Petersburg, Andrey Belıy / Çeviren: Sabri Gürses

 Rus yazar Andrey Belıy’a ait Petersburg adlı romanın bana ait bir çevirisinin Everest Yayınları tarafından yayımlanmasından iki ay sonra, Dünya Kitap dergisinde, bu romanın Kayhan Yükseler tarafından çevrilmekte olduÄŸu haberi çıkmıştı. Bu haberde romanın ilk çevirisinin bir süre önce yayınlanmış olduÄŸu belirtilmemiÅŸti. DoÄŸrusu, üzüldüm ve romanın çevrilmiÅŸ olduÄŸunu, nasıl çevrilmiÅŸ olduÄŸunu dile getiren bir yazı yazdım, Dünya Kitap‘ta yayınlandı. Ardından, 7 Mayıs akÅŸamı Nartlar: Asetin Halk Destanı ve Bir Yazarın GünlüÄŸü‘nün ilk tam çevirisi gibi önemli çevirilerin sahibi olan Kayhan Yükseler’den beni çok sevindiren, birçok ÅŸeye karşı umudumu yeÅŸerten bir mektup aldım, kendisiyle yazıştık. Kayhan Yükseler’in çevirmenlerin birbirinin emeÄŸine saygı duymasının, inceliÄŸinin ve dayanışmasının mükemmel ve zarif birer örneÄŸi olan, Petersburg romanına dair karşılıklı hikayelerimizi içeren bu mektuplarını, kendisinin de izniyle, kendi mektuplarımla birlikte yayınlıyorum. Kendisine tekrar inceliÄŸi için sonsuz teÅŸekkür ederim. – Sabri Gürses.

Bir Yazarın GünlüÄŸü, F.M. Dostoyevski / Çeviren: Kayhan Yükseler / 2005 Dünya Gazetesi Dünya Kitap Ödülü: Yılın Çeviri Kitabı

 

7 Mayıs 2006

 

Dünya Gazetesi Kitap dergisinde Petersburg romanıyla ilgili yazınızı okudum. Söz konusu yapıtı, benim de çevirmekte olduÄŸumu, yine aynı gazete aracılığıyla öÄŸrendiÄŸinizi düÅŸünerek, çevirinizle ilgili duygu ve düÅŸüncelerimi size iletmek istiyorum. Kitabı okuduktan hemen sonra bunu yapmam gerekirdi, ama bu kitabı çeviriyor olmam, nedense elimi kolumu baÄŸladı.

Çevirinizi kitap raflarında ilk gördüÄŸümde ÅŸaÅŸkınlıktan kalakalmış, müthiÅŸ heyecanlanmıştım. Türkiye’de kimsenin bu zamana kadar çevirmeye cesaret edemediÄŸi bir yapıtı biri çevirmiÅŸti iÅŸte. Metne sadık kalmış, yazarın üslubunu tam doÄŸrulukla aktarmış, derinlikli sunuÅŸ yazılarıyla, güzel bir Türkçe’yle ve çok emek verildiÄŸi belli ayrıntılı araÅŸtırmalarla destekleyerek okuyucu kitlesine ulaÅŸtırmıştı. Bu nedenle sizi candan kutluyorum.

Romanla ve çevirinizle ilgili gazetelerde, dergilerde küçücük olsun bir görüÅŸ, eleÅŸtiri çıkmaması, çok satanlar arasında, hadi olmadı ayın kitapları arasında yer almaması beni hem ÅŸaşırttı, hem de çok üzdü. Bunun nedeni Andrey Belıy’ın Türkiye’de pek tanınmaması ya

da Petersburg‘un zor okunan bir yapıt olmasıyla açıklanabilir mi? Ben kabaca ÅŸöyle düÅŸünüyorum, bırakın okuru, aydınımız da bu kitabı Bir James Joyce, bir Orhan Pamuk yapıtı gibi okumaya baÅŸlamış ve sonra bitiremeden rafa kaldırmıştır. Bir eleÅŸtiri yazısı yazmaya da cesaret edememiÅŸtir tabii. Bunun, mükemmel çevirinizle hiç mi hiç ilgisi olmadığına inanmanızı isterim. Amerika’da, Avrupa’da böyle mi? Siz benden daha iyi bilirsiniz Peterburg‘un oralarda kaç yüz bin bastığını?

Petersburg‘la ilgili benim hikayem de ÅŸöyle: 1998 yılında Yapı Kredi Yayınlarına bir Çerkes destanı olan Nartlar‘ı teslim ettiÄŸimde, bana A.Belıy, İ.Bunin, Yuri OleÅŸa, Andrey Platonov (bu yazar tam size göre, bir araÅŸtırın) gibi yazarlarla ilgilendiklerini söylemiÅŸlerdi. Ben de iÅŸin kolayına kaçarak o zamanlar Y. OleÅŸa’nın Zavist (Kıskançlık) adlı yapıtını çevirmiÅŸtim. El yazmaları duruyor, basılmadı. Sonra araya Dostoyevski, Lermontov girdi. Belıy’la ilgili bir iki çalışmam Kitaplık dergisinde çıktı (2003, 2004). Temmuz 2005’te de Petersburg‘a baÅŸladım ve sizin çeviriniz çıkana kadar da sadece iki bölümü çevirebildim. Sizden sonra bırakmayı düÅŸündüm, ama YKY devam etmemi istedi. Çevirimin Türk okuruna sizinkinden daha fazla bir ÅŸeyler katacağını da hiç düÅŸünmüyorum. Kitap editörünün dışında, kendinizden de dipnotlar katmışsınız, araÅŸtırmışsınız, karşılaÅŸtırmalar yapmışsınız, bunun zorluÄŸunu bilirim. Bir Yazarın GünlüÄŸü‘ndeki bütün dipnotlar bana ait,  sadece dipnotlar neredeyse bir yılımı aldı. Bir Fersit‘in Troya Savaşı’nda Grekler’in soytarısı Thersites olduÄŸunu ancak bir ayda bulabildim.

İki çeviri arasında Yevgeni Onegin‘e benzer bir polemiÄŸin yaÅŸanması doÄŸrusu beni üzer (bilirsiniz, toprağı bol olsun Azer Yaran ve Ahmet Necdet arasında olmuÅŸtu).

Benim iÅŸim daha zor, sizin çevirinize benzememesi için kendimi olaÄŸanüstü zorlamam gerekecek: “BaÅŸtankara” yerine “iskete” derim belki… Bizim Dostoyevski’de yaptığımız gibi, Everest Yayınları da Petersburg‘u yayımlayacaklarını bir iki yıl önce duyursaydı böyle

bir durum söz konusu olmazdı, yani ben baÅŸlamazdım. Klasiklerin kaderi bu olsa gerek.

Konuyla ilgili düÅŸüncelerimi izin verirseniz, arada bir iletmeyi isterim.

Benim Petersburg 1990 basımlı ve 150 sayfaya varan açıklama, dipnot bölümü var.

Sevgiyle kalın.

Kayhan Yükseler.

 

8 Mayıs 2006

 

Sayın Kayhan Yükseler,

Öncelikle içtenlikli mektubunuz için teÅŸekkür ederim. Size karşı bir düÅŸüncem yoktu, kırgınlığım vardı, ama daha baÅŸka bir ÅŸey düÅŸünmedim.

Petersburg‘un çevirisi de, genel olarak rusçadan çeviriler de ÅŸu noktaya dek yıpratıcı bir iÅŸ oldu benim için. Varlık’ta Mayıs ayında çıkan bir yazıda da belirttim, 2003 sonunda çeviri tamamdı. Kabalcı Yayınları’na, Mustafa KüpüÅŸoÄŸlu’nun önerisiyle yaptım, kitap orada bekledi. Bu kitabın çevrildiÄŸinden Enis Batur’un haberi vardı. Hatta eÄŸer Kabalcı yayınlamazsa Kazım TaÅŸkent dizisinden yayınlamak gibi konuÅŸmaları oldu o vakitki editörüm KüpüÅŸoÄŸlu’yla.

Sonra geçen yıl Kitap Çevirmenleri GiriÅŸimi’nden Tuncay Birkan’la sohbet ederken, kitabı çevirdiÄŸimi duyduÄŸunu, bunu öÄŸrenmeden önce kendisinin de İngilizceden çevirmeyi düÅŸündüÄŸünü söyledi. Bu beni kitabın yayınlanması konusunda telaÅŸlandırdı. Kabalcı’yla görüÅŸtüm, yayına hazırlaması için Türkan Olcay’ı düÅŸündük. Bu sırada, YKY’den KüpüÅŸoÄŸlu’yla baÄŸlantıya geçtiler. Çevirimden birkaç bölümü elektronik ortamda örnek olarak aldılar, iki ay kadar sonra kendilerinin çevirmekte olduklarını söylediler (daha doÄŸrusu -miÅŸler). Bu 2005’in sonu ile 2006’nın başı arasında bir tarihte oldu. Bu sırada Enis Batur YKY’den ayrılmıştı.

Sonra ben de Kabalcı’yla anlaşıp Everest Yayınevi’ne, Sırma Köksal’a götürdüm kitabı. Türkan Olcay’ın editörlüÄŸünü de alarak kitap yayına hazırlandı, yayınlandı.

Yani, evet Dünya Kitap‘tan okudum sizin çevirinizin hazırlanmakta olduÄŸunu, fakat büyük olasılıkla İngilizceden olacağını düÅŸündüÄŸüm bir çevirinin yapılmasını bekliyordum. Sadece Dünya Kitap‘ta yayınlanan yazının üslubuna çok ÅŸaşırdım, yapılmış, mevcut olan çeviriden en ufak bir bahis yok; kitap ilk kez çevriliyormuÅŸ gibi davranılıyor; ve benim çevirimden çok farklı olmayan bir çeviri. Ama yazarın isminin yanlış yazılması gibi ayrıntılardan, çeviri dışındaki yazıların size ait olmadığını düÅŸündüm.

Petersburg‘un da, Andrey Belıy’ın da okunmasının güç olacağı konusunda size katılıyorum; ÅŸimdi onu bir meta olarak, Rusya’dan “telifsiz, gümrük vergisiz” ithal edilebilen, Batılıların övdüÄŸü bir baÅŸyapıt olarak övecekler. ÖrneÄŸin günümüz Türkiye’siyle derin baÄŸlantısını göremeyecekler. Ama gençlerden umudum var benim, onların bu kitaptan çok farklı izlenimlerle ayrılabileceÄŸine inanıyorum.

Beni ÅŸaşırtan ÅŸey YKY’nin, daha doÄŸrusu bunu topyekün bir kurum yapamayacağına göre, YKY’de çalışan bir editörün yaptığı ÅŸey. Sizin kitabınızın editörü, size çeviriye devam etmenizi söyleyen editör kim acaba?

Çevirimin niteliÄŸiyle ilgili söyledikleriniz için de ayrıca çok teÅŸekkür ederim. BeÄŸenmenize çok sevindim. Çeviribilim dergisinde ağır aksak rusça çevirilere ağırlık vermeyi tasarlıyor, rusçadan çeviri yapmış kiÅŸilerle irtibat kurmayı tasarlıyorum bir vakittir ben. Bir Yazarın GünlüÄŸü‘ndeki çeviri çalışmanızla ilgili küçük de olsa bir yazı yazmanızı da rica edecektim doÄŸrusu. Sonra bu olaylar girdi araya. İlerde bu tür çalışmalarla, rusça çevirmenleri olarak bir arada olacağımızı umuyorum.

DiÄŸer yandan, bu kitabın Onegin tartışmasına dönmesi kaçınılmaz görünüyor. Azer Yaran’ı hiç hak etmediÄŸi halde oldukça üzmüÅŸler gördüÄŸüm kadarıyla. (Åžu anda konuyla ilgili bir tez çalışması yapıyorum, elimden geldiÄŸince ilgilendim konuyla.) Petersburg konusunda da aynı ÅŸey, bu kez tersten olacak sanırım, çünkü örneÄŸin Kitaplık dergisinde benim çevirimle ilgili tek bir yazının çıkmaması, size çeviriye devam etmenizi söylemelerinin iÅŸaret ettiÄŸi ÅŸey bu gibi görünüyor. Kanımca, ÅŸu anda mevcut olan çeviriyle ilgili bir yazı çıkmadığı halde, sizin çeviriniz yayımlanmaya yakın ve yayımlandıktan sonra, Sabri Gürses çevirisinde hata saptamaya çalışan yazılar çıkacak çeÅŸitli yerlerde. Ya da hiç iki tane çeviri olduÄŸu belirtilmeden, sizin çeviriniz övülecek. Günümüzde yayın politikasının böyle yürüdüÄŸünü, tanıtım yollarından biri olarak bunu benimsediÄŸini hissediyorum.

Son olarak, izin verirseniz nazik mektubunuzu Çeviribilim dergisinde yayınlamak isterim. Yazışmamız birçok açıdan önemli kanımca. Yayınevlerinin dışında çalışan ve yaÅŸayan kiÅŸiler olarak, çevirmenler olarak irtibatımızı gösteriyor. (Platonov önerinizde haklı olabilirsiniz, çünkü geçen yıl bir Frederick Jameson çevirirken, içinde fazlaca Platonov alıntısıyla karşılaÅŸtım, ilginçti, ayrı bir kitap olarak önersem mi diye düÅŸündüm.) Rusça çevirmenleri olarak örgütlensek harika bir ÅŸey olurdu, sanırım bunu yakında baÅŸlangıç olarak Kitap Çevirmenleri Meslek BirliÄŸi çatısında yapabiliriz.

Tekrar teÅŸekkür eder, sevgiler dilerim,

Sabri Gürses.

 

8 Mayıs 2006

 

Sabri Bey,

Merhaba,

Öncelikle yazdıklarınız için ben de teÅŸekkür ederim.

Petersburg çevirinizin, deyim yerindeyse öyküsü beni çok ÅŸaşırttı. YKY’den editörünüzle baÄŸlantıya geçilmesi, çevirinizden örnek alınması, Enis Batur’un haberi olması – ki bu kitabı çevirmemi benden Ayfer Tunç istemiÅŸti- evet, bütün bunlardan hiç haberim olmadı. Enis Batur ve Ayfer Tunç ayrıldıktan sonra, bu kez İlknur Özdemir bana kitabı çevirebileceÄŸimi iletti. Unutmadan söyleyeyim henüz bir sözleÅŸme yapılmadı, bu, sonra da yapılabiliyor.

Editörün kim olduÄŸu sorunuza gelince, YKY’ye ya da baÅŸka bir yayınevine yaptığım çevirilerde, çeviri devam ederken karşılıklı görüÅŸtüÄŸüm bir editörüm olmuyor. Metin tam olarak gönderildikten sonra belli oluyor. Ama ÅŸuna inanmamızı çok istiyorum, söz konusu

yapıtın hikayesi önceki yazımda belirttiÄŸim gibi eskilere dayanıyor.

Kitabın çevrildiÄŸini ve piyasaya çıktığını Dünya Kitap‘tan Faruk Beye bildirmiÅŸtim. İkinci çevirinin Rusça yerine, İngilizce yapılması ilginç olurdu, size katılıyorum. Bir Yazarın GünlüÄŸü üzerine memnuniyetle bir yazı gönderebilirim.

Çevirilerimiz arasında ileride görüÅŸler, eleÅŸtiriler mutlaka olacak, ama içtenlikle söylüyorum, bu, sizin çevirinin deÄŸerini bence asla düÅŸürmeyecektir, daha önce belirttiÄŸim gibi benim iÅŸim daha zor ve öykünme eleÅŸtirileriyle karşılaÅŸmam olasılığı fazla. 50-100

sayfalık bir kitap olsa neyse, kendimi zorlayarak farklı tümceler kullanabilirim, ne ki 600-700 sayfalık bir kitapta bu çok zor. Kendimi disipline etmem gerekiyor Hasılı bu sizin için deÄŸil, benim için bir handikap.

Çeviriye bir süre ara vermeyi düÅŸünüyorum, ortada zaten bir sözleÅŸme yok, bu nedenle zaman sorunum da bulunmuyor. Zira elimde yine YKY’den telifi alınmış çok ilginç bir yapıt daha var. Leonid Tsypkin adlı kıyıda köÅŸede kalmış bir yazarın. (Amerika’ya yerleÅŸenlerden.) Leto v Badene (Baden Baden’de Yaz). 200 sayfa. Dostoyevski’nin Baden Baden’de geçirdiÄŸi günleri anlatıyor. Kitabın en ilginç tarafı, neredeyse hiç “nokta”  kullanılmaması ve bir iki paragraftan ibaret olması. Amerika’da baÅŸyapıt olarak büyük övgü almış. (Susan Sontag önayak olmuÅŸ.) Safları sıklaÅŸtırma öneriniz yerinde, bir evvelki yazımı kullanabilirsiniz.

Sevgiyle kalın,

Kayhan Yükseler.

 

8 Mayıs 2006

 

Sayın ve Sevgili Kayhan Yükseler,

bu yazışmanın beni nasıl mutlu ettiÄŸini bilemezsiniz. Rusça çevirilerde yaÅŸanan talihsizliklerin üzerine bu büyük sevinç ve inanç verdi.

MeÄŸer kitabın ne kadar karışık bir tarihi varmış. Vaktiyle Mehmet Özgül’e de kitabın çevirisinin teklif edildiÄŸini, ama kendisinin kitabı geri çevirdiÄŸini biliyor muydunuz? (Yayınevini sormadım kendisine.) Kanımca, 90’lardan itibaren kitabı İngilizce kaynaklardan ya da yan çevirilerden öÄŸrenen editörlerin yarattığı bir karışıklık bu. Olumlu ve olumsuz yanlarıyla. (Olumsuz yanı, telifsiz kitaplara öncelik vermeleri, kitapları ingilizceden kontrol etmeleri vb.) Ben hala Hasan Ali Ediz’in neden bu kitabı çevirmediÄŸini merak ediyorum, hiç elinden geçti mi acaba?

Yayın izni verdiÄŸiniz için teÅŸekkür ederim, ÅŸu format uygun olur mu acaba: bundan önceki üç mektubu arka arkaya yayınlasam? Bana eskiden yapılan, sözgelimi Ataol BehramoÄŸlu’nunkiler gibi yazışmaları hatırlattı bunlar.

Dostoyevski çevirme sürecinizle ilgili bir yazıyı merakla bekleyeceÄŸim. Bu konuÅŸmalarımız bana Rusçacıların toplanma umudu olduÄŸunu düÅŸündürdü, ben bu sıralar Koray Karasulu adlı İܒden mezun bir Rusça çevirmeniyle konuÅŸuyorum, bir terslik olmazsa intihallerle ilgili küçük bir çalışma yapacağız. Kimbilir, belki bu tür iliÅŸkiler sayesinde, Rusça üzerine saÄŸlam bir dayanışma, daha da önemlisi kültürel olanaklar yaratma fırsatımız olur zamanla.

