kim attı ortaya bilmiyorum, ama iyi tutturmuÅŸ doÄŸrusu; bakıyorum aklı başında yazarlarımız bile duruyorlar üstünde, yeni sömürgeciliÄŸe karşı savaÅŸta bir silâh olarak kullanıyorlar bunu. Benim bildiÄŸim bu kavram bir Fransız buluÅŸudur ve kaynaklarından biri de Pierre Loti’dir. O Pierre Loti ki Batı kültürünü benimsemek isteyenlere karşı çarÅŸaflı peçeli, inÅŸallah’lı maÅŸallah’lı DoÄŸu kültürünü sürdürmek isteyenleri tutuyordu. Batı emperyalistlerinin istediÄŸi buydu zaten : Aman, doÄŸulu doÄŸulu kalsın! Fransız sömürgeciliÄŸine karşı savaÅŸan Arapları tutan Fransız yazarlarının tutumu ÅŸüphesiz Pierre Loti’ninkinden baÅŸkaydı, ama onlar da, çok iyi niyetlerle de olsa, Arapların Arap kalmasını, Batı kültürünün bir emperyalist ve burjuva tuzağı olarak görülmesini istiyorlardı. O kadar ki Fransız emperyalizmine karşı savaÅŸan bir Cezayirli, Parisli okul arkadaÅŸlarından aldığı hızla ÅŸu sözü söyleyebiliyordu: Moliere’in bir komedyası Cezayirliler için bir Fransız taburundan çok daha zararlı ve tehlikelidir. Hoppala! Aykırı bir düÅŸünce bile deÄŸil bu; yalınkat, dört köÅŸeli, daha doÄŸrusu yuvarlak, kabağımsı bir söz bu. Saraylıları da Aristokratları da, Burjuvaları da, para babalarını da, para babalarına uÅŸaklık eden yobazları ve din sömürgenlerini de halka gülünç pösferip Fransız Büyük Devrimini hazırlavan Moliere niçin kültür emperyalizminin adamı sayılır? O Moliere ki, yurdunun toprağına gömülmesine Kilise izin vermemiÅŸ ve Kralın araya girmesiyle gömülebilen ötüÅŸü adsız insan kemikleri arasına karışıp gitmiÅŸtir.
Madem Batı sömürgendir, Batı kültürü de sömürgenliÄŸin buyruÄŸundadır; emperyalistlerin kılıcı ve kültürü aynı ÅŸeydir; ikisi aynı yıkılası gücün iki ayrı belirtisidir, diyor, demek istiyor Kültür Emperyalizmi kavramını ciddiye alan aydınlarımız. A kardeÅŸ, madem öyle, niçin oÄŸlunu kızını Batılı okullara, hem de Batının en geri papaz okullarına verirsin, Fransızca İngilizce öÄŸrenmeÄŸe çalışırsın, Arapça Farsça öÄŸrenecek yerde? Üstelik, Batı kültürünün çiçeÄŸi, ÅŸanı ÅŸerefi olan Karl Marx’ın da hayranısın. Ya o da haklıdan yana görünüp dolambaçlı yollardan emperyalizme hizmet ediyorsa?
Hayır, diyeceksin, onun gibi Batılı filozoflar, bilginler emperyalizmin karşısındadırlar. Peki Batı kültürünün asıl temsilcileri onlar deÄŸil de emperyalizme uÅŸaklık etmiÅŸ filozoflar, bilginler, sanatçılar mıdır? Kültür dediÄŸimiz ÅŸey Batı’da olsun, DoÄŸu’da olsun kırallara, sultanlara, para babalarına inat doÄŸruluktan, insanlıktan yana olan, bu uÄŸurda canlarını bile verebilen insanların yarattıkları DEÄžER deÄŸil midir? Bugünkü Fransa’nın en büyük kültür adamı Sartre, bugünkü İngiltere’nin en büyük kültür adamı Russell emperyalizme mi hizmet etmektedir? Sorulması bile ayıp sorular bunlar; ama sormak zorunda kalıyor insan, emperyalizm düÅŸmanlığının kültür düÅŸmanlığına çevrilmesini önlemek için.
Batı uygarlığıyla Batı sömürgenliÄŸini birbirine karıştıranlar birer öfke sarhoÅŸu deÄŸillerse bilgisizce bir savaÅŸ taktiÄŸinin kurbanıdırlar. Böyle bir halt karıştırmak hele yeni Türkiye’nin bir aydınına hiç yakışmaz; çünkü yeni Türkiye’nin kurucusu Mustafa Kemal Batı sömürgeciliÄŸinin amansız düÅŸmanı ve Batı kültürünün kulu kölesiydi. Mustafa Kemal emperyalizmin öylesine karşısındaydı ki kendi milletinin emperyalist tarihinden bile tiksinmiÅŸ, Osmanlı emperyalizmini milletinin belleÄŸinden silmeÄŸe kalkışmıştı. Milletinin, her milletin bağımsızlığı, ilkelerin ilkesi, ölüm kalım sorunuydu onun için. Ya bağımsızlık ya ölüm diyordu emperyalistlere karşı, öyleyken Batı kültürüne milletinin kılığını, yasalarını, yazısını, haftasının günlerini, soy adlarını deÄŸiÅŸtirtesiye baÄŸlıydı.
Batı emperyalizmi ve Balı kültürü biribirinden o kadar ayrı gerçeklerdir ki, Mustafa Kemal yurdundan kapı dışarı ettiÄŸi emperyalist komutanlardan kültürce çok daha Batılı sayılabilir. Bizim bağımsızlık savaşımız Batı’ya karşı Batı kültüründen yararlanarak kazandığımız bir savaÅŸtır. Mustafa Kemal’in savaşı yönetirken saÄŸa sola yolladığı bütün genelgelerde Batılı hak hukuk ilkeleri ağır basar. Mustafa Kemal Batı emperyalizmini Batı kültürünün verileriyle suçlar, Batılı bir kafayla yener, yener yenmez de kurduÄŸu devletin bütün pencerelerini Batı kültürüne açar.
Kimi aydınlarımıza göre yanlıştı Mustafa Kemal’in yaptığı. Batı emperyalizmine karşı koyduÄŸu ölçüde onun bir aracısı olan Batı kültürüne de karşı koymalıydı, kendi kültürümüzü geliÅŸtirmeliydi. Yani o da Mehmet Akif’le birlikte: Medeniyet dediÄŸin tek diÅŸi kalmış canavar! demeli, İslâm Kültürüne sıkı sıkı baÄŸlanmalı ya da Ziya Gökalp’le birlikte Batıdan yalnız tekniÄŸi alıp Turan yolunu tutmalıydı. Bereket Mustafa Kemal bu ham hayallere kapılacak askerlerden deÄŸildi; öyle olsa zaten, Batı emperyalistlerini yenemez Enver PaÅŸa gibi oyuncağı olurdu onların, İslamcılığı ingiliz, Turancılığı Alman emperyalizmi körükleyip kullanmadı mı? Bugün Amerikan emperyalizmi Türkiye’de gerici akımları türlü yollardan beslemiyor mu?
Mehmet Akif’in anlamadığı ve Mustafa Kemal’in erkenden sezinlediÄŸi gerçek ÅŸudur: Batı kültürü çaÄŸdaÅŸ insanlığın özlediÄŸi ve bütün eski dünya kültürlerinin emzirdiÄŸi bir kültürdür ve emperyalistlerin, para babalarının deÄŸil, bütün dünya halklarının malıdır ve de bu kültür emperyalizmin aracısı olmak ÅŸöyle dursun, ona karşı savaÅŸabilen, ezilenleri ezenlere, sömürülenleri sömürenlere karşı yürütebilen tek kültürdür. Emperyalistler elbet bu kültürden yararlanıyor, onun insanlık için, çok kez canlan pahasına ortaya koyduÄŸu buluÅŸları kötüye kullanıyorlar; ama ezilenlerin ezenlere karşı bu kültürden baÅŸka silahı yoktur ve bu kültür, gerçek sanatçısı, bilgini filozofuyla beÅŸyüz yıldır, bütün dünya halklarına özgürlük, bağımsızlık öÄŸütleri vermektedir.
Yeni Türkiye Batı emperyalizmine “Defolâ€, Batı kültürüne “Buyur†diyerek kurulmuÅŸtur. KiÅŸisel hınçlar ya da kuramsal ukalâlıklarla bu ayırımı hiçe sayarak havada su dövenler, sosyalist de olsalar, Yeni Türkiye’de yalnız eskiciler, gericilerle anlaşılabilirler. Nitekim Memduh Åževket Esendal’ın bu ayırımı tartışma konusu yapması bile Mustafa Kemal’in partisini devrimlerden uzaklaşıp eski düzeyden, eÅŸraftan, aÄŸadan, İmamdan yana çevirivermiÅŸtir birdenbire
Bizim Batı kültürüne yöneliÅŸimiz, Batılıların Yunan-Roma kültürüne yöneliÅŸleri gibi skolastikten kurtulup kendine gelme’dir aslında. Humanizma Batılıları, Batı kültürü de bize özgür ve bağımsız bir insanlık özlemi getirmiÅŸ, milli deÄŸerleri yoketmek ÅŸöyle dursun, özellikle bu deÄŸerlerin bilincine götürmüÅŸtür. Kendi dilimizin bilincine kimler getirdi bizi? Yüzyıllardır hor görülmüÅŸ halkımızın sanat gücünü kimler gün ışığına çıkardı? Kimler eÅŸelemeÄŸe baÅŸladı topraklarımız altında uyuyan uygarlıkları? Selçuklu, Osmanlı anıtlarının bile tozlarını kimler sildi? Batı kültürüyle yetiÅŸmemiÅŸ olanlar mı?
Emperyalizm, sömürgenlik hiçbir kültürün, hattâ hiçbir halkın suçu deÄŸil kültürsüzlerin, halkları sömürenlerin yüz karasıdır. Emperyalizmin yöneticileri baÄŸlı oldukları milletin ve kültürün gerçek temsilcileri midir? Nerde! Tam tersine emperyalist politikacı bir azınlığın çıkarı yanında milletini hiçe sayandır. Amerikan emperyalizmine kızıp Amerikan bayrağını yakan genç de emperyalizmle kültürü karıştıran gibi haltediyor bence; o bayrak, Amerikan gençlerini haksız bir savaÅŸta ufak para gibi harcayıp kalleÅŸçe öldürülen Kennedy’nin koltuÄŸunda bir petrol kıratı sorumsuzluÄŸuyla oturan Johnson’un deÄŸil özgürlük, bağımsızlık için, insan hakları için savaÅŸmış, canlarını vermiÅŸ, yerlileri, zencileri kölelikten kurtarmaya çalışmış Amerikalıların bayrağıdır. Mustafa Kemal emperyalizmle kültürü karıştırmadığı gibi, tepelediÄŸi Yunan saldırganlarıyla Yunan bayrağını da karıştırmamıştır. İzmir’de çaÄŸrıldığı bir evin merdivenlerine Yunan bayrağını seren ev sahiplerini terslemiÅŸ ve böylece kendi milletinin emperyalistlerine karşı da olsa bağımsızlığını kazanmış bir millete saygısı olduÄŸunu belirtmek büyüklüÄŸünü göstermiÅŸtir.
Bugüne dek bütün savaÅŸlara kültürü, hakları ve halkları hor gören saldırganlar sebep olmadı mı? Bu saldırganları besleyen para gücü kültürü besler göründüÄŸü zaman bile kültürün baÅŸ düÅŸmanı olmuÅŸtur.
Uzatmayalım, emperyalizme düÅŸman olmak ne kadar akıllıca, insanca bir davranışsa, kültüre, herhangi bir kültüre ve o kültürü yaratan halka düÅŸman olmak o kadar budalaca ve insanlık dışıdır. Gelin etmeyin, öfkemizi akıllıca kullanalım, Mustafa Kemal gibi. İnsanlığın, hakların ve halkların dostu olan kültürü, insanlığın, hakların ve halkların düÅŸmanı olan emperyalizmle karıştırmayalım. Daha da kısacası, emperyalizmle kültür sözlerini, aydınlarından ışık bekleyen insanların aklını bulandırmamak için bir araya getirmeyelim, sözde kültürlü birçok aydınlarımız emperyalizmin uÅŸağı olsalar bile.
(Kaynak: Sabahattin EyüboÄŸlu, Bütün Yazıları 1, Cem Yayınevi, 1981, s. 356-360. İlk yayımı: Yeni Ufuklar, Kasım 1967, s. 167-172.)


O türden okuryazarların hepsi de moda fakat tehlikeli bir modayı piyasaya süren kiÅŸiler, gruplar. Fakat neden adlarını verme gereksinmesi duymadınız? Kendileri patır patır ad döküyorlar. Ahmet HaÅŸim’i bile milliyetçi yapıp çıkacak murat belge! Bu yazınız için sizi kutlarım. Biz sade yurttaÅŸlar böyle yazılara, farklı bakış açılarına ihtiyaç duyuyoruz fakat, kimseden ses soluk çıkmıyor. Türkiye’de uzun zamandır tek bir grubun sesi çıkıyor o da murat belge ve çevresindekilerdir. Yok mu bu ülkede üniversiteler, baÅŸka edebiyatçılar, sosyologlar yok mu?
Sayın Metin Baran, ilginiz için teÅŸekkür ederim. Fakat konuyu belli kiÅŸiler çerçevesinde deÄŸil, genel bir eÄŸilim çerçevesinde deÄŸerlendirmek gerekir kanısındayım. GeçmiÅŸ kaynakların yeniden yayınlanmasının, daha ayrıntılı incelenmesinin bu tür yaklaşımların önüne geçeceÄŸine inanıyorum. Çeviribilim’de bu konuya yer verilmesinin temel nedeni, çok sayıda genç insanın EyüboÄŸlu ve çevirmenliÄŸi üzerine yanıltıcı bir izlenim edinme olasılığı. EyüboÄŸlu üzerine yorum yerine, kendisinin okunması bu hatayı düzeltecektir umarım.