Rusya’da yayın yapan ‘Kültür Radyosu’nu dinlerken bir haber oldukça sevindirdi beni. Rusya’nın en önemli İngilizce ve Fransızca çevirmenlerinden Tatyana Kudryavtseva’nın yeni çıkan 128 sayfalık anı kitabını radyoda 23-27 Haziran 2008 tarihleri arasında okuyacaklarını haber veriyorlardı. O günü iple çekip bu anı kitabının ilk kısmını dinlediÄŸimde, hemen kitabı almak istedim ve de ne yalan söyleyeyim yapılan çalışmaya çok özendim. Bir çevirmenin kitabının radyoda üç gün peÅŸpeÅŸe okunması son derece hoÅŸuma gitmiÅŸti.
Kitabın yayımını Moskova’da çeviri alanındaki en ünlü yayınevlerinden olan R. Valent üstlenmiÅŸ. İsmi de bir hayli düÅŸündürücü: ‘Bir Kaderin DönüÅŸebilirliÄŸi.’ Alt baÅŸlık olarak da ‘Bir Edebiyatçının ve Çevirmenin Notları.’ Kitabı aldım. Gerçekten de kitabı okuduÄŸunuzda yazarın çok isabetli bir baÅŸlık seçtiÄŸini anlıyorsunuz. BaÅŸlıkta da belirtildiÄŸi gibi kaderini dönüÅŸtürmeyi baÅŸarabilen ender insanlardan Tatyana Kudryavtseva. Neler sığdırmamış ki, daha çok uzun olmasını dilediÄŸimiz ömrüne. Stalin döneminde DışiÅŸleri Bakanlığı’nın Halk KomiserliÄŸi’nde çalışmış, çabucak parlamış burada, parlamasına parlamış ama ‘liyakat’ belki de neredeyse hiç önemi olmayan deÄŸerlerden o sıra. En önemli tarihi belgeleri çevirmiÅŸ, yabancı devletlerin DışiÅŸleri Bakanları ve Elçilerinin konuÅŸmalarını sözlü olarak tercüme etmiÅŸ. Vışınskiy, Molotov ve Ulrih gibi Sovyetler BirliÄŸi’ndeki en kilit isimlerle çalışmış. Elbette o dönemin zorluklarından bir hayli nasibini almış ve de üzülmüÅŸ çevirmen. ÖrneÄŸin kendisi gibi çevirmen olan eÅŸiyle farklı dillerin çevirmenleri olmaları nedeniyle baÅŸka yerlere tayin edilmiÅŸ ve yıllar boyu ayrı yaÅŸamışlar. Bir elçiyle hafta sonu görüÅŸme ayarlanınca son dakikaya kadar kendisine haber verilmemesi, banyodan alınıp daha ıslak saçlarını kurutamadan tercümeye götürülmesi beni oldukça ÅŸaşırtan bir anısı örneÄŸin: Zavallı Tatyana öyle bir toplantıya saçlarını kurutacak vakti olmadığından komik bir ÅŸapkayla katılmak, ezilip büzülmek zorunda kalır. Sanırım Sovyetler BirliÄŸi’nin dinamiklerini az çok bilenlere Tatyana’nın itiraz hakkı olmadığını söylememize gerek yoktur.
Yüksek komutanların yabancılarla sözlü tercümelerini yaptığında sık sık sözü kesilip çevirisi düzeltilir çevirmenin. Bir gün cesaretini toplayıp ‘Komutanım siz benden daha çok vakıfsınız sanırım bu dile, o halde bu tercümeleri siz yapsanız’ deyiverir. Komutan her zaman kendisine yakıştırdığı sıfatı yineleyip ‘hep derim ya çok naifsiniz Tatyana Hanım’ der, ‘ben sizin tercümeyle meÅŸgul olduÄŸunuz süreyi iyi bir cevap hazırlamaya harcıyorum’. Elbette buradaki baÅŸarılarından ötürü olmaz Tatyana’nın kaderindeki dönüÅŸüm. Buradaki iÅŸine kendisine en ufak bir açıklama yapılmaksızın son verilecektir, en azından iÅŸten atılmasının sebebini öÄŸrenebilmek için haftalarca uÄŸraşır, sonunda insafa gelinip söylenir kendisine sebep: ‘kocanız vatan haini de ondan’. Oysa Tatyana yıllar vardır ki kocasını hiç görmemiÅŸtir.
Bu yıkım yeni kapılar açar Tatyana’ya. Devlet Edebiyat Yayınevi’ne redaktörler arandığını öÄŸrenir, baÅŸvurur ve baÅŸarı basamaklarını bir bir tırmanır burada. Çevirisini yaptığı kitapların yazarlarının neredeyse hepsiyle tanışır. ÇevirdiÄŸi yazarlardan bazıları: Louis Aragon, Elza Triole, Lili Brik, Boris Leonidoviç Pasternak, John Steinbeck, Mary Hemingway, Maurice Druon, Herve Bazin, Henry Graham Grene, Ernest Miller Hemingway, Jean Iris Murdoch, John Hoyer Updike, Norman Mailer, William Styron, Margaret Mitchell, Eugene Luther Gore Vidal, John Le Carre.
Bu isimlerden bazıları ile yaşadığı anıları kendi kaleminden okuyalım..

WILLIAM CHURCHILL
DışiÅŸleri Bakanlığı Halk KomiserliÄŸi’ndeki görevim süresince tarihe geçmiÅŸ seçkin kiÅŸiliklerle tanıştım. William Churchill’den baÅŸlayayım. BilindiÄŸi üzere müttefiklerimiz Hitler ordusunun baskısına boyun eÄŸmemize, kan revan içinde kalmamıza göz yumarak uzunca bir süre ikinci cepheyi açmamışlardı. Churchill, Roosevelt’le anlaÅŸtığı üzere 1943 yılının kışında ülkede durumların nasıl olduÄŸuna bakmak ve bize yardım etmeye deÄŸip deÄŸmeyeceÄŸine bizzat ikna olmak için Moskova’ya gelmiÅŸti. O yıl korkunç soÄŸuklar oldu. Kuznetskiy Köprüsü ve Lyubanka’nın köÅŸesindeki Vorovski Meydanı’nda bulunan DışiÅŸleri Bakanlığı’nın Halk KomiserliÄŸi’ne giden Churchill’in arabası, Kuznetskiy Köprüsü KavÅŸağı’nda durduÄŸunda Churchill köÅŸede dikilmiÅŸ dondurma yiyen birini görmüÅŸtü.
“Yanılmıyorum deÄŸil mi, dondurma yiyor?” diye sordu Churchill Halk KomiserliÄŸi’nin kendisine eÅŸlik eden protokol bölümü baÅŸkanına. “Anladığım kadarıyla soÄŸuk eksi yirmi beÅŸ”.
“Bunda ÅŸaşılacak ne var ki, adamın canı tatlı istemiÅŸ, hepsi bu.” diye cevapladı baÅŸkan. O zaman Churchill:
“Bu soÄŸukta dondurma yiyebilen halk yenilmez” dedi.
Bu tarihi söz tüm Moskova’ya yayılmıştı. Churchill hareketliliÄŸiyle, uykulu gözlerinin birden parlayıp dışa yansıttığı iyi kalpliliÄŸini insanın üzerine akıtan keskin bakışlarıyla beni ÅŸaşırtmıştı.
Churchill’in kendisine deÄŸil de, ona yardımla görevlendirilmiÅŸ eÅŸiyle birlikte gelen amiraline çevirmenlik yaptım. Böylesi bir kadını ilk defa görüyordum. BolÅŸoy Tiyatrosu’ndaki ‘KuÄŸu Gölü Balesi’nde, birinci balkonun locasında nasıl oturduÄŸumuzu hatırlıyorum. Hiç de genç sayılmadığından, yorulup uykuya dalmıştı. Fakat bununla beraber, omuzlarını dik tutarak heykel gibi donmuÅŸ oturmaya devam ediyordu. UyuduÄŸu sadece kapalı gözlerinden anlaşılabiliyordu. Bu oyunun ‘Odetta-Odilliya’ partisinde ölümsüz balerin Ulanova dans edecekti. Bunu duyan Churchill yardımcısına balerine büyük bir buket hazırlaması için para vermiÅŸti. Ne var ki tiyatroya geldiÄŸimizde radyodan Ulanova’nın rahatsızlandığını, onun yerine o zamanlar kimsenin tanımadığı Maya Plisetskaya’nın dans edeceÄŸini anons ettiler. Bunun üzerine amiral hemen kulise bir iÅŸaret olmaksızın buketin verilmeyeceÄŸini iletti. Bizim locamız Churchill’le Stalin’in ve dışiÅŸleri bakanı Eden, DışiÅŸleri Bakanı Halk Komiserimiz Molotov’un oturduÄŸu ‘Çar Locası’nın yanındaki locaydı. Amiral açıkça Plisetskaya’ya buketin verilip verilmemesi gerektiÄŸini Churchill’in tepkisinden anlamaya koyulmuÅŸtu. Bale baÅŸlamıştı. Plisetskaya mükemmel dans etmiÅŸti. O akÅŸam için bilet satılmamıştı: parterde kordiplomatik, üst düzey partililer ve Sovyet bürokratlar, askerler vardı. Üst kat locaları ise askeri akademiden dinleyicilere ayrılmıştı.
Perde arasında bütün localar ayaÄŸa kalktı. ‘Çar Loca’sına yüzlerini döndüler ve alkışlamaya baÅŸladılar. Kafamı çevirdiÄŸimde yanımda tam bir el uzunluÄŸu kadar mesafede Stalin dikiliyordu. Benden biraz uzun (ben de kısayımdır), esmer tenli, çilli ve hiç de portrelerindeki gibi deÄŸildi. Ona dokunmak için elimi hafifçe uzatmam kafiydi.. Üç dayım gibi babam da iyi ve baÅŸarılı bir iÅŸ adamı olduÄŸu ve devrimin mahrum ettiÄŸi hatırı sayılır bir servet elde ettiÄŸi için on sekiz yıl kamp cezasına çarptırıldığından, doÄŸal olarak yönetime sempati beslememe raÄŸmen, Stalin’in canlı suretini gördüÄŸümde öylesi vecd, öylesi bir coÅŸku hissettim ki gözyaÅŸlarımı tutamadım. Bu insan böylesi manyetik bir güç yayıyordu iÅŸte.
Churchill de ayaÄŸa kalkmış alkışlıyordu. Amiral onun tepkisinden buketin verilmesi gerektiÄŸini anlamıştı. Churchill Moskova’dan iyi bir izlenimle döndü, ülkemizi ilk olarak Wilkie’nin sonra Churchill’in ziyareti ikinci cephenin açılmasını saÄŸladı.
BORİS LEONİDOVÄ°Ç PASTERNAK
Biz yine 1952’lere dönelim. Redaktörlük kariyerim Natalya İvanovna Nemçinova’nın yönetiminde baÅŸlamıştı (onun yardımıyla Stendhal’ın ‘Kırmızı ve Siyah‘ını redakte etmiÅŸtim).
Biri bana ülkenin en büyük yayınevi olan Devlet Edebiyat Yayınevi’ne redaktörler arandığını söyledi ve oraya gitmemi tavsiye etti. Beni hemen iÅŸe almışlardı. Yabancı dil bilmek dışında bir yetim olmadığı halde sanatsal edebiyat redaktörü olarak çalışmaya baÅŸladım. Beni aldıkları yabancı klasikler bölümünde tecrübeli redaktörler çalışıyordu. Åžansım varmış ki, onlardan biri, ünlü bir Fransızca, özellikle Balzac ve Stendhal çevirmeni olan Natalya İvanovna Nemçinova beni kanatları altına aldı. Onun yönetiminde Stendhal’ın Kırmızı ve Siyah‘ını redakte ettim. Sonra Nemçinova’dan iÅŸim hakkında iyi referans alan, daha sonra yayınevinin baÅŸ redaktörü olacak ve bu görevde uzunca bir müddet çalışacak olan bölüm ÅŸefi Aleksandr İvanoviç Puzikov bana Boris Pasternak’ın elyazmasını verdi. Bu Shakespeare’in ‘Kral Lear‘ oyununun çevirisiydi. Orijinal kitabı alarak çeviriyi orijinaliyle kıyaslamaya baÅŸladım ve birçok yanlışa rastladım. Rus edebiyatını, bilhassa çaÄŸdaÅŸ Rus edebiyatını iyi bilmediÄŸimden Pasternak hakkında tek bildiÄŸim sadece böyle bir ÅŸairin bulunduÄŸuydu. (ÇaÄŸdaÅŸ edebiyattan sadece okulu bitirmeden önce arkadaşım Anya Leonova’nın Leningrad’daki dairesinde akÅŸamları ÅŸiirlerini okuduÄŸumuz Anna Ahmatova’yı severdim).
Sözün özü, Pasternak’ın çevirisindeki hataları bulup, gençlikten ve cahillikten olsa gerek, bir defter alıp hataları özenle not edip birbiri ardına kendi çevirilerimi yazmaya baÅŸladım. ‘Kral Lear‘ın sonuna yaklaşırken bütün defteri yaza yaza bitirip Boris Leonidoviç’i aradım (ÅŸiirleri 1950’li yıllarda yayımlanmadığı için geçinebilmek için çeviri yapmak zorundaydı) ve yayınevine gelmesini rica ettim. Hemen geldi ve boÅŸuna Shakespeare gibi zor bir ÅŸairi çeviriye yeltendiÄŸini, çevirisinde çok hata olduÄŸunu söyledim ve anlattıklarımı ispat için de doldurduÄŸum defteri verdim. Boris Leonidoviç cevap olarak cümleyi uzata uzata, “Öyle miiiii, gerçekten miii?” dedi.
Defteri ve el yazmasını alıp gitti. Çalışma arkadaÅŸlarım “Tanya delirdin mi sen, Pasternak’ı düzeltmek de ne demek?” diye bana çıkıştılar.
“Ne olmuÅŸ?” dedim. “Haklı olduÄŸuma eminim, hata yapan o”.
“Ama onun buna hakkı var. Shakespeare’i öyle okumuÅŸ ve öyle çevirmek istemiÅŸtir.”
Neyse, birkaç gün sonra Pasternak tekrar yazı kuruluna geldi ve “Notlarınızı inceledim, bazı cümleleri kabul ettim, onları kırmızı kalemle iÅŸaretledim.” dedi. ÖfkelenmiÅŸtim:
“Nasıl yani? Orada bir yığın hata var!”
“Sevgili hanımefendi, bırakın gerisi benim vicdanıma kalsın” dedi.
Fakat aptallık edip o defteri saklamadım. Åžimdi ‘Kral Lear‘daki hangi satırlarla övünebileceÄŸimi bilmiyorum. Neyse ki o günden sonra Boris Leonidoviç’le dost olmuÅŸtuk ve onun tüm Shakespeare çevirilerini ilkinde yaptığım mızmızlığı ve takıntıları bir yana atıp redakte ettim.
Onunla hem evinde hem Peredelkino’daki yazlığında çalışırken ‘Doktor Jivago‘yu yazdığını ilk öÄŸrenenlerden birisi oldum. El yazmasını okumam için vermesini rica ettim. Bir cuma günü getirdi ve beni tehlikeye atmak istemediÄŸini söyleyip, KGB’nin de haftasonu dinlendiÄŸini varsayarak kitabı sadece haftasonu için verdiÄŸini söyledi.
EÅŸimle sayfaları elden ele geçirip ‘Doktor Jivago‘yu okurken iki gün uyumadığımızı hatırlıyorum. Romanı beÄŸenmemiÅŸtim: AÅŸkla ilgili deÄŸildi (roman filme uyarlandığında en çok bu yönüne vurgu yapılmasına raÄŸmen), olay geçmiÅŸe dayanmasına raÄŸmen tarihi roman da deÄŸildi. Böyle bir romanın okurun ilgisini çekmeyeceÄŸini düÅŸündüm. Yalnız bir sorun vardı. Pasternak pazartesi günü el yazmasını almaya geldiÄŸinde ona ne söyleyecektim?
“Boris Leonidoviç romanda ‘mum yanmıştı’ gibi ne kadar ÅŸahane ÅŸiirler var.” dedim.
Yüzüme dikkatlice baktı ve bir ÅŸey söylemedi. Bir süre sonra tekrar buluÅŸtuÄŸumuzda “Sanırım siz romanımı beÄŸenmediniz.” dedi.
“50’li yıllarda deÄŸil de 20’li yıllarda yazsaydınız daha farklı olurdu” dedim.
Bir daireden diÄŸerine taşınırken Boris Leonidoviç’in Hamlet notlarının ve bana ithafen yazdığı bir ÅŸiirinin bulunduÄŸu bir çuval kitabımın kaybolmasına yanıyorum.
LOUIS ARAGON VE ELZA TRIOLE
Devlet Edebiyat Yayınevi’nde yeni oluÅŸturulan çaÄŸdaÅŸ edebiyat bölümündeki ÅŸef yardımcılığı görevim, Fransız yazar-ÅŸair Louis Aragon ve yazar eÅŸi Elza Triole’yle tanışmamı saÄŸladı. Elza, Mayakovski’nin aşık olduÄŸu Lili Brik’in kızkardeÅŸiydi. Aragon komünistti ve Fransız Komünist Partisi üyesiydi. Sovyet Yazarlar BirliÄŸi ÅŸaire 60. yaşını Moskova’da kutlamayı teklif etti. Kabul etti ve biz de ona bir hediye (külliyatını) hazırlamaya koyulduk. Tabiî ki doÄŸum gününe kadar içinde Elza’nın Rusçaya çevirdiÄŸi “Üst Zümre Yolcuları’ romanının da bulunduÄŸu ilk cildi yetiÅŸtirebilmiÅŸtik. Çeviriye baktım ve gözlerime inanamadım. Metin saman kağıda yazılmıştı ve okunaksızdı, üstelik Aragon’un zarif kaleminden çıkan esere hiç benzemiyordu. Metni redakte etmek mümkün deÄŸildi, ne yapmalıydı? Çeviriyi ıskartaya çıkarıp yenisini sipariÅŸ etmek gerektiÄŸini anladım ancak yazarın rızası olmadan yapamazdım.
Tam o sıra, 1957 yılında Aragon ve Elza Moskova’ya geldiler ve yayınevine uÄŸradılar. Hep birlikte oturdular ve bir türlü Aragon’la yalnız kalacak bir an yakalayamadım. Sonunda çalışma odamdan yayınevi müdürü A. Kotov’a giderken, Aragon’la sohbet esnasında Elza’dan biraz uzaklaÅŸmıştık ve romanının çevirisinin dili eskidiÄŸinden ve metin zor okunduÄŸundan, yeni bir çeviri sipariÅŸ etmek için izin istediÄŸimi söyledim. Aragon bana dikkatle baktı:
“Bu söz konusu bile olamaz, siz Elza’yı tanımıyorsunuz.” dedi.
Sorun çözülmüÅŸtü, roman Elza’nın çevirisiyle yayınlanmıştı. Günlerce, ilk baskı örneklerinin başında oturduÄŸumu ve provayı okuyup düzelterek, Çaykovski Salonu’nda ÅŸairin onuruna verilen gecede cildi kendisine verdiÄŸimi hatırlıyorum. Geceyi Aragon’un İspanya iç savaşından bu yana dostu olan Konstantin Simonov yönetiyordu. Gecede önde gelen ÅŸairlerimiz, nesircilerimiz ve kültür adamları söz aldılar. Aragon’un entelijensiyamız arasında pek çok dostu vardı.
Sahne, Sanatçılar BirliÄŸi heyetinden ve müzelerden gelen çiçeklerle dolmuÅŸtu. Herkes birbirine hediyeler ve adresler veriyordu, daha kendi ülkesinde bile yapılmayan külliyatının ilk cildi olan mütevazı hediyemizi verdiÄŸimizde Aragon’un gözleri yaÅŸardı. Bu büyük yazar-ÅŸair ülkesindeki ilgiden şımarmamıştı.
‘SavaÅŸa doÄŸru Fransa’nın daÄŸlarında radyodan Kızıl Meydan’daki saatin vuruÅŸunu ve caddelerin gürültüsünü dinleyip, biz de sizinleyiz diye düÅŸündüm’ dedi. (Aragon Fransız direniÅŸ hareketine katılmıştı ve partizanlara silah ve mühimmat saÄŸlayan müttefik uçaklarının tanıtma iÅŸaretleri, ÅŸairin ÅŸiirlerindeki mısralarda yer almıştı).
‘Kutsal Hafta’ kitabının çevirisini redakte ederken bir hataya rastladığımı hatırlıyorum: ‘Gericault, Louvre Müzesi’nden çıkar, Arc de Triomphe’yi geçer ve Tuileries Bahçesinden yürür’. Bense o zamanlar Paris’te hiç bulunmamama raÄŸmen Arc de Triomphe’nin oradan hayli uzakta, Åžanzelie Bulvarı’nın sonunda bulunduÄŸunu biliyordum. Hemen bunu Aragon’a yazdım ve hatayı düzeltmek için izin istedim.
“Asla, hiçbir ÅŸekilde deÄŸiÅŸtirmeyin, olduÄŸu gibi bırakın” diye bir yanıt geldi.
Bir yıl sonra Unesco’nun konferansında çalışmak üzere Paris’e gittim. Nerede kaldığımı ve yarım saat boÅŸ vaktim olup olmadığını sordu. ÅžaÅŸkın bir halde, otelin adını söyledim ve akÅŸama kadar tamamen boÅŸ olduÄŸumu söyledim.
“Yarım saat sonra orada olurum, siz giriÅŸe çıkın.” dedi Aragon. Yarım saat sonra geldi, beni arabaya oturttu.
“Gidelim” dedi.
“Nereye?” dedim.
“Arc de Triomphe’yi seyretmeye” dedi.
Louvre Müzesi’ne doÄŸru yaklaÅŸmıştık. Orada gerçekten de bugünkü adı Charles de Gaulle olan meydanda yıldızların bulunduÄŸu büyük Arc de Triomphe’ye varmadan çok önce yapılmış, küçük, zarif bir Arc de Triomphe vardı.
“Gericault, Louvre Müzesi’nden çıktığında iÅŸte bu Arc de Triomphe’den geçmiÅŸti.” dedi Aragon.
Metni düzeltme isteÄŸimi hatırlamasına hayran kalmıştım. Aragon Elza’nın ölümünden sonra Ekim Devrimi’nin 60. yılı için 1977’de Moskova’ya geldi ve bir ay kaldı. Åžeremetyevo Havaalanı’ndan dönerken, “Hiçbir ÅŸeyi tanıyamıyorum, hiçbir ÅŸeyi” dedi.
Daha önce Elza’yla bulunduÄŸu her yerde bulunmak istemiÅŸti ve ben de onunla Leningrad’a gittim. Pencerelerinin çok güzel bir manzaraya, ÅŸehrin eski bölümüne açıldığı Neva Nehri kıyısındaki ‘Leningradskaya’ Oteli’nde kaldık ve bize o zamanlar halka kapalı olan Fransız empresyonistlerinin eÅŸya sergisini gösterdikleri ‘Ermitaj Müzesi’ne gittik. Sonraysa Elza’nın çok hoÅŸuna giden merdivenleri aramaya koyulduk. Aragon nasıl bir merdiven olduÄŸunu açıklayamadığından Kışlık Saray’ın bütün merdivenlerini birbiri ardına kat ettik.
Aragon her seferinde “hayır bu deÄŸil, bu da deÄŸil” diyordu ve her seferinde ÅŸimdi bulacağız derken merdivenlerin sonuna geldik. Aragon uzunca bir müddet bezemeli korkulukların yanında dikildi, aÅŸağıya, beyaz merdivenin merdiven boÅŸluÄŸuna baktı.
“Yoruldum. Otele gidelim.” dedi.
O gece otel odasında onunla uzun bir süre oturdum, sabaha kadar sohbet ettik. Onu Elza’nın anılarının sardığını ve yalnız bırakmamak gerektiÄŸini anladım. Hayat ve edebiyata dair bu sohbetimizi biryerlere not almadığıma piÅŸmanım. Aragon Elza’yla yaÅŸamını anımsadı, tabii bulutlu deÄŸil, parlak olan kısmını. Ondan etkilenerek ve faÅŸizme karşı çıktığını, İspanya Savaşı’ndan önce komünist ve Sovyetler BirliÄŸi dostu olduÄŸunu, sonra Fransa faÅŸistlerce kuÅŸatıldığında direniÅŸ saflarında yer aldığını anımsadı.
Aragon’u son kez 1982’de Paris’te gördüm. Çalıştığım İnastrannaya Literatura (Yabancı Edebiyat) dergisindeki iÅŸlerim dolayısıyla gitmiÅŸtim ve Aragon beni sevdiÄŸi restoranda yemeÄŸe, yemekten önceyse evine aperatife davet etti. Rue de Varenne’de, Engelliler Meydanı’na yakın, bir 18. yüzyıl sarayının çatı katından bozma, alçak tavanlı ferah odaları ve iki yöne (büyük kaldırım taÅŸlarıyla döÅŸeli avluya ve geniÅŸ yapraklı ıhlamurların olduÄŸu bahçeye) açılan, küçük kare pencereleri olan çok güzel bir dairede oturuyordu. Evde çok sayıda kitap ve tablo vardı. Restorana gitmek için evden çıktığımızda Aragon bana avluya açılan sağır bir duvarı gösterdi:
“Arkadaşım Picasso bu sağır duvarı görüp ‘Ne sıkıcı bir duvar! Hadi oraya bir resim yapayım da daha cıvıl cıvıl olsun’ dedi. Ancak evin sahipleri bu fikre karşı çıktı. Parlak renklerin gözünü aldığı insanlar var. Picasso tarafından bir resim çizilen duvara sahip olmak ne ifade ederdi düÅŸünebiliyor musunuz?” dedi.
Kahvaltıdan sonra tekrar Aragon’a uÄŸradım, biraz oturdum. Yanına biri geldi ve ben de gitmeye niyetlendim. Aragon tüm avluyu geçip çıkışa kadar beni uÄŸurladı. Öylesine yalnız gözüktü ki, onunla vedalaÅŸmak beni hüzünlendirdi. Biraz uzaklaÅŸtıktan sonra geriye baktım. Öylece dikiliyor arkamdan bakıyordu. Ben, onun Elza ve pek çok dostunun bulunduÄŸu Rusya ile ilgili anıları depreÅŸtiriyordum.
Elza’nın sayesinde daha sonra sık sık göreceÄŸim kızkardeÅŸi Lili Brik’le tanışmıştım. BronÅŸlarından rahatsız olduÄŸu için yazar Vsevolod İvanov’un yazlığında, Peredelkino’da yaşıyordu. İvanov’un eÅŸi Tamara Vladimirovna meslektaşım, Fransızca çevirmeniydi. Bu yüzden Peredelkino’ya gittiÄŸim zamanlar ona da sık sık uÄŸruyor, bu eve sürekli çay içmeye davet ediliyordum.
Lili de geceliÄŸiyle çay içmeye çıkıyordu. Kendisi ufak tefek, zayıf, kumrala boyanmış saçlarının çerçevelediÄŸi solgun yüzündeki kırışık, iri, canlı gözleriyle artık oldukça yaÅŸlı bir bayandı. Daima sohbete katılır, itiraz kabul etmez bir eda ile kendi fikrini açıklardı. Alınganlığına ve yaşına raÄŸmen kendisinde her zaman bir hakimiyet ve emretme alışkanlığı seziliyordu. HoÅŸsohbet olduÄŸunu söyleyemem, sert ve horlayıcıydı. Ancak Lili böyleydi iÅŸte, buna alışmam gerekti.
JOHN STEINBECK
1962 yılında bir dergiye iÅŸe girdim ve çok kısa bir süre sonra John Steinbeck eÅŸi Elaine ile Moskova’ya geldi. Onu havaalanında karşıladım ve ziyaret programı hakkında bilgi verdiÄŸimde (Sovyetler BirliÄŸi’nin yazarlara telif ödeyen yegane yayını olan dergimizin misafiriydi), ziyaret programında okuyucularla iki buluÅŸma öngörüldüÄŸünden, ‘Ülkenizde beni tanıyorlar mı?’ diye sordu. “Elbette. ‘Gazap Üzümleri’, ‘Kaygılarımızın Kışı’, ÅŸu sıralar da ‘Charley’le Yolculuklar’ yayınlandı.” dedim.
Yaklaşık bir hafta sonra Yazarlar BirliÄŸi’nin davetinde buluÅŸtuk. Åžu sözlerle beni köÅŸeye çekti:
“Size bir ÅŸey anlatmak istiyorum. Dün beni Moskova’ya gelen ve Natsional’de (Steinbeck ise Belarusski Garı’nın arkasındaki Leningradski Cadde’sinde bulunan ‘Sovetskaya Oteli’nde kalıyordu) kalan bir dostum bana telefon etti. Elaine ile beni akÅŸam yemeÄŸine davet etti. HoÅŸ bir akÅŸam geçirdik ve on ikiden sonra otele dönmeye kara verdik. Bir taksi çağırmasını rica ettiÄŸim aÅŸağıdaki idareci bunun mümkün olmadığını söyledi. O an Elaine’i holde bırakıp bir araba durdururum umuduyla dışarı çıktım. Hatırlıyor musunuz, dün nasıl kar yağıyordu? (Aylardan kasımdı.) GiriÅŸin önünde bir o yana bir bu yana koÅŸturdum, ama tek bir araba bile durmadı. O zaman meydanın ortasına çıktım (o zamanlar Manejnaya Meydanı’nda henüz Tsereteli ‘güzelliÄŸi’ yoktu) ve umutsuzluktan karın üstüne oturdum. O sırada bir yerlerden bir polis çıkageldi, selam verip, sanırım ayaÄŸa kalkmamı istedi. Bense Rusça ezberlediÄŸim cümleyi: ‘Ben Amerikalı bir yazarım’ telaffuz ettim. Polis bana dikkatle baktı, selamladı ve ‘Bay Hemingway!’dedi. Tanya Hanım siz ülkenizde tanındığımı söylemiÅŸtiniz.” dedi.
Üç gün sonra Steinbeck’le buluÅŸup, zamanının nasıl geçtiÄŸini, ülkemizde sıkılıp sıkılmadığını sordum.
“O ne söz” dedi. “Çok ilginç bir geleneÄŸinizle tanıştım. Evvelsi gün mucizevi güneÅŸli bir hava vardı ve ben de doÄŸaya çıkmaya karar verdim. Moskova’da ‘Marina RoÅŸa’ diye bir yer duyduÄŸumu hatırladım. Bir araba durdurdum ve ‘Marina RoÅŸa’ dedim. Eski evlerin bulunduÄŸu, yeÅŸilliksiz, yoksul bir semte götürüldüm. ‘Marina RoÅŸa’ diye tekrar ettim. Åžoför: ‘Tamam, tamam, Marina RoÅŸa’ dedi. Ne yapalım.. Arabadan indim ve bir doÄŸa parçası aramaya koyuldum. Küçük bir mahalle bahçesine rastladım. Banklar vardı. Bense yorulmuÅŸtum ve oturmaya karar verdim. Tam otururken bir adam bana yaklaÅŸtı ve üç parmağını gösterdi. Ben ona ÅŸaÅŸkın bir halde bakıyordum. O zaman ‘bir ruble’ dedi. Bir rubleyi verdim ve ortadan kayboldu. Çok geçmeden bir ÅŸiÅŸe votkayla ve bir adamla birlikte dönüp geldi (o zaman votka 3 ruble 20 kapeykaydı). ÅžiÅŸeyi uzattı ve el iÅŸaretleriyle içmemi söyledi. Bir yudum aldım ve ÅŸiÅŸeyi verdim. Biraz içti ve ÅŸiÅŸeyi diÄŸer adama verdi. ÅžiÅŸeyi bitirdiÄŸimizdeyse kendisinin, diÄŸer adamın ve benim göÄŸsüme vurarak yine ‘bir ruble’ dedi. Ona bir ruble verdim, ikisi de kayboldu, sonra bir ÅŸiÅŸe votkayla çıkageldiler. Hepsini içtiÄŸimizde uyumak istediÄŸimi hissettim ve uykuya daldım. Beni polis uyandırdı. Ona yine: ‘Ben Amerikalı bir yazarım’ dedim. Bana bu sefer Hemingway denmedi, ama beni arabaya bindirdi, ben de ‘Sovetskaya Otel’ dedim. Sonra bana ‘üçlü içme’nin sizin bir geleneÄŸiniz olduÄŸunu anlattılar. Böyle bir dostluk duygusu çok hoÅŸuma gitmiÅŸti.”
Steinbeck’i ikinci kez 1964 yılında, New York’ta, oraya Sovyet Yazarlar Heyeti’yle gittiÄŸimde gördüm ve beni evine aperatife davet etti. Steinbeck’in çok güçlü bir albenisi, sıra dışı bir sıcaklığı vardı. Bununla beraber beklenmedik bir sırada iÄŸneleyici olabilir, sert bir ÅŸey söyleyebilirdi. Dünya çapındaki ünü onu bozmamıştı, konuÅŸurken mütevaziydi, anlattığın her ÅŸeyle ilgilenirdi. Rusya’ya iyi niyetle yaklaşıyordu. Rusya’nın kültürüyle ve edebiyatıyla ilgileniyordu. Dostoyevski ve Tolstoy’un romanlarını okumuÅŸtu. Kendisinin kitaplarının da çevrilip Rus okuruna ulaÅŸmasını istiyordu.
Amerika’ya bir sonraki gidiÅŸimde Kaliforniya’nın bir kasabasında, sıkça anlattığı Monterey’de bulunan mezarını ziyaret ettim. Toprak alanın en arkasında yer alan, iki (ya da üç) kiÅŸilik aile mezarının mütevazılığı beni ÅŸaşırtmıştı. Steinbeck’in mezarına annesinin, babasının ve kendisinin olmak üzere üç kiÅŸinin ismi kazınmıştı. Ne görkemli bir anıt, ne bir tahta perde vardı. Büyüklük buydu iÅŸte.
MARY HEMINGWAY
Åžimdi de kızım sayesinde sıkça ve uzun süreliÄŸine bulunabildiÄŸim ve artık en az ülkem kadar iyi bildiÄŸim ülkenin yazarlarından bahsedeyim. Amerikalı yazarlardan birçok eser çevirdim, hatta Rus okurları Daniel Silva ve Stephen Frey gibi yeni isimlerle tanıştırdım.
1970’li yılların başında (yılı tam olarak hatırlamıyorum) Ernest Hemingway’in ufak tefek, saÄŸlam yapılı, rüzgardan kavlamış bir surata sahip, hareketli, sigaradan dolayı keskin ve hırıltılı bir sesi olan dul eÅŸi Mary Hemingway Moskova’ya gelmiÅŸti. Bu dış görünüÅŸüne ve kaba konuÅŸma tarzına karşın Mary son derece alımlıydı. Bizim ülkede olsa ona ‘deli kadın’diye lakap takarlardı, öyleydi de zaten, yüksek sesle kahkahalar atar, iyi içerdi. Tabii biz onu dergiye davet ettik ve Hem’den ya da babadan (Hemingway için öyle derdi) sonra basılmayan bir ÅŸey kalıp kalmadığını sormaya baÅŸladık. Mary, 20’li yıllardaki Paris anılarını ve ‘YaÅŸlı Adam ve Deniz’ romanını yayına hazırladığını söyledi. O romanı bize yollamasını rica ettim ve çok geçmeden ‘YaÅŸlı Adam ve Deniz’i yolladı ve ‘Devinimli Bir Åžölen’i yollamaya da söz verdi.
Bir süre sonra Politik Haber Ajansı’ndan gazeteci Petrov aradı ve Hemingway’in 20’li yıllardaki Paris’i anlattığı ‘Devinimli Bir Åžölen’ adlı yeni çıkan kitabını New York’tan getirdiÄŸini söyledi. Bu kitabın bana Mary’nin gönderdiÄŸi kitap olduÄŸunu anladım ancak kitap henüz elime geçmemiÅŸti. Petrov’un daha önce çeviriyle hiç ilgilenmemiÅŸ bir gazeteci olduÄŸunu varsayarak, Hemingway’i asla iyi çeviremeyeceÄŸini düÅŸündüÄŸümden, yazarın eÅŸinden bu kitabı beklediÄŸimi ve eser için artık bir çevirmenle anlaÅŸma yapıldığı için talebini kabul edemeyeceÄŸimi söyledim. Bu gibi ÅŸeyleri basabilen yegane dergi olduÄŸumuzdan ‘o zaman baÅŸka bir yere baÅŸvururum’ deme ÅŸansı yoktu. Lakin Petrov, N. S. HruÅŸçev’in damadı olduÄŸu için geri adım atmadı (Hemingway’i çevirmek büyük bir prestijdi) ve bir hafta içinde kitabı alamazsam kitabı o çevirecekti. Bu ÅŸekilde anlaÅŸmıştık (böyle bir kitabı yayınlama ÅŸansını kaçırmak istememiÅŸtim). Bir hafta sonra onunla anlaÅŸma imzaladım, on gün sonra Mary’den kitap geldi, fakat artık geçti. Ne Petrov ne de onu bu iÅŸe heveslendiren gazeteci Mihail Bruk Paris’i doÄŸru dürüst bilmediÄŸinden, insan isimlerini ve cadde adlarını karıştırdıklarından çeviriyi kendim redakte ettim. Bu yüzden çeviriyi hızlı bir ÅŸekilde kotardık ve Mary’ye kitabın bizden çıktığını yazdım.
1978 yılında Amerika’ya gittim ve New York’ta Mary’i aradım. Beni hemen evine davet etti. 65. caddedeki dairesine doÄŸu tarafından girdiÄŸimizde donakaldım. Duvardan bana iki metrelik devasa bir aslan bakıyordu. O kadar canlı duruyordu ki, bir an üzerime atlayacak sandım.
“Bu Hem’in ganimeti mi?” diye sordum.
“Yok canım, onu ben öldürdüm.” diye öfkelendi ev sahibesi.
Evde Hemingway’in hayatının deÄŸiÅŸik dönemlerine ait çok sayıda fotoÄŸraf vardı. Bir tane bile istemediÄŸime yanıyorum. Altı yıl sonra tekrar Amerika’ya gittiÄŸimdeyse Mary artık hayatta deÄŸildi, Hemingway’in İspanya İç Savaşı hakkındaki ‘Çanlar Kimin İçin Çalıyor’ adlı ünlü romanının Sovyetler BirliÄŸi’nde nihayet çıktığını bilip bilmediÄŸini hatırlamıyorum.
Konstantin Mihayloviç Simonov Sovyetler BirliÄŸi Komünist Parti’nin parti merkezinden kitabın basımı için izin kopardığında ve dergide romanı yayınladığımızda nasıl bayram ettiÄŸimizi anımsıyorum.
Ne sansasyondu ama! Ne de olsa çevirinin hazır dosyası, bugün aramızda olmayan mükemmel çevirmen Evgeniya KalaÅŸnikova’nın çekmecesinde yıllarca durmuÅŸtu!
(çev. Hanife Çaylak, Aralık 2008; Resim: Oganyok)