Ben en son Rusçadan Sultan Galiyev çevirdikten sonra, Rusçaya biraz küstüm doÄŸrusu. (Nedenini yakında bir yazı olarak yazmaya çalışacağım.) Bu sıralar özlemle güzel ve mümkünse telifli bir kitap seçmeye çalışıyorum. Vatan gazetesinin yayınevi Rusça kitaplar yayınlayacakmış sanırım, PetuÅŸki’nin Moskova-Petersburg‘unu önerdiler, çevirmek isteyebileceÄŸimi söyledim onlara da ben. Tatyana Tolstaya düÅŸünüyorlar, ama pek ısınamadım doÄŸrusu.

Tekrar çok teÅŸekkür eder, sevgiler dilerim.

Sabri Gürses.

 

8 Mayıs 2006

 

Sabri Bey,

Merhaba,

Ben aslında yazışma konusunda biraz acemiyimdir. Bilgisayarı sürekli açık tutmadığım için, mailinize geç bakmış olabilirim. Size yazdıklarımdan bütün bir yazı elbet yapabilirsiniz.

Yalnız bir konuyu açıklığa kavuÅŸturmam gerekiyor. Petersburg romanının yarattığı karışıklığı yıllardır çalıştığım ve halen çalışmakta olduÄŸum bir yayınevine iliÅŸkilendirmek  istemem. Sizin kitap piyasaya çıktıktan hemen sonra durumu YKY’ye ilettiÄŸimde, çeviriye devam etmemi istediklerini bildirmiÅŸlerdi, ama kararı yine de bana bırakmışlardı.İşin gerçeÄŸi ben de olmaz dememiÅŸtim, zira sizin kitabı henüz okumamıştım.

Ancak kitabı sindirerek okuduktan, hele hele çevirdiÄŸim ilk iki bölümü sizinkiyle karşılaÅŸtırdıktan sonra, benim çevirimin Türk okurunda gerek üslup, gerek biçim, gerekse dilsel olarak  farklı bir tat bırakmayacağı kanısı doÄŸdu içimde. Sizinle de tanıştıktan sonra,bu durumu YKY’ye bildirmek istiyorum, ne dersiniz? 40-50 yıl önce sözgeliÅŸi, Hasan Ali Ediz’in yaptığı bir Petersburg çevirisini, 2006 yılında yapılan bir çeviriyle karşılaÅŸtırmak

okura kim bilir ne kadar ilginç gelirdi. İnanın sizin yaptığınız çeviride (Bu ben de olabilirdim, bir baÅŸkası da) Belıy’ın anlam dünyasının, kullandığı imgelere, metaforlara yüklediÄŸi  anlamların, H.A.Ediz’den ya da o zamanın bir çevirmeninden  daha bir açıklıkla okuyucuya sunulduÄŸunu görürdük diye düÅŸünüyorum. Bu, aradan geçen onca zamanın bize verdiÄŸi bir armaÄŸan. İnternetin bize sunduÄŸu olanaklar, Belıy ve Petersburg üzerine yazılan yüzlerce yazı vs. Bunu ÅŸunun için söylüyorum. Bana Moskova’dan, 1935 basımlı bir Petersburg göndermiÅŸlerdi. 380 sayfa, Sovyetlerin en azgın dönemi, kitap kırpılmış, inanır mısınız bir tek dipnot bile yok. Böyle bir kitabın o zamanlar bizim çevirmenlerden birinin eline düÅŸtüÄŸünü

bir düÅŸünün. Başınızı fazla aÄŸrıtmayayım. Bence 2006 yılında çok kısa zaman aralıklarıyla yapılmış iki çevirinin atışmalardan öte bir anlam taşımayacağını düÅŸünüyorum. Bunu yayınevime bildirmek istiyorum.

Sevgiler, kolay gelsin.

Kayhan Yükseler.