Gogol’ün, Ölü Canlar adlı kitabı, Alkım Yayınevi’nin Sabah gazetesiyle yaptığı ortaklık sonucunda, 2 YTL karşılığı promosyon olarak gazeteyle birlikte dağıtıldı. 30 Nisan 2006 günü bu kitabı satın aldım. Okumaya baÅŸladım. Daha ilk sayfayı, aÅŸağıdaki satırları okurken daha önce okumuÅŸ olduÄŸum hissine kapıldım:

gogol celal oner.jpg “Bir il merkezi otelciÄŸinin avlu kapısı, oldukça güzel, küçücük yaylı bir arabaya, bekârların, komutanların ve emekliye ayrılmış yüzbaşıların, yüz canlı çift-çubuk sahiplerinin, uzun sözün kısası orta halli bütün insanların kullandıkları arabalardan birine açıldı. Araba ne güzel, ne çirkin, ne ÅŸiÅŸman, ne zayıf, ne genç, ne de yaÅŸlı bir bay tarafından kiralanmıştı. Onun kente geliÅŸi kimsenin umurunda olmadı; sadece, otelciÄŸin karşısındaki bir içkievinin kapısı önünde duran, halktan iki adam, yolcudan çok araba üzerine biraz konuÅŸtular.
«Şu tekerleÄŸe baksana sen,» dedi biri, «gerekirse acaba Moskova’ya kadar gider mi?»
«Hem de nasıl gider,» dedi diğeri.
«Ama, kuÅŸkusuz, Kazan’a kadar gidemez.»
«Yok canım, olmaz bu kadarı, olmaz.»


KonuÅŸma burada son buldu. Araba, otelin önünde beyaz pazenden, kısa, dar pantolonlu, gömleÄŸinin yakası Tula modasına uygun, küçük tabanca biçiminde tunçtan bir iÄŸne ile tutturulmuÅŸ, fraklı bir delikanlıyla karşılaÅŸtı. Delikanlı döndü, arabaya baktı, uçmak üzere olan kasketini eliyle tuttu, ve sonra yoluna devam etti.
Avluya girince yolcu, yüz çizgileri zor seçilen, canlı, çevik bir garson tarafından karşılandı.” (s. 5)

Vedat GülÅŸen Üretürk’e ait, 1960 yılında yayımlanmış Ölü Canlar çevirisini açtım. Orada bu bölüm ÅŸöyleydi:

gogol vedat gulsen.jpg “Bir vilâyet merkezi otelciÄŸinin araba kapısı oldukça güzel küçücük yaylı bir arabaya, bekârların, kumandanların ve emekliye ayrılmış yüzbaşıların, yüz can’lı çift – çubuk sahiplerinin, uzun sözün kısası orta halli bütün insanların kullandıkları arabalardan birine açıldı. Araba ne güzel, ne çirkin, ne ÅŸiÅŸman, ne zayıf, ne genç, ne de yaÅŸlı bir bay tarafından tutulmuÅŸtu. Onun ÅŸehre geliÅŸi kimsenin umurunda olmadı; yalnız, otelciÄŸin karşısındaki bir içkievinin kapısı önünde duran halktan iki adam, yolcudan çok araba üzerinde birkaç söz söylediler.
– Åžu tekerleÄŸe baksana sen, dedi biri; acaba gerekirse Moskova’ya kadar gider mi?
– Hem de nasıl gider, dedi öbürü.
– Ama, ÅŸüphesiz, Kazan’a kadar gidemez?
– Yok canım, olmaz bu kadarı, olmaz.
KonuÅŸma burada son buldu. Sonra, otelin önünde araba beyaz pazenden kısa, dar bir pantalonlu, modaya uygun ve küçük bir tabanca biçimi Toula’lı (1) tunçtan bir iÄŸne ile kapatılmış gömlek görülen fraklı bir delikanlıya çarptı. Delikanlı döndü, arabaya baktı, uçmak üzere bulunan kasketini eliyle tuttu, ve sonra yoluna yolcu oldu gene.
Avluya girince yolcu, yüz çizgileri güç seçilen, öylesine canlı, ıyle-sine çevik bir garson tarafından karşılandı.” (s. 11)

Bir hata olabilir diye baÅŸka bölümleri karşılaÅŸtırdım:

gogol celal oner.jpg “Rüzgârda, yaÄŸmurda, çamurda uzun uzadıya bir yolculuktan sonra, çıngırakların sesinden, ÅŸunu bunu yapma gürültülerinden, durmadan anayolların ayaktakımı -sürücüler, nalbantlar, uyuyakalmış menzil memurları ve ÅŸunlar bunlar- ile karşılaÅŸmalardan serseme dönerek, en sonunda kendi damım gören yolcunun mutluluÄŸunu düÅŸünün: Sıcak bir karşılayışın avutuÅŸunu; elde ışık, kendine doÄŸru koÅŸup gelmiÅŸ insanların çığlıklarını, çocukların fır fır gidiÅŸ geliÅŸlerini; tüm acı yolculuk anılarını unutturan ateÅŸli kucaklayışlarla karışmış o tatlı sözleri bilen bu yolcuya ne mutlu! Ne mutludur aile babası, ama vay bekârın haline vay!
Kendini, ille de deÄŸerli ruhların tasvirine vermek için, o pek yavan gerçekliÄŸi insanlığın onurunu düÅŸüren ve bu onuru iki paralık eden soÄŸuk kiÅŸilerden fellik fellik kaçan; boyuna deÄŸiÅŸen tasvir anaforu içinde, ne yapıp edip birkaç ender ayrıcalığı seçen; sazının yüksek perdesini hiç deÄŸiÅŸtirmeyen, hiç zavallı insanlara inmeyen ve yerden gök ülkesine uçan yazar da mutludur.” (s. 107)

gogol vedat gulsen.jpg“Yelde, yaÄŸmurda, çamurda uzun uzadıya bir yolculuktan sonra, çıngırakların sesinden, ÅŸunu bunu yapma gürültülerinden, durmadan ana yolların ayak takımı – sürücüler, nalbantlar, uyuya kalmış menzil memurları ve ÅŸununla bununla – ile karşılaÅŸmalardan serseme dönerek, en sonunda kendi damını gören ve sıcak bir karşılayışın avutuÅŸunu: Elde ışık, kendine doÄŸru koÅŸup gelmiÅŸ insanların çığlıkları; çocukların fır fır gidiÅŸ-geliÅŸlerini; tekmil hatıra acısını ortadan kalırmaÄŸa özgü ateÅŸli kucaklayışlarla karışmış, o tatlı sözleri bilen yolcuya ne mutlu! Ne mutludur aile babası, ama vay bekârın haline vay!
Kendini, ille de deÄŸerli ruhların tasvirine vermek için, o pek yavan gerçekliÄŸi insanlığın ÅŸerefini düÅŸüren ve bu ÅŸerefi iki paralık eden soÄŸuk kiÅŸilerden fellek fellek kaçan; boyuna deÄŸiÅŸen tasvir anaforu içinde, ne yapıp edip, birkaç nadir istisnayı seçen; sazının yüksek perdesini hiç deÄŸiÅŸtirmeyen, hiç zavallı .insanlara inmeyen ve yerden gök ülkesine uçan yazar da mutludur.” (s. 113)

gogol celal oner.jpg “Ey okur, kim olursan ol; nerede bulunursan bulun; hangi yüksek katta ya da tam tersine hangi aÅŸağılık hayatta yaÅŸarsan yaÅŸa, Tanrı izin verir de kitabım eline geçerse ve okuyabilirsen senden yardımıma koÅŸmam rica ederim.
Gözlerinin altında bulundurduÄŸun, belki de ilk basımını okuduÄŸun kitap, ülkemizin havasım çalan bir insanı dile getiriyor. O Rusya toprağımızı dolaşıyor, soylulardan alçaklara varıncaya kadar gittiÄŸi yerlerde türlü türlü insanlara rastlıyor. Özelliklerinden ve erdemlerinden çok Rusya’nın eksikliklerim ve kusurlarını göstermeye çalışmıştır; çevresini saran bütün insanların bizim zayıflıklarımızı ve iÅŸlerimizi gösterme hünerleri vardır..” (307)

gogol vedat gulsen.jpg“Ey okuyucu, kim olursan ol; nerede bulunursan bulun; hangi yüksek katta, yahut aksine hangi aÅŸağılık hayatta yaÅŸarsan yaÅŸa, Tanrı izin verir de okumak bilirsen ve kitabım ellerine düÅŸerse, senden yardımıma koÅŸmanı rica ederim.
Gözlerinin altında bulundurduÄŸun, belki de ilk basımım okuduÄŸun kitap, memleketimizin havasını çalan bir insana dile getiriyor. O Rusya toprağımızı dolaşıyor, asillerden alçaklara varıncaya kadar, gittiÄŸi yerlerde boy boy insanlara rastlıyor, özelliklerinden ve erdemlerinden çok Rusya’nın noksanlarını ve kusurlarını göstermeÄŸe çalışmıştır; çevresini saran bütün insanların bizim zayıflıklarımızı ve iÅŸlerimizi gösterme hünerleri vardır..” (214)

gogol celal oner.jpg

“Öyle sanıyorum ki, saati gelince kendisine yürekler acısı beÅŸ yılımı verdiÄŸim bu yapıtı birkaç hafta içinde tamamlayacağım.” (319)

gogol vedat gulsen.jpg“Öyle sanıyorum ki, kendisine yürekler acısı beÅŸ yılımı verdiÄŸim eseri birkaç hafta içinde tamamlayacağım.” (227)

Örnekleri burada kesiyorum.

Bir hata yok. Alkım Yayınevi’nin yayınladığı çeviri son satırına dek Vedat GülÅŸen Üretürk’ün çevirisinin, sadece çok küçük deÄŸiÅŸiklikler yapılmış bir ikizi gibi. Dipnotlar da birer ikiz, fakat GülÅŸen Üretürk’ün ayrıntılı açıklamaları kısaltılmış. İki kitap arasındaki tek temel fark, kitabın devamı olan ikinci bölümün, yani Gogol’ün elyazmasını yaktığı fakat bazı fragmanları günümüze kalmış olan ikinci bölümünün çevirisi olan bölümün yerinin deÄŸiÅŸtirilmiÅŸ olması.

Vedat GülÅŸen Üretürk 1981 yılında ölmüÅŸ olan, çok önemli bir çevirmen. Proudhon’un Mülkiyet Hırsızlıktır‘ının Türkçedeki ilk ve tek çevirisi ona ait. Ayrıca Sartre, Jean Cocteau, Andre Gide gibi yazarlardan 1960 ve 70’li yıllarda çeviriler yapmış olan bir çevirmen. Gogol’ün Ölü Canlar‘ını da 1960 yılında Fransızcadan çevirmiÅŸ. Bu çeviriye yazdığı ve Gogol hakkında genel bilgiler içeren önsözünde Türkçeye 1960 yılından önce yapılmış çevirilerin bir listesi de yer alıyor. Ayrıca Vedat GülÅŸen Üretürk kitabın önsözünde yayıncısına ve Ölü Canlar‘ın tekrar çevrilmesine önayak olan Selahattin Hilav’a teÅŸekkür ediyor. Yayınlandığı dönemde bilinen ve ilgi görmüÅŸ olan bir çeviri bu. Özenli, emek harcanmış, Türkçesi çevirmene has.

Alkım Yayınevi’nin yayımladığı kitapta çevirmen adı olarak Celâl Öner‘in adı yer alıyor. Kitapta yayına hazırlayan bir editör adı bulunmuyor. Oda Yayınları’na çok sayıda İngiliz ve Rus klasiklerini çevirmiÅŸ olarak görünen Celâl Öner’in adıyla yayımlanan bu kitap Vedat GülÅŸen Üretürk’ün çevirisinin üzerinde küçük deÄŸiÅŸiklikler yapılmış bir kopyası gibi görünüyor.

Bu olay dehÅŸet verici. Boyutları açısından dehÅŸet verici. gerçek ifadesiyle yazayım: DEHÅžET VERİCİ. Onbinlerce sayıda dağıtılan kitabın hangi dilden çevrildiÄŸi belirtilmiyor. Çeviride hangi kaynak metinden kullanıldığı da belirtilmiyor. Okur, kitabın Rusça aslından çevrildiÄŸini düÅŸünecektir. Fakat kitabın bir editörü yok, bir Rusça editörü hiç yok. Fakat kitap bir yayınevi tarafından yayımlanmış. Ve çeviri daha önceki bir çevirinin, Türkçe’nin önemli çevirmenlerinden birine ait bir çevirinin kopyası. Burası Türkiye, yıl 2006. Ya da daha doÄŸrusu, burası tarihsiz ülke, talihsiz ülke. Rusçadan yaptığım çeviriler için, açıkçası çok korkuyorum.

Kaynakça:
Ölü Canlar, Fransızcadan çeviren Vedat GülÅŸen Üretürk, 1960, AK Kitabevi.
Ölü Canlar, çeviren Celâl Öner, 2006, Alkım Yayınevi.