1968 Öncesi ve Sonrası Çevirmen Hak ve Sorumlulukları adlı toplantıda yaptığı konuÅŸmada, Doç. Dr. F. Sâkine Eruz, çeviriyle ilgili yasal düzenlemelerle çevirmenlerin örgütlenmesi arasındaki iliÅŸki üzerinde durdu ve Cumhuriyet’in kuruluÅŸundan günümüze uzanan tarihsel bir perspektifte ÅŸu uyarıyı yaptı: ” Biz birlik halinde harekete geçmezsek, bir bakacağız, belki de günün birinde, Avrupa BirliÄŸi uyum yasaları ya da baÅŸka düzenlemeler çerçevesinde, uzman ve yetkin çevirmenin menfaatlerini gözetmeyen “yama” bir mevzuat hazırlanıvermiÅŸ.” AÅŸağıda Sâkine Eruz’un bu konuÅŸmasının tam metni yer alıyor:
Birlikte Hareket Etmezsek
Deveye sormuşlar, neren eğri diye, yanıt vermiş, nerem doğru ki !
Tabii burada develeri rencide etmek gibi bir amacım olamaz. Bu deyiÅŸi, Türkiye’de olmayan çevirmenlik mevzuatını iÅŸlevsel dile getirdiÄŸi için kullanmak zorunda hissettim kendimi.
Evet, ÅŸimdi bu deyiÅŸi açmak için biraz gerilere, kırklı yıllara gidelim. Atatürk’ün Cumhuriyetinde, otuzlu yıllardayız. Büyük bir öngörüye sahip Atatürk, Türkiye’de yüksek eÄŸitim sistemini yerleÅŸtirmek için Hitler Almanya’sından kaçmak zorunda kalan dünyaca ünlü Musevi kökenli Alman hocaları Türkiye’ye davet ediyor. Bunların arasında bizi ilgilendiren en önemli öÄŸretim üyesi Prof. Hirsch (1902). Hirsch önce İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi’nin daha sonra da Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi’nin kurulmasında yaÅŸamsal bir rol oynuyor. Kendini ve ailesini Nazilerin hışmından kurtaran Türkiye’yi çok seviyor ve Türk vatandaÅŸlığına geçiyor. 1985’te vefat eden Hirsch daha sonra SavaÅŸ Sonrası Almanya’da Freie Universitaet Berlin’in hukuk fakültesinin yapılanmasına destek veriyor ve bu üniversitenin Rektörü oluyor. Hirsch’in bir özelliÄŸi de kırklı yıllarda fikir ve sanat eserleri kanunu, baÅŸka bir deyiÅŸle, telif yasasını hazırlaması. Bu yasa 1951 yılında Adnan Menderes hükümeti zamanında kabul ediliyor ve 1952’de yürürlüÄŸe giriyor. Hirsch yasada mesleki birliklerin kurulmasına da yer veriyor, bunu onun sözleriyle aktaralım:
“…. Yasa 1952’de yürürlüÄŸe girdiÄŸi halde, yukarıda sözünü ettiÄŸim bu meslek birliklerinin kurulmasına iliÅŸkin hüküm, kağıt üzerinde, ölü bir harf yığınından ibaret kaldı. ÖÄŸrendiÄŸim kadarı ile, Türk yazarları bir araya gelerek 1978 yılında ekonomik menfaatlerinin korunmasını amaçlayan bu tür bir meslek birliÄŸi kurma yönünde adım atmışlar. Fakat, örnek tüzük vb. biçiminde herhangi bir pozitif sonuç, henüz benim elime geçmiÅŸ deÄŸil.”
Gerçi Osmanlı’da da telif yasasına benzeyen oluÅŸumlar var, ama Batılı anlamda ilk yasa bize aslında Hirsch’in armaÄŸanıdır. Ancak armaÄŸanların doÄŸru kullanılması bilinmiyorsa, pek de iÅŸe yaramıyorlar, sadece yama ve süs yasalar olarak vitrin içinde muhafaza ediliyor.
Evet, ben neden anlatıyorum Hirsch’i, durup dururken. Hirsch’in bir eseri var, Türkiye’de yasaların alımlanması üzerine. Bu eserde aslında öyle çok izlenim var ki. Hirsch adeta bugünün Türkiye’sini de anlatıyor. Kısaca Hirsch diyor ki, gözlemlerim bana ÅŸunu kanıtladı, en iyi yasa dahi çevrilse, bu yasa gerek erek kitle tarafından çevrilirken, gerek erek ülkede devreye girdiÄŸinde, çok sayıda kültürel katmandan etkilendiÄŸi için bir deÄŸiÅŸim yaşıyor. BaÅŸka bir deyiÅŸle, Türkiye çaÄŸdaÅŸ yasaları üstlense dahi, bu yasaları çevirenlerin ve alımlayanların zihninde Batı türü bir düÅŸünme tarzı ve gerekli birikim olmadığı için, en geç bu yasaların uygulanmasında ister istemez hatalar oluÅŸuyor. Ayrıca Batı’da insanlara güven içeren bir yasa düzeni hakim, bu anlamda hakim ve memurun da geniÅŸ kapsamlı kanaat ve yetki alanı bulunuyor. Bizde ise bürokratlar birebir ÅŸekilde, zaman zaman yanlış yorumladıkları yazılı metinlere baÄŸlı kalarak iyi bir iÅŸ yaptıklarını sanıyorlar.
Åžimdi gelelim Türkiye’de isterseniz 68 öncesi ve sonrası çevirmenlerin konumuna ya da konumsuzluÄŸuna. Güvensizlik üzerine kurulu bir sistemde, 1972 yılında yenilenen 1512 sayılı Noterlik yasasının 74. ve 75. maddelerinde (1913/26/38) yeminli çevirmenin adı daha bir ön plana çıkıyor. Ancak çevirmenin hakları yok, sadece yükümlülükleri var. Çevirmene verilen tek hak, herhangi bir noterin gölgesinde yaÅŸamını sürdürme hakkı. O kadar.
Oysa Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu (1927) ve Ceza Usulü Muhakemeleri Kanunu’nda da (1929) çevirmene yer veriliyor. Ama her nedense bu maddelerin derin anlamı ve çevirmenin uzman bilirkiÅŸi kimliÄŸiyle özerk konumlandırılması gerekliliÄŸi gözden kaçırılıyor.
Öte yandan hepimizin de bildiÄŸi gibi Hasan Ali Yücel’in eÄŸitim bakanlığını yaptığı dönemde 1940’ta kurulan Tercüme Bürosu’nda zamanın yetkin yazarları çevirmen kimliÄŸiyle yoÄŸun bir ÅŸekilde çeviri yapıyorlar.
1945-46’ya deÄŸin yoÄŸun çeviri etkinliÄŸi içinde bulunan Türcüme Bürosu, Hükümetin himayesi altında 60lı yılların ortalarına deÄŸin varlığını sürdürüyor. Tercüme bürosunun üyelerinin “saygın” edebiyat kimlikleri olması nedeniyle, bir anlamda çevirmen haklarından söz edilebileceÄŸini pek sanmıyorum. Bu haklar bu tercümanlara tanınmış olsa dahi, bunlar onların edebiyatçı kimliÄŸinden kaynaklanan bireysel haklar.
Onun dışında 68 öncesi ideolojik eserlerin de çevrildiÄŸini de biliyoruz, ancak bu iÅŸler de çoÄŸu zaman gönüllü olarak yapılan iÅŸler ulamına giriyor. Yazınsal eser çevirilerinden kazanılan miktarlarda tercümanların kiÅŸilikleriyle orantılı bir oran gözlemleniyor
Uzmanlık alanlarında yapılan çevirilere iliÅŸkin de tek tük de olsa kaynak bulmak olanaklı, ancak piyasada yapılan çeviri iÅŸlerinin o tarihlerde nasıl kotarıldığına iliÅŸkin elimizde saÄŸlıklı veriler bulunmuyor.
Åžimdi, çevirmenlik hakları dendiÄŸinde geçmiÅŸe yönelik bu kadar arka plan bilgisinin gerekli ve yeterli olduÄŸunu düÅŸünerek bugüne gelmek istiyorum.
Üye olduÄŸun çevirmen gruplarının izlediÄŸim yazışmalarından bir alıntı ile baÅŸlamak istiyorum günümüzde çevirmenin konumuna ya da konumsuzluÄŸuna :
“Uzundur burada yazılanları okuyorum da bu memlekette hangi sorun derinlemesine çözülebilmiÅŸtir bugüne kadar merak ediyorum…
1000 karakter 3 ytl birim fiyata iÅŸ yapan da var 25 ytlye yapan da…yaÅŸama koÅŸullarının bu kadar ağırlaÅŸtığı bir memlekette insanların alternatif olarak yapacakları bir iÅŸ yoksa ve insanlar baÅŸka bir çıkış yolu bulamıyorsa çok ucuza çeviri de yapacaktır, taÅŸ da taşıyacaktır, hamallık da yapacaktır…
Ev geçindiren biri olarak 4 ytl birim fiyata gelen iÅŸlere hayır diyemiyorum; hiç kazanmamaktan daha iyidir mantığını güdüyorum çünkü ay sonunda biriken faturaları ödeyemezsem elektriÄŸimin, suyumun, telefonumun, doÄŸalgazımın vb. kesilmesini istemiyorum!!! Evet birim fiyat 10 ytl de iÅŸ yaptım ama ne yazık ki o fiyata çok nadir iÅŸ geliyor…”
Evet, bu çevirmenlik mesleÄŸinin bu ülkedeki gerçeÄŸi. Yani çevirmen baÅŸka bir alternatif iÅŸ bulsa yapacak, ama bulamıyor ve geleni de yapmak zorunda hissediyor kendini. Tabii bu tür bir yaklaşımın bu mesleÄŸi benimsemiÅŸ bir çevirmenin yaklaşımı olup olmadığı tartışılabilir, yine de bu söylenenlerin Türkiye’deki çevirmen gerçeÄŸini büyük oranla yansıttığını düÅŸünüyorum. Kısaca, Türkiye’de uzman çevirmen yaptığı iÅŸin karşılığını alamıyor.
Kitap çevirmenleri son yıllarda oluÅŸturdukları ve 2007’de kurdukları “ÇEVBİR” oluÅŸumu ile kendi haklarını daha iyi savunmaya çalışıyorlar.
Piyasa çevirmenleri kendi kurdukları internet grupları içinde iletiÅŸime geçiyorlar, ancak bu eylemleri, seslerini ilgili mercilere duyuracakları ve statülerini iyileÅŸeceÄŸi anlamına gelmiyor.
Öte yandan 1999’da Çeviri DerneÄŸi kuruldu, amacı iÅŸlevseldi, bütün çevirmenleri bünyesinde toplayarak, güç birliÄŸi saÄŸlamak ve bu ÅŸekilde devlete seslerini duyurarak çaÄŸdaÅŸ çevirmenlik mevzuatları oluÅŸturmak. Çok yakın bir geçmiÅŸte de Çeviri İşletmecileri DerneÄŸi kuruldu. Her iki derneÄŸin de üniversitelerin çeviri bölümleriyle bir ÅŸekilde etkileÅŸim içinde bulunmaları geleceÄŸin çevirmenlerinin daha bilinçli yetiÅŸmesini ve öÄŸretim üyelerinin de çeviri piyasasının gerçeklerini göz ardı etmemesini saÄŸlıyor.
Bu oluşumlar dışında kuşkusuz başka oluşumlar da var.
Evet, devletimiz yeni kutladı 85’inci yaÅŸ gününü, ancak daha çok genç ve Hirsch’in de belirttiÄŸi gibi alımlamada büyük sorunları olan bir Cumhuriyetiz. GeliÅŸmeler süreç içinde doÄŸal olarak yaÅŸanmıyor, tepeden inme, yama yasalarla birlikte günü kotarmaya çalışıyoruz. Bu kotarma iÅŸi de, ancak sistemin izin verdiÄŸi oranda gerçekleÅŸiyor.
Bunları söylerken sanmayın ki, kötümserim, hayır, kötümser deÄŸilim ama çok iyimser de deÄŸilim. KuÅŸkusuz bu alanda bir çok iyi iÅŸler de yapılıyor. ÖrneÄŸin son yıllarda internet ortamında Sabri Gürses ve basılı olarak Tozan Alkan’ın yayımladıkları ciddi çeviri dergileri çıkıyor. Kitap Çevirmenleri kendi içlerinde örgütleniyorlar. Öteki sayısız internet sitelerinde çevirmenler öyle ya da böyle ses vermeye baÅŸladılar. Ve sorunların tartışılması, paylaşılması, çıkar yollar aranması da bir baÅŸlangıç demektir. Öncelikle son on yılda çok sayıda çeviri bölümleri açıldı. Bu iyi bir geliÅŸme mi, altyapısı hazırlanmadan ne denli olanaklı iÅŸlevsel çeviri eÄŸitimi verilmesi, bunun da tabii tartışılması gerekiyor. Bunun dışında 2007’den bu yana YÖK iki üniversitede daha Çeviribilim alanında doktora programlarının açılmasına izin verdi. Bu da yeni açılan, aslında kadrosu yetersiz bölümlere, uzmanların yetiÅŸtirilmesi anlamına geliyor.
Evet, bu alanda kıpırdanmalar, rahatsızlıkları dillendirmeler var son yıllarda. Peki bu yeterli mi, tabiî ki hayır.
1999’da Çeviri DerneÄŸi’nin tüzüÄŸünü derneÄŸin kurucu üyesi arkadaÅŸlarla her hafta buluÅŸarak hazırlarken, amacım Türkiye’de de çevirmenlikle ilgili saÄŸlıklı bir mevzuatın yerleÅŸmesiydi. Herhalde daha zamanı gelmedi, ki aradan geçen yaklaşık 10 yıla raÄŸmen çevirmenler hala bu konunun orasından burasından çekiÅŸtirerek bir türlü ortak bir paydada buluÅŸamıyorlar. Bu böyle devam ettiÄŸi sürece de noter, devlet, özel sektör gibi bir çok kurum çevirmenler üzerinden geçimlerini saÄŸlamaya ve çevirmenliÄŸin bir meslek olarak statü kazanmasını engellenmeye devam edecek.
Åžimdi sizi biraz uzaklara götürmek istiyorum. Almanya’dayız. İkinci Dünya Savaşı sonrası 1945’te Nürnberg mahkemeleriyle birlikte çevirmenler görünürlük kazanıyor. Almanya eyaletlerinde ilk ciddi çevirmenlik mevzuatları yetmiÅŸli yıllara dayanıyor. Ama burada bizim baÅŸtaki benzetmemize koÅŸut bir durum yok. Sistem, devleti düzgün mevzuatlar hazırlaması için zorluyor.
Evet Almanya’nın çevirmenlerinin % 75’inin üye olduÄŸu BDÜ yaklaşık 50 yıl önce kuruluyor. Halen 5.500 üyesi bulunuyor. DerneÄŸe girmek için bu alanda uzman olduÄŸunu kanıtlamak gerekiyor. Mevzuatlardan ötürü her önüne gelen çevirmenim diye piyasaya çıkamıyor.
13 alt derneÄŸi olan bu derneÄŸin en önemli görevlerinden biri çevirmenlerin menfaatlerini gözeterek devletin çevirmenlere yönelik politikasına müdahale etmek. Ancak müdahale etmek için devletin de çevirmenin varlığından ve onun hak sahibi bir birey olduÄŸundan ve çevirmenliÄŸin gerçekten bir meslek grubuna dahil olduÄŸundan haberdar olması gerekiyor.
BDÜ’nün görevlerinin bir kaçını burada saymak istiyorum :
- Mesleki düzenlemelerde bulunmak
- Çevirmenlik eÄŸitimini iyileÅŸtirmek
- Çevirmenlikle ilgili sınavları dizgeselleÅŸtirmek,
- Bütünsel sınav yönetmelikleri hazırlamak
- Yeminli çevirmenlik için mevzuatların iyileÅŸtirilmesi
- Kamuyu çevirmenlik mesleÄŸine yönelik bilgilendirmek
- Yasakoyucularla, resmi dairelerle, mahkemelerle, eÄŸitim kurumlarıyla ve ilgili öteki mercilerle etkileÅŸimde bulunmak, ilgili yasaları çevirmenlerin menfaatine iyileÅŸtirmek, çeviri ücretlerini her yıl yeniden düzenlemek
Bunun dışında BDÜ üyelerinin mesleÄŸe yönelik bilinçlenmesi ve geliÅŸtirilmesi için de etkinliklerde bulunuyor, süreli dergiler çıkarıyor, seminerler düzenliyor, dahası serbest çalışan çevirmenlere uygun ücretlere emekli ve hastalık sigortası yaptırıyor.
Bunları niye sıralıyorum, çok yalın bir nedeni var. Gerçi biliyorum, çevirmenlik çok katmanlı bir meslek, her alanda çeviri yapılıyor, her yana uzanıyor çevirmenlik mesleÄŸinin uygulama alanı, yine de biliyorum ki, birleÅŸtiÄŸimiz sürece daha güçlü olabiliriz, ve aslında çevirmenlere hiçbir deÄŸer vermeyen bu sisteme belki bir çekidüzen getirebiliriz. Ben salt kitap çeviririm, ben yeminli çevirmenim gibi ifadelerle ayrı ayrı kulvarlarda koÅŸtuÄŸumuz, birbirimizin sorunlarından, kaygılarından, sevinçlerinden haberdar olmadığımız sürece ben ÅŸahsen daha uzun yıllar çevirmenlik mesleÄŸinin lehine, mesleÄŸe yönelik artıların kaydedileceÄŸine pek inanamıyorum. Çünkü devleti bu konuda bilinçlendirmek ne yazık ki, önce nicelikten geçiyor, yani sayısal verilere dayanıyor. Burada tutulacak yol, artık bu aÅŸamada tek ses olarak iÅŸlevsel ve uzman çevirmeni özerk kılan bir mevzuatın hazırlanması için güç birliÄŸi yapmamızdır. Biz birlik halinde harekete geçmezsek, bir bakacağız, belki de günün birinde, Avrupa BirliÄŸi uyum yasaları ya da baÅŸka düzenlemeler çerçevesinde, uzman ve yetkin çevirmenin menfaatlerini gözetmeyen “yama” bir mevzuat hazırlanıvermiÅŸ.

Yorumlar kapalı.