Bu ne ilkti, ne de son olacak… Uluslararası katılımlı, çok dilli politik toplantılarda, panellerde, söyleÅŸilerde, konuÅŸmalarda sözlü çevirinin rolünün farkında olmadan, nasıl yapıldığına kafa yormadan nimetlerinden yararlanmak ne kadar kolay ve kanıksanan bir ÅŸeyse aynı ortamlarda yaÅŸanan ufağından büyüÄŸüne bütün çatışma ve sorun durumlarında gözlerin çeviriye ve çevirmene çevrilmesi de aynı derecede kanıksamaya baÅŸladığımız bir ÅŸey. Tıpkı bir karmaÅŸanın ardından suçlu aranırken ortalığın bir süre sessiz kalıp sonra gözlerin “vurmak üzere” “abalıya” yönelmesi gibi… Çevirmenin kolay “odak” ya da “hedef” seçildiÄŸi, toplantıların iç akışları içinde zaten yaÅŸanmaya mahkum sorunların çeviriye yüklendiÄŸi çok örnek var elimizde. Oysa sözlü çeviri anındalığı ve baÄŸlama baÄŸlı acil çözümler gerektiren yapısıyla çeviri sürecindeki kara kutuların, karar anlarının tam bir aynası. Anında

2007 yılında TBMM: Åžimon Peres Cahit Sıtkı Tarancının ÅŸiirini okuduÄŸu konuÅŸmasını yapıyor; baÅŸbakan konuÅŸmanın çevirisini dinliyor.
2007: Åžimon Peres davetli olarak geldiÄŸi TBMM'de Cahit Sıtkı Tarancı'nın ÅŸiirini okuduÄŸu konuÅŸmasını yapıyor; baÅŸbakan konuÅŸmanın çevirisini dinliyor.

alınması gereken kararlarla çevirmenin zihninin belirli bir baÄŸlam içinde nasıl çalıştığının somut olarak izlenebileceÄŸi, dinlenebileceÄŸi bir veri tabanı, araÅŸtırma alanı ve isteyene de bir tür seyirlik beceri. Hayran olunması kadar yerilmesi de kolay bir seyir, tabii olayın dışında duran ve bu sürece gerektiÄŸi kadar kafa yormayanlar için…

İşte, Davos toplantılarında BaÅŸbakan Recep Tayyip ErdoÄŸan’ın katıldığı “Gazze” konulu paneldeki katılımcılardan İsrail Devlet BaÅŸkanı Åžimon Peres’le olan çatışmalı/atışmalı iletiÅŸimi de sözlü çeviri aracılığıyla gerçekleÅŸen bir politik görüÅŸme ortamı olarak bütün risk ve güçlükleriyle çevirmenin önünde duruyordu. Bu toplantının ÅŸaşırtıcı sonunun ardından baÅŸlayan tartışma ve deÄŸerlendirmelerde konu ne zaman çeviriye çekilecek acaba diye bekliyordum ki, çok sürmedi. Oysa, meslek örgütlerinin açıklamasında ifade edildiÄŸi gibi “… sözlü çeviri, söylenenin kelimesi kelimesine aktarılması da deÄŸildir. Söylenenin içeriÄŸini, diÄŸer dil ve kültürün özelliklerini dikkate alarak, o dil ve kültürde aynı ÅŸekilde algılanacak biçimde aktarmaktır. Dolayısıyla bir konuÅŸmanın tek bir doÄŸru çevirisi yoktur. Söylenen sözler diÄŸer dile farklı ifadelerle de aktarılabilir. Konferans tercümanı, anında çeviri yaparken o an bulabildiÄŸi en doÄŸru karşılığı kullanır…”

Ama iÅŸte Davos örneÄŸinde yine bir çevirmen mesleki olarak her zaman yapılanı yaparken, birikimini kullanarak durumun güçlüklerini aÅŸar, hatta kullanılan yer yer kaba ve diplomasi dışı dili diplomatik ve stratejik kararlarla aktarırken, çeviri süreci sonrasında eminim hiç aklına gelmeyen ÅŸeylerle karşılaşıyordu… Mesleki olarak anında sözlü dil oluÅŸturma ve ileti aktarma sürecinde “hedef” demesem de bir tür “negatif odak” oluveriyordu yine kolayca. Çevirmenin diplomasiye hizmet etmek, iki taraf arasında dil, kültür ve ideoloji kökenli farklılıkların yaratabileceÄŸi sorunları gidermek gibi bir asli görevi olmasa da çeviri süreci zaten bu uzlaşıları karar anına yansıtmayı gerektiren bir süreç. Çevirmen ÅŸu ya da bu tarafa hizmet eder gibi davranmasa da (ki bazen gerçekten bir ekip içinde görevi olabilir, yani taraf olabilir) sürecin ve mesleÄŸin temeli iletiÅŸimde aracılık ve aktarım hizmeti. Bu hizmet verilirken yan ve ideolojik anlam yükü taşıdığı için çatışma ve soruna yol açabilecek sözcüklerin/ifadelerin (meslektaşım Betül Parlak’ın bu konuyu tartışırken kullandığı sözleri ödünç alırsam) “kullanıldıkları baÄŸlam için ortaklaÅŸtırıcı bir düzlem bulup alt anlamlarından ve yan anlamlarından arındırıp daha “yansız” bir halde ama o baÄŸlam için uygun olabilecek bir karar” olarak aktarıldığı pek çok ileti vardır. “YumuÅŸak baÅŸlıysam uysal koyun deÄŸilim” gibi kültürel anlam yükü oldukça ağır çeken bir ifadeden, tonlaması ve anındalığından arındırıldığında olumlu/alaycı/küskün/iÄŸneli/olumsuz birçok anlama çekilebilecek basit bir “teÅŸekkür ederim” ifadesine kadar pek çok ileti sözlü dil

2007: Åžimon Peres ve konuÅŸmayı çeviri aracılığıyla dinleyen Mahmud Abbas TBMMde el sıkışıyor.
2007: Åžimon Peres ve konuÅŸmayı çeviri aracılığıyla dinleyen Mahmud Abbas TBMM'de el sıkışıyor. (Resim: Mustafa Öztek)

kullanımı ve çevirisi baÄŸlamı içinde birebir deÄŸil baÄŸlamın gereklerine ve alıcıya baÄŸlı olarak belli bir karar sonucunda aktarılır. Åžu aktarılır, bu aktarılmaz, ÅŸöyle bir hakaret çevrilmez, ÅŸöyle bir deyim çevrilir diye kurallar geliÅŸtiremeyiz ancak elbette bu dilsel örnekleri sözlü çeviri sürecini araÅŸtırırken somutlaÅŸtırma amacıyla kullanabilir, süreci aydınlatıp dizgeleÅŸtirebiliriz.

Bir sözlü çevirmen belirli bir baÄŸlamda, örneÄŸin burada konu ettiÄŸimiz uