7 yıl önce bugün, Kitap Çevirmenleri Meslek BirliÄŸi, Uluslararası İşçi ve Emekçi Bayramı olan 1 Mayıs gününde resmi kuruluÅŸunu ilan etti. 2004 yılında bir grup çevirmenin baÅŸlattığı çalışmalar 2005 yılında yayınlanan Okura, Yayınevlerine ve Kitap Çevirmenlerine ÇaÄŸrıların ardından örgütlenme aÅŸamasında ulaÅŸmış ve 2006 yılı Kitap Çevirmenleri Meslek BirliÄŸi’nin kuruluÅŸ yılı olmuÅŸtu. Dört yıl bu isimle çalışan birlik, 2010 yılında, daha geniÅŸ bir çatı oluÅŸturma zorunluluÄŸu nedeniyle Çevirmenler Meslek BirliÄŸi’ne dönüÅŸtü ve bugün bu isimle, üç yüze yakın üyeyle çalışmalarına devam ediyor.
Kitap çevirmenleri için hazırlanan Okura, Yayınevlerine ve Kitap Çevirmenlerine ÇaÄŸrı ve Kılavuz metinleri hâlâ temel baÅŸvuru kaynakları olarak durmaktadır.
***
OKURA ÇAÄžRI
Yabancı dillerden çevrilmiÅŸ kitapları okurken bunları kimin çevirdiÄŸine dikkat ediyor musunuz hiç? Pek çok okur için bu sorunun cevabının “hayır†olduÄŸunu biliyoruz. Hele bir kitabın çevirisi iyiyse zaten ÅŸeffaf olan çevirmen iyice görünmez olur. Çeviri ancak çok kötü, hatta kitabı okutmayacak kadar kötü olduÄŸunda dikkat çeker. Bazen suçu kendimizde bulup metnin bizi “aÅŸtığını†düÅŸünerek, bazen çevirinin kötülüÄŸünü ister istemez teÅŸhis ederek, hevesle elimize aldığımız kitabı beÅŸ on sayfa sonra hüsranla bıraktığımızda (ama ancak o zaman) bu kitabın baÅŸka bir dilden “birisi†tarafından çevrildiÄŸinin farkına varırız. Birçok kitapseverin “Bir daha çeviri kitap okumayacağım†diye söylendiÄŸini duymuÅŸuzdur. Çeviri kalitesinin düÅŸük olması insanı kitap okumaktan soÄŸutacak, bazı çok önemli eserlerin kültür hayatımızda sadece cismen varolmasına sebep olacak, dolayısıyla düÅŸünce ve haz dünyamızı daraltacak kadar ciddi bir sorundur.
Kitap dergilerinde, genelde bir çeviriyi (çevirmenini de ismen zikrederek) fazla bir veri sunmadan ve kaynak metinle ciddi bir kıyaslama yapmadan yerden yere vuran “çeviri eleÅŸtirisi†yazılarıyla karşılaÅŸmıştır çoÄŸu meraklı okur. Yazılı, ya da sözlü her platformda kolayca saldırı hedefi, hatta alay konusu haline getirilen bu çevirmenler kim peki? OkuduÄŸunuz kitaplar hangi ÅŸartlarda çevriliyor biliyor musunuz? UNESCO, PEN, European Writers Congress gibi saygın uluslararası kurumların yazarlarla aynı konumda, yani “müellif†kabul ettiÄŸi, Türk hukukunun da “eser sahipliÄŸi†statüsünü tescil ettiÄŸi çevirmenlerin ülkemizde düzenli gelir, sigorta, emeklilik gibi en temel sosyal haklardan yoksun olduÄŸunu biliyor musunuz? Diyelim ki 10 YTL vererek bir kitap aldığınızda bu paranın kabaca 2 lirasının dağıtımcıya, 2 lirasının kitapçıya, 1 lirasının telif alımına, 2 lirasının matbaa, cilt, kağıt, dizgi vs. ile ofis giderlerine, 80 kuruÅŸunun KDV olarak devlete gittiÄŸini, “eser sahibi†çevirmenin bundan aldığı payın genellikle 50 ila 75 kuruÅŸ civarında kaldığından haberiniz var mı? Bir kitabı zevkle okuyabilmenizin belki de bir okur olarak sizi ilgilendirmeyeceÄŸini düÅŸündüÄŸünüz bu rakamlarla yakından ilgisi olduÄŸunun farkında mısınız?
Ülkemiz koÅŸullarında yabancı bir dili az çok bilip içinden çeviri yapmayı geçiren herkes çoÄŸunlukla özel bir eÄŸitim almadan çevirmen olabilmektedir. Çeviri eÄŸitimi alanlar da genellikle maddi sorunlar nedeniyle bu iÅŸi hobi olarak görüp baÅŸka alanlara yönelmekte, bu yüzden de tecrübeyle gelen yetkinliÄŸe ulaÅŸamamaktadır. Bir yayınevine çeviri yapmak için baÅŸvurduÄŸunuzda, hangi alanda çeviri yapmak istediÄŸiniz sorulduktan sonra size hemen bir deneme çevirisi verilecektir. Teslim ettiÄŸiniz deneme çevirisi yeterince titizlikle deÄŸerlendirilmediÄŸi için, ortalama bir düzey tutturmanız halinde pek de bilgili, hatta ilgili olmadığınız bir alana ait bir kitabı çevirirken bulabilirsiniz kendinizi. Türkiye’de çeviri faaliyeti uzun yıllar neredeyse gönüllülük ilkesiyle, “şan olsun†diye yürütülmüÅŸtür. Bu yüzden de çeviri genelde bir hobi, bir ek iÅŸ, öÄŸrenciler için cep harçlığı olarak görülür. Çeviri meslek, çevirmen meslek erbabı olamaz bir türlü. Halbuki bu meslekte tecrübe gerçekten hayati bir önem taşır. Maalesef bu tecrübeyi iletecek kurumlar olmadığından, mevcut mütercim tercümanlık bölümleri kitap çevirisi üzerine yeterince odaklanmadığından, çevirmen zanaatini ilerletme yolunda yalnızdır, her ÅŸeyi en baÅŸtan ve tek başına keÅŸfetmesi, buluÅŸlar yapması gerekir.
Peki kimdir “iyi†çevirmen? Öncelikle bunun çok tartışmalı ve göreceli bir konu olduÄŸunu belirterek, kabaca bir tarifle yetinelim. “İyi†ya da “iÅŸinin ehli†çevirmen, çevirdiÄŸi kaynak metne hakim, sahip çıkabileceÄŸi ve okurun yararlanabileceÄŸi tutarlı bir metni oluÅŸturabilen kiÅŸidir; ilk baÅŸta Türkçeye son derece hakim biridir. Ayrıca çeviriyi yaptığı yabancı dilin girdisini çıktısını, tuzaklara düÅŸmeyecek kadar iyi bilmesi, alanında adeta uzmanlaÅŸmış olması ve uzmanlık düzeyini hiçbir zaman yeterli görmeyip sürekli araÅŸtırmalar yapması gerekir. Yani sosyoloji, felsefe, edebiyat, tarih, din, bilim vb. konularda fazlasıyla malumat sahibi olmalıdır. Oysa bu kadar iyi yetiÅŸmiÅŸ insanlar genelde üç kuruÅŸ parayla, çok yoÄŸun bir zihin emeÄŸi gerektiren böylesi bir iÅŸte uzun müddet oyalanmazlar. Çok daha iyi gelir elde edecekleri baÅŸka iÅŸlere yönelirler.
Bir çevirmenin iÅŸyeri neresidir? Kitap çevirmeninin iÅŸyeri evidir ve mesleÄŸini sürdürürken genellikle yalnızdır. Tek başına yaşıyorsa insan yüzü görmeden günler geçirebilir. Çevirmenin sosyalleÅŸme imkanı olmadığı gibi sosyal güvencesi de yoktur. Sigorta ve emeklilik kavramları çevirmenin aklının ucundan bile geçiremediÄŸi, talep bile edilemeyecek, zaten nereden talep edeceÄŸini bilmediÄŸi ÅŸeylerdir. Bir çevirmen, kendisine verilen ücretten %30 civarı vergi kesildiÄŸi halde temel saÄŸlık hizmetlerinden ücretsiz yararlanamaz ve emekli olamaz. Peki bu koÅŸullarda çeviri neden yapılır? Manevi haz, dile ve kitaplara duyulan sevgi, özgürlük merakı ve aç kalmayacak kadar para uÄŸruna yapılır, ama çoÄŸunlukla meslek olarak seçilmez.
Çeviri mesleÄŸe dönüÅŸemediÄŸi ve bu iÅŸi düzenli olarak, tecrübe biriktirerek, tam mesai sürdüren insanlar çok az olduÄŸu için ne yazık ki yayınevleri maddi beklentileri daha az olan “çevirmen adaylarıâ€na çeviri vermek zorunda kalır ama esasında bu “zorunluluk†da baÅŸtan beri yapılan yanlış tercihlerin sonucudur. Yayınevleri ellerine gelen acemice çevirileri güvendikleri redaktörlerine ya da editörlerine bazen sil baÅŸtan yaptırmayı bile göze alır duruma gelmiÅŸlerdir. Elden geçen kötü bir çeviri, baÅŸtan sona iyi yapılan bir çeviriyle kesinlikle boy ölçüÅŸemez ama bu çoÄŸunlukla göz ardı edilir. Bu gidiÅŸat, çeviri kalitesinin (dolayısıyla düÅŸünce ve edebi beÄŸeni kalitesinin) düÅŸmesine sebep olduÄŸu gibi bir meslek olarak çevirmenliÄŸin ve çevirmenlerin itibarını da zedelemektedir. Çözümse, kötü çeviriden yakınan, hatta maÄŸdur olan yayınevlerinin yetenekli çevirmenleri bu iÅŸi sürdürmeye teÅŸvik etmek için küçük mali düzenlemeler yapmaları ve her ne kadar esasen ticari kuruluÅŸlar olsalar da çevirmenlerle gerçek bir iletiÅŸim kurup “pedagojik†iÅŸlevler de üstlenmeleridir.
Piyasanın bu halinden rahatsız olan biz bir grup çevirmen bir araya geldik. MesleÄŸimizi sürdürürken yaÅŸadığımız sorunlardan yola çıkarak öncelikle çevirmenlerin hep göz ardı edilmiÅŸ olan haklarını dikkate alan bir tipsözleÅŸme hazırlamak üzerine yoÄŸunlaÅŸtık. Hakların sorumlulukları da beraberinde getirdiÄŸinin bilincindeyiz. Esas amacımız çevirinin bir meslek olarak sürdürülebilecek kadar gelir getirmesi, böylece insanların bu iÅŸte tecrübe edinebilmelerine imkan tanınması ve kitap çevirisinde kalitenin yükselmesi. Ayrıca grubumuzda atölyeler düzenleyerek tecrübelerimizi paylaşıyor, internet üzerinden terim ve cümle düzeyinde bilgi paylaşımında bulunuyoruz. Ortada ciddi bir sorun var ve bizler o sorunu gidermek için elimizden geleni yapmaya çalışıyoruz. Ama okurların da desteÄŸine ihtiyacımız var.
Bu metni, size yayıncılık faaliyetinin en önemli ayaklarından biri olduÄŸunuzu hatırlatmak için kaleme aldık. Okur ille de edilgen konumda olmak, kendisine sunulan ürüne razı olmak zorunda deÄŸil. Yayınevlerinden kaliteli çeviri talep edin. Bunun için okuduÄŸunuz kitapların çevirmenlerine dikkat etmekle iÅŸe baÅŸlayın. SevdiÄŸiniz çevirileri, beÄŸendiÄŸiniz çevirmenleri kitaplarda belirtilen e-posta adreslerine yazarak yayınevlerine bildirip hem onları iyi çeviri yayınlamaya hem de iyi çevirmenleri bu iÅŸi sürdürmeye teÅŸvik edin. Hiç okuyamadığınız, gerçekten çok kötü bulduÄŸunuz çevirilerle karşılaşınca yayınevlerinden hesap sorun (bu arada nitelikli çevirilerin de her zaman tartışmaya açık noktalar içerebileceÄŸini, hiçbir çevirinin mükemmel olamayacağını akıldan çıkarmamak lazım). Çevirmenler, yazarlar ve yayıncılar onca emek sarf ederek ürettikleri eserleri adeta boÅŸluÄŸa bırakıyorlar; o eserleri takdir edecek ya da eleÅŸtirecek okurlarla iletiÅŸimimiz hemen hemen yok denecek seviyede; halbuki böyle bir etkileÅŸim herkes açısından çok faydalı olabilir. Çevirmenler olarak okurdan isteÄŸimiz kaliteli çeviri talep etmeleri ve tepkilerini göstermeleri. Biz kaliteli çeviriler üretmek için elimizden gelenin en iyisini yapmaya devam edeceÄŸiz.
***
YAYINEVLERİNE ÇAÄžRI
Nitelikli çevirmen sayısının azlığı yayınevlerinin, çeviri kalitesinin düÅŸüklüÄŸü bütün okurların genel ÅŸikayeti. Yayınevlerinde çalışan editörlerin, daha dar anlamıyla metin redaktörü diyebileceÄŸimiz, bir çeviri metne son ÅŸeklini veren insanların bir kısmı, yayın dünyasında yeterince nitelikli çevirmen bulunmadığından önlerine gelen “bozuk†iÅŸleri düzeltmek, birçoÄŸunu baÅŸtan çevirmek zorunda kalan “gölge çevirmenlerâ€. Nitelikli çevirmen bulunmaması, nedenlerine çok fazla bakılmayan bir sonuç aslında. Nedeni, çevirmenliÄŸin bir “meslek†olmaması:
Mütercim tercümanlık ya da filoloji bölümlerinden mezun olan insanların büyük kısmı hayatlarını idame ettirebilecekleri bir alana, ticari çeviriye yöneliyor. Kitap çevirmenliÄŸi, çoÄŸu baÅŸka iÅŸler yoluyla geçimlerini saÄŸlayan insanların “manevi tatmin†saÄŸlamak amacıyla icra ettikleri “amatör bir uÄŸraÅŸâ€. Alanında uzmanlaÅŸabilen “şanslı†ehil amatörler de var. Ama sayıları pek az olduÄŸundan yayınevleri çoÄŸunlukla ehil olmayan kiÅŸilere çeviri verme, sonra kendi bünyelerinde istihdam ettikleri “gölge çevirmenlerâ€e çeviriyi düzelttirme yolunu seçiyor. Kitap çevirmenliÄŸi bir “boÅŸ zaman uÄŸraşı†statüsünde olduÄŸu için, insanların kendilerini bu alanda yetiÅŸtirme, ufkunu bu yönde belirleme, baÅŸka iÅŸler yapmaksızın salt çeviriye odaklanma ve daha iyi performans sergileme imkanı baÅŸtan ortadan kaldırılıyor.
Kitaba genellikle “kutsal†bir nesne muamelesi ediyoruz. Bir kitabın ortaya çıkmasına katkıda bulunan bir insanın asıl kazancının, kitap etrafındaki “auraâ€dan pay almak olduÄŸunu düÅŸünüyoruz. Dolayısıyla çevirmenliÄŸi bir “gönül iÅŸi†diye görüp, para kazanma ihtiyacının bu iÅŸte yeri olmadığını varsayıyoruz (sadece yayınevleri çalışanları deÄŸil, çevirmenler de kitaba haklı olarak böyle bir deÄŸer atfediyor, aksi takdirde zaten bu denli düÅŸük ücretlerle çalışmazlardı). Ama çoÄŸu zaman, bir iÅŸe “gönül vermek†ile “gönüllü çalışmaâ€nın aynı ÅŸey olmadığını unutuyoruz. Kitabın üretiminden satışına uzanan (editörlüÄŸünden dizgisine, sayfa düzeninden baskısına ve dağıtımına kadar) bütün süreçlerde bu iÅŸle geçinen birtakım insanların olmasını sorgulamak aklımızın köÅŸesinden bile geçmezken, üretimin olmazsa olmaz unsuru çevirmenin geçim derdinde olmasına kuÅŸkuyla yaklaşıyoruz. Kısacası, aslında sadece çevirmenden, kitabın kutsallığına halel getirmemesini bekliyoruz. Sonuçta, keÅŸfettiÄŸimiz genç yetenekler düzenli bir iÅŸ sahibi olmak için editör olup “gölge çevirmenler†haline geliyor, tecrübeli “ehil amatörler†geçimlerini saÄŸladıkları iÅŸlerden vakit bulup çeviri yapamıyor ve bu kısır döngü böyle devam ediyor.
Türkiye’de kitap satışlarının düÅŸüklüÄŸünden dem vurup, kitap çevirmenliÄŸinin doÄŸası gereÄŸi düÅŸük gelirli bir iÅŸ olduÄŸunu savunuyoruz (yukarıda söz ettiÄŸimiz “mistifikasyonâ€la birlikte bu da, kitap üretiminin diÄŸer süreçlerinde para kazanan insanların bulunduÄŸu gerçeÄŸinin üzerini örtüyor). Kitap çevirmek isteyen bir kiÅŸinin bu koÅŸulu bilerek bu iÅŸe soyunması, iÅŸine salt “tutkuâ€yla sarılıp “meslek etiÄŸine†uygun davranması gerektiÄŸini savunuyor, geçim sıkıntısı yüzünden iÅŸinde gereken özeni gösteremediÄŸinde bu durumu bir mazeret olarak öne süremeyeceÄŸini iddia ediyoruz. Oysa iÅŸe tutkuyla sarılmak, herhangi bir meslekte çalışan herkesten beklenir. Yüksek kazanç, bir insanın iÅŸini iyi yapması için tek başına motive edici bir unsur olamaz. Öte yandan, yaptığı iÅŸle geçimini saÄŸlayamayan bir insanın performansı, ne kadar titiz ve özenli olursa olsun, ister istemez düÅŸer. “Meslek†statüsüne getirmeye yanaÅŸmadığımız bir uÄŸraÅŸla iÅŸtigal eden insanlardan “meslek etiÄŸiâ€ne uygun davranmalarını beklemek, çeliÅŸkili deÄŸil midir?
Kitap satışlarının düÅŸüklüÄŸü karşısında yayınevlerinde otomatik olarak devreye giren ilk refleks, reklam faaliyetlerine ağırlık vermek. İnsanların yayınlanan “nitelikli†kitaplardan haberdar olmadıkları, haberdar olsalar aslında o kitapları alacakları varsayılıyor. Yayınevleri, çevirmenlerin makul ücretlerle çalışabilmeleri için gerekli önkoÅŸulun satışların yükselmesi olduÄŸunu savunuyorsa, yayınladıkları ve bir türlü satamadıkları “nitelikli†kitaplar için hangi kitleyi öngördüklerini iyi deÄŸerlendirmeli, bu kitleyi nasıl geniÅŸletebilecekleri üzerinde daha çok kafa yormalı. Kitap satışlarının düÅŸük olması, tıpkı iyi çevirmenlerin yetiÅŸmemesi gibi, belirli etkenlerin sonucu ve bu durumun salt reklam kampanyalarıyla çözülemeyecek, yapısal bir sorun olduÄŸu tartışılmaz. Yayınevleri, eÄŸer bir misyonla yola çıktıklarını iddia ediyorlarsa, ülkenin ihtiyaç duyduÄŸu kitapları yayınlamak kadar bu kitapları okuyacak kitlelerin yaratılmasında rol oynamanın da bu misyonun parçası olduÄŸunu görmeli; zaten küçük olan pastanın en küçük dilimini çevirmenlere layık görmek yerine, bu doÄŸrultuda stratejiler geliÅŸtirmeliler.
Biz aÅŸağıda imzası olan çevirmenler, mesleÄŸimizi layıkıyla sürdürebilmek, haklarımızı koruyabilmek, bu arada hem bizim, hem de yayınevlerinin zaman ve dolayısıyla para kaybına uÄŸramasını önleyebilmek için, çeviri sürecinde yayınevleri ile çevirmenler arasındaki iliÅŸkilerde uyulmasının yararlı olacağını düÅŸündüÄŸümüz bazı temel ilkeleri yayınevlerinin dikkatine sunmak istedik. Gerek çevirmenin ve yayınevinin haklarının korunması, gerek herkesin ÅŸikayetçi olduÄŸu, vahim bir sorun haline gelen çeviri kalitesinin yükseltilmesi, gerekse de olası anlaÅŸmazlıkların olabildiÄŸince dostça ve kısa sürede, taraflar zarara uÄŸramadan çözülebilmesi amacıyla, aÅŸağıda maddeler halinde sunduÄŸumuz hususlara dikkat edilmesi gerektiÄŸini düÅŸünüyoruz.
1. Yayınevi, bir çevirmenle iÅŸe baÅŸlamadan önce kesinlikle sözleÅŸme imzalamalıdır. Mevcut sözleÅŸme örneklerinin ekte sunulan tipsözleÅŸmede yer alan hükümleri kapsayacak ÅŸekilde deÄŸiÅŸtirilmesi ya da tipsözleÅŸmenin tamamıyla benimsenmesi, uzun vadede herkesin yararına olacaktır.
2. Yayınevi, çevrilecek kitap kamuya mal olmuÅŸ bir eser deÄŸilse, çevirmenle çalışmaya baÅŸlamadan önce Türkçe yayın haklarını almalıdır.
3. Yayınevi, sonradan oluÅŸabilecek yanlış anlamaları ve tatsızlıkları önlemek amacıyla, imzalayacağı sözleÅŸmede üstlendiÄŸi yükümlülükler konusunda çevirmene bilgi vermelidir.
4. SözleÅŸmede, çevirmene yapılacak ödemelerin yüzde olarak oranları ve tarihleri, koÅŸulları, çevirinin teslim tarihiyle birlikte, kesinlikle belirtilmelidir.
5. Çevirmenin yayınevine yalnızca çeviri eserin maddi haklarını devrettiÄŸi, manevi hakların devredilmesinin hukuken geçersiz olduÄŸu unutulmamalıdır. Bu doÄŸrultuda,
a. Yayınevi, çeviride yapacağı deÄŸiÅŸiklikler için çevirmenden onay almalıdır. Yayınevi eser sahibi çevirmenin eser üzerindeki fikrî haklarına saygı göstermekle yükümlü olduÄŸu gibi, çevirmen de yayınevine karşı kaynak metni doÄŸru bir ÅŸekilde çevirme, gerekli terminolojik araÅŸtırmayı (gerekirse çalışacağı editörle birlikte) yapma sorumluluÄŸunu taşır. Bu iki sorumluluk, ancak karşılıklı yerine getirildiÄŸinde bir anlam taşıyabilir.
b. Yayınevi, eserin kapağında olduÄŸu kadar, her türlü ilan, afiÅŸ vs. üzerinde, eserin ve yazarının adının yanında çevirmenin de adının belirtilmesine dikkat etmelidir.
c. Yayınevi, çeviri karşılığında ödemeyi taahhüt ettiÄŸi ücreti ödese bile, çeviri eseri yayınlamadan yükümlülüklerini yerine getirmiÅŸ olmaz. Bu durumda, çevirmenin eserini kamuya arz etme hakkı çerçevesinde gerekli kolaylığı göstermesi (Türkçe yayın haklarının devri ÅŸeklinde) beklenir.
d. Çevirinin baÅŸka mecralarda kullanılması durumunda, çevirmenin doÄŸacak hakları sözleÅŸmede açıklığa kavuÅŸturulmalıdır.
6. Yayınevleri, tam olarak tanımadıkları, ya da baÅŸka alanlarda yetkin çalışmaları olsa da, çevrilecek eserin ait olduÄŸu disipline nispeten yabancı çevirmenlerden deneme çevirisi talep etmelidir. Bu deneme çevirisi, teslim edilecek nihai çeviri için kıstas olacaktır.
7. Yayınevi, çevirmenle editörün, üslup ve terminoloji konusunda anlaÅŸmaya varmak üzere önceden (gerektiÄŸinde tüm çeviri süresince) irtibat kurmalarını saÄŸlamalıdır. Böylece çeviri teslim edildikten sonra editörün yapması gereken düzeltmeler en aza indirilmiÅŸ olur.
8. Yayınevi, teslim müddetinin makul bir süre olması konusunda çevirmenle anlaÅŸmaya varmalıdır. EÄŸer çeÅŸitli nedenlerle bir aciliyet söz konusu olursa, bu husus üzerinde baÅŸtan anlaÅŸmaya varılmalı, gerektiÄŸinde ödenecek telif ücreti buna göre düzenlenmelidir.
9. Yayınevi, çeviri aÅŸamasında gerekebilecek araÅŸtırmalarda çevirmene yüklenecek sorumluluklar konusunda çevirmenle anlaÅŸmaya varmalı, gerektiÄŸinde telif ücreti buna göre düzenlenmelidir.
10. Yayınevi, kuÅŸkusuz, teslim edilen çeviriyi standartlara uygun olmadığı gerekçesiyle reddedebilir. Ancak, bu konuda çevirmenle anlaÅŸma saÄŸlanamaması durumunda, yayınevi bir hakem kuruluna müracaat edilmesini kabul etmelidir.
11. Yayınevi, yayınlanmış çevirinin satış rakamlarını çevirmene düzenli olarak bildirmelidir. Böylece, kitabın baskısı tükenmek üzereyse, ikinci baskıya geçilmeden çevirmene ilk baskıdaki olası hataları düzeltme fırsatı verilmiÅŸ olur.
12. Yayınevi, yayınlanmış eserden, baskı adedinin en az %1’ine denk gelecek sayıda kopyayı çevirmene bedelsiz olarak vermeli, bunu aÅŸan taleplerde de en az %40 indirim uygulamalıdır.
***
KİTAP ÇEVİRMENLERİNE ÇAÄžRI
Türkiye’de kitap çevirmenlerinin hal-i pür melalini hepimiz içeriden biliyoruz. Bizi bize anlatmaya gerek yok. Ana fikir ÅŸu: “Fena halde sömürülüyoruz.†Peki ama bunu bir doÄŸal afet gibi kabullenmeyi daha ne kadar sürdüreceÄŸiz? Bizler sessiz ve atıl kaldıkça kronikleÅŸen, daha vahimi kangrenleÅŸen sorunların hiçbirinde tek tek bireyler olarak ciddi bir iyileÅŸme saÄŸlayamayacağımızı; herkes için geçerli belli asgari sınırlar oturtulmadan, kazanmış olduÄŸumuzu sandığımız hak ve ayrıcalıkları da kolayca kaybedebileceÄŸimizi artık anlıyor olmamız gerekir.
Bu noktada hemen akla gelen “örgütlenelim!†çaÄŸrısının çeÅŸitli nedenler yüzünden çevirmenler nezdinde ilk anda pek bir cazibesi olmadığını geçmiÅŸteki tecrübeler göstermiÅŸ durumda. “Örgütlenelim de nasıl? Zaten zar zor geçiniyoruz, kim bu iÅŸlere vakit ayırabilecek?
Hem ÅŸu ya da bu ÅŸahıs kim oluyor da beni temsil edebilecek? Ben ÅŸunu ÅŸunu çevirmen kabul etmiyorum ki onlarla aynı çatı altında yer alayım. Ayrıca gerekli yasal düzenlemeler yapılmadıkça yayıncıları taleplerimize kulak vermeye nasıl razı edeceÄŸiz? Zaten çeÅŸitli örgütler yok mu? Çeviri DerneÄŸi, Türkiye Yazarlar (ve -silik mürekkeple yazılmış- Çevirmenler) Sendikası, PEN, EDİSAM vs. İsteyen oralara girsin†gibi itirazlar hemen yükselecektir.
Bu türden itirazlar hepimizin aklından geçiyor. Psikolojik ama nesnel temeli de olan birer engel oluÅŸturuyor hepimizin önünde.
Örgüt denince ÅŸanlı tarihimizce de beslenen bir sürü kuÅŸku beliriyor zihinlerde. Bunlar yokmuÅŸ gibi davranıp bir an önce harekete geçmenin pek sonuç doÄŸurmadığı da açık. Demek ki önce bu kuÅŸkuları giderecek ya da talileÅŸtirecek baÅŸka bir ÅŸeyler yapmak gerekiyor.
İstenen bütün sonuçları hemen doÄŸurmasa da birlikte yapılacağı için kuÅŸku ve güvensizlik ortamının, atalet ruhunun dağılmasına ciddi katkısı olabilecek bir ÅŸeyler. Aramızda oluÅŸturulacak sıkı bir haberleÅŸme ağı sayesinde, mümkün olan en geniÅŸ katılımla yürütülecek bir ÅŸeyler. Ancak böyle bir ÅŸeyler yapıp da belli sonuçlar alınabildiÄŸi görüldüÄŸü takdirde kurumlaÅŸma, yani örgütlenme aÅŸaması hakkında saÄŸlıklı bir tartışma doÄŸabilir. Yukarıda adı geçen çeÅŸitli örgütler, tam da, yeterli ve geniÅŸ katılımlı bir tartışmanın ürünü olmadıkları için soÄŸuk geliyor çoÄŸumuza.
Biz aÅŸağıda imzası olan çevirmenler, bürokratik kısıtlamaların olmadığı, dinamik ve esnek bir grup etkileÅŸimi çerçevesinde birleÅŸtik. Bütün kitap çevirmenlerini, bu oluÅŸumun bir parçası olmak üzere  http://groups.yahoo.com/group/cevirmen/ adresinden gruba üye olmaya davet ediyoruz. Bu grubun faaliyetleri, yalnızca haklarını arayan bir avuç çevirmenin bu yöndeki çabalarından ibaret deÄŸil;
Türkçe kullanımından çeviri eleÅŸtirisine, atölye çalışmalarından sözlükçeler oluÅŸturmaya kadar uzanan geniÅŸ bir tartışma ve çalışma programı mevcut. DoÄŸası gereÄŸi “münzevi†olmayı gerektiren kitap çevirmenliÄŸiyle uÄŸraÅŸanları, kendileri gibi “münzevi†insanlarla sorunlarını paylaÅŸmaya, “sosyalleÅŸmeye†çağırıyoruz. Bizler, çevirmenlerin hak ettikleri hayat koÅŸullarına sahip olmaları, çevirmenliÄŸin bir “boÅŸ zaman uÄŸraşı†olmaktan çıkıp bir meslek haline gelmesi yolunda önkoÅŸullar olarak gördüÄŸümüz bazı noktalara dikkat çeken bir “asgari standartlar†listesi ve bir “tipsözleÅŸme†hazırladık. Muhataplarımız, hem yayınevleri hem de çevirmenler, zira çeviri kalitesinin yükselmesinde, nitelikli çevirmenlerin yetiÅŸmesinde iki tarafa da görev düÅŸüyor. Çevirmenler, öncelikle ülkemizin ÅŸartlarının kaçınılmaz sonucu olarak kabullendikleri, “kitap çevirmenliÄŸiyle geçinilemeyeceÄŸi†iddiasının hiç de kaçınılmaz olmadığını, “manevi tatmin†adına boyun eÄŸdikleri koÅŸulları deÄŸiÅŸtirmenin kendi ellerinde olduÄŸunu görmeliler.
Hazırladığımız “tipsözleÅŸmeâ€, çevirmenlerin yayınevlerine yönelik bir tür “centilmenlik/fair play çaÄŸrısıâ€. Böylece sorunlarımızın önce alenileÅŸtirilmesi, sonra da çözülmesi yolunda ses getirebilecek bir adım atılabileceÄŸini düÅŸünüyoruz. AÅŸağıda, çevirmenlerin kitap çevirmenliÄŸini bir meslek olarak icra edebilmeleri için sahip olmaları gereken koÅŸullara dikkat çeken bir kılavuz metin ve bir sözleÅŸme taslağı sunuyoruz.
***
KİTAP ÇEVİRMENLERİNE KILAVUZ
Yayıneviyle sözleÅŸme imzalamadan bir çeviriye baÅŸlamayın.
Yayınevinin, çevirmenizi önerdiÄŸi kitabın Türkçe yayın haklarını almış olduÄŸundan emin olun, Türkçe yayın hakları alınmamış bir eseri çevirmeyin. (bkz. tipsözleÅŸme madde VIII [4]). Kamuya mal olmamış eserlerin Türkçe yayın haklarının satın alınması gerekir. (Ayrıntılı bilgi için 5846 Sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nun ilgili maddelerine bakılabilir.)
Yayınevinin sözleÅŸmesini imzalamadan önce mutlaka okuyun. Anlayamadığınız ya da aklınıza yatmayan maddeler varsa, sözleÅŸmenin bir kopyasını alıp bir uzmana danışın, ya da sözleÅŸmeyi ekteki tipsözleÅŸmeyle karşılaÅŸtırın. SözleÅŸmede açıkça belirtilmemiÅŸ bile olsa bazı haklarınız hukuken güvence altındadır, ama sözleÅŸmede bu maddelerin açıkça yer alması yararınıza olacaktır. Yayınevinin sözleÅŸmesinde bulunmayan (örneÄŸin avans ödemeleri ve tarihleri gibi) bazı maddelerin eklenmesini de talep edebilirsiniz.
SözleÅŸmede, size yapılacak ödemelerin yüzde olarak oranının ve tarihlerinin belirtilmiÅŸ olmasına dikkat edin (bkz. TipsözleÅŸme madde VIII [5]). Avans alma hakkınız olduÄŸunu unutmayın (bkz. tipsözleÅŸme madde V).
Yayıneviyle yaptığınız sözleÅŸmede sadece mali haklarınızı (yani eseri çoÄŸaltma ve yayma hakkını) devrettiÄŸinizi, çeviri eserin manevi haklarının size ait olduÄŸunu, hukuken bir “eser sahibi†olduÄŸunuzu unutmayın (Bkz. tipsözleÅŸme madde II [1, 2, 3]). Yani:
a) Yayınevi sizden onay almaksızın çeviriniz üzerinde (teknik ve zaruri deÄŸiÅŸiklikler hariç) deÄŸiÅŸiklik yapamaz. Yapılan
değişiklikleri onaylamıyorsanız itiraz etme hakkınız vardır.
Yayınevi çevirinizi yayınlamadan önce son halinin bir kopyasını size göndermek zorundadır. Ancak, yayınevinin gönderdiÄŸi son halde, yapılan deÄŸiÅŸikliklerin net bir ÅŸekilde görünmesini istediÄŸinizi önceden belirtmenizde fayda vardır. Bazı yayınevlerinde redaktörler düzeltmeleri bilgisayar üzerinde yapmayı tercih ettiÄŸinden ne tür deÄŸiÅŸiklikler yapıldığını göremeyebilirsiniz (düzeltmeleri ya kâğıt üzerinde yapmalarını ya da word’ün deÄŸiÅŸiklikleri net bir biçimde göstererek kaydeden “deÄŸiÅŸiklikleri gösterme†özelliÄŸinden yararlanmalarını talep edebilirsiniz) (bkz. tipsözleÅŸme madde VIII [2]).
b) Yayınevi eserin kapağında, eserle ilgili ilanlarda vs. isminizi anmalıdır (bkz. tipsözleÅŸme madde VIII).
c) Çeviriniz, sözleÅŸme yaptığınız yayınevi dışında baÅŸka yayınlarda ya da mecralarda kullanılabilir (derleme kitaplarda, radyo oyunlarında vs.). Yayıneviyle yaptığınız sözleÅŸmede bu tür çoÄŸaltım haklarını hangi koÅŸullar altında devrettiÄŸinizi belirten maddeler eklenmesi yararınıza olacaktır, zira yayınevi bu tür çoÄŸaltmaları sizin adınıza takip edecektir (bkz. tipsözleÅŸme madde III [1, 2]).
İlk kez çalışacağınız bir yayınevinde, çevireceÄŸiniz kitabın editörüyle dilsel tercihleriniz konusunda önceden konuÅŸun, editörler talep etmese bile bir deneme çevirisi yapıp, çeviri anlayışı, dil kullanımı vs. gibi temel konularda anlaşıp anlaÅŸmadığınızı kontrol edin. Editörün çeviriyle ilgili beklentileri tercihlerinizle örtüÅŸmeyebilir. Aylarca emek verdiÄŸiniz bir çeviri, yayınevinin genel dil politikası vs. nedenlerle son aÅŸamada reddedilebilir.
Çeviri aÅŸamasında editörle irtibat halinde olmak, hem olası hatalarınızı görüp bunları tekrarlamanızı engelleyecek, hem de tercihler üzerinde karşılıklı olarak uzlaÅŸabilmenizi saÄŸlayacaktır.
Yayınevleri ilk kez çalışacakları bir çevirmene genellikle deneme çevirisi verirler. Bu çeviri, çevirmenin yeterliliÄŸinin sınanması için bir ölçüt oluÅŸturur. Bir deneme çevirisi aldığınızda, tamamladığınız metni yayınevine teslim etmeden önce baÅŸkalarına okutmaktan, örneÄŸin daha önce çeviri yapmış insanlardan çevirinizi düzeltmelerini talep etmekten kaçınmalısınız. Deneme çevirisi aracılığıyla yayınevi üzerinde yanlış bir intiba bırakmanız, son kertede sizin zararınıza olacaktır, çünkü bir kitabın çevirisini üstlenmeniz halinde yayınevi doÄŸal olarak sizden aynı performansı bekleyecek, beklentilerinin karşılanmaması durumunda belki de aylarca üzerinde uÄŸraÅŸtığınız çeviriyi reddetme hakkına sahip olacaktır.
Yayınevinin çeviri aÅŸamasında yapmanız gereken araÅŸtırmalar konusunda size ne ölçüde yardımcı olacağını öÄŸrenin. YoÄŸun araÅŸtırmalar yapmanızı gerektiren bir çeviriyi üstlendiÄŸinizde, bu durumun yükünüzü ve çeviriye harcayacağınız zamanı artıracağını unutmayın. Telif ödemeleri maddesinde bu fazladan yükün gözetilmesini saÄŸlayın.
Editörler, özel bir terminolojinin kullanıldığı kitaplarda çevirmene terimlerin karşılıkları konusunda genellikle yardımcı olurlar. Ancak, bir kitabı doÄŸru çevirmek için çevirmenin yapması gereken araÅŸtırmalar terimlerin karşılığını bulmakla sınırlı deÄŸildir. Metnin baÄŸlamını bilmek, bir edebiyat metni söz konusuysa yazarın üslubuna vakıf olmak, çevirmenin sorumluluÄŸudur.
Yayınevinin sizden beklediÄŸi teslim tarihinin çevireceÄŸiniz kitap açısından makul olup olmadığını iyi deÄŸerlendirin. SözleÅŸmede belirtilen süre, özellikle araÅŸtırma yapmanızı gerektiren bir kitabın çevirisi için yeterli olmayabilir. Teslim tarihini kendi çalışma koÅŸullarınızı göz önünde bulundurarak belirleyin.
Yayınevinin, çevirmenizi önerdiÄŸi kitabın yayınlanma tarihiyle ilgili özel bir hassasiyeti olabilir (örneÄŸin, Türkçe yayın haklarının süresi dolacaktır, çevrilecek kitap gündemdeki bir konuyu ele almaktadır vs.). Bu durumda iÅŸ yoÄŸunluÄŸunuzun artacağını göz önünde bulundurarak telif ödemelerinde bunun gözetilmesini talep edin.
Belli bir süre içinde tamamlanması ÅŸart olan bir kitabın çevirisini üstlendiÄŸinizde, teslim tarihinde gecikmeniz halinde yayınevini ciddi bir zarara uÄŸratacağınızı unutmayın. Elinizde olmayan nedenlerle çeviriyi beklenen tarihte teslim edemeyecekseniz, yayınevini en kısa sürede durumdan haberdar edin.
Yayınevi teslim ettiÄŸiniz çevirinin standartlara uygun olmadığı gerekçesiyle çevirinizi kullanmayı reddedebilir ve sözleÅŸmeyi feshedebilir. Bu durumda çevirinizin uzmanlarca deÄŸerlendirilmesi için hakem kuruluna baÅŸvurmayı önerin (bkz. tipsözleÅŸme madde VII [2]).
Yayınevine teslim ettiÄŸiniz çevirinin bir kopyasını mutlaka elinizde bulundurun. Çünkü:
a) Yayınevi elinde olmayan nedenlerle çevirinizi kaybedebilir. Bilgisayarları çökebilir, dosyalara virüs bulaÅŸabilir vs.
b) Yayınevi çeviriniz üzerinde yapılan deÄŸiÅŸiklikleri size bildirmeden kitabı basabilir. Bu durumda, yapılan deÄŸiÅŸiklikleri görmek, bazılarına itiraz edebilmek için elinizde çevirinin ilk halinin bulunması gerekecektir.
Çeviriniz yayınlandıktan sonra da yayıneviyle irtibatınızı sürdürün ve kitabınızın satış rakamlarını takip edin (bkz. tipsözleÅŸme madde VIII [6]).
a) Kitabın ilk baskısı tükenmek üzereyse, yeni baskıya gitmeden önce ilk baskıda söz konusu olan hataları düzeltme ÅŸansınız olur.
Yayınevleri genellikle yeni baskıya karar verdiklerinde çevirmenlere ya birkaç gün önce ya da baskıdan sonra telif ücreti dolayısıyla haber verirler. Bu da, çevirinizde hata olup olmadığını kontrol etmek, varsa düzeltmek için yeterli bir süre olmayabilir.
b) Yayınevi, kitabın baskısı bittiÄŸi halde çevirinizi bir daha basmak istemeyebilir. Bu durumda Türkçe yayın haklarının hâlâ o yayınevine ait olup olmadığını öÄŸrenin. EÄŸer yayın haklarının süresi dolmuÅŸsa, baÅŸka bir yayıneviyle görüÅŸebilirsiniz ve kitabı basmak istiyorlarsa Türkçe yayın haklarını alıp çevirinizi yayınlayabilirler. (Yayınevleri Türkçe yayın haklarını genellikle 5-8 yıl süreyle elinde bulundurur.) (bkz. sözleÅŸme madde IX [2]).
Yayınevi yayınlanmış çevirinizden baskı adedinin yüzde birine denk gelecek sayıda kopyayı ücretsiz olarak size vermelidir. Buna ek olarak almak istediÄŸiniz kopyalarda en az % 40 indirim talep edin.
Çevirinizin müteakip basımlarından da yine baskı adedinin belli bir yüzdesini alma hakkınız vardır (bkz. TipsözleÅŸme madde VI).
Adil Baktıaya
Ahmet Demirhan
Ahmet Fethi
Ahsen Utku
Alev Özgüner
Ali Berktay
Ali Ekber Yıldırım
Ali Kaftan
Anahid Hazeryan
Arzu Zümrüt Cingöz
Aslı Biçen
Ayetullah Tekin
Aylin Ülçer
AyÅŸe Nihal Akbulut
AyÅŸen Anadol
AyÅŸen Burcu Bölükbaşı
BaÅŸak Ertür
Bekir Gür
Belma BaÅŸ
Betül KadıoÄŸlu
Betül Parlak
Bilal Çölgeçen
Billur C. Yılmazyiğit (Tiğrek)
Burak Sakır
Bülent DoÄŸan
Cem Soydemir
Cenk Atayeter
Çiçek Öztek
ÇiÄŸdem Çalap
Deniz K. Pala
Devrim Çetinkasap
Didem Atay
Dost Körpe
Ebru İnhan
Ebru Kılıç
Ece EroÄŸlu
Elçin Gen
Elif Daldeniz
Elif Özsayar
Emine Bademci
Emine Çaykara
Emrah Efe Çakmak
Enise Kozluca
Erhan Kaplan
Erol Özbek
Esen Gür
Fahri Öz
Fatma Devrim Kılıçer Yarangümeli
Feryal Halatçı
Fulya Koçak
Gamze Varım
Gökçe Köse
Gökçe Tuncer
Gürol Koca
Hakan Gürel
Haldun Bayrı
Hamide Koyukan
Handan Akdemir
Hasan Anamur
Hayrullah DoÄŸan
Hira DoÄŸrul
Işık Ergüden
İnci Ötügen
İsmet Tekerek
Kadir YiÄŸit Us
Kıymet Kına
Lale Akalın
Levent Cinemre
Levent Dede
Mehmet Moralı
Metin SaltoÄŸlu
Miraç Rüzgar
Mustafa Tüzel
Müfide Pekin
Nazile Kalaycı
Nazlı Pişkin
Necdet Neydim
Necmiye Alpay
Nedim Çatlı
NeÅŸe Nur Domaniç
Nihan Özyıldırım
Nizam YiÄŸit
Nusret Avhan
Ogün Duman
Onurhan KaraaÄŸaçlı
Orhan Düz
Osman Çeviktay
Ömer Aygün
Övgü DoÄŸangün
Öykü Didem Aydın
Özden Arıkan
Özgü Çelik
Özlem İlyas
Özlem Varisli
Rahmi ÖÄŸdül
Renan Akman
Roza Hakmen
Sabri Gürses
Saliha Nilüfer
Samed Karagöz
Sami OÄŸuz
Sanem ÖÄŸe
Selçuk Akyüz
Selda SomuncuoÄŸlu
Semra Kunt
Serkan Artun
Serkan DoÄŸan
Serpil ÇaÄŸlayan
Sevgi Tamgüç-BalıkçıoÄŸlu
Sevin Aksoy
Sevinç Altınçekiç
Sıla Okur
Sosi DolanoÄŸlu
Åžebnem Kaleli
Åžükrü Zafer Serinken
Taylan DoÄŸan
Tuba Geyikler Terci
Tuncay Birkan
Tuncay Kurt
Turgay Kurultay
UlaÅŸ Apak
Vedat Çorlu
Yasemin Tezgiden
Yavuz Alogan
Yusuf Eradam
Zarife Biliz
Zehra Aksu Yılmazer
Zehra Savan
Zerrin Yanıkkaya
Zeynep Avcı
Zeynep Sevde Paksu
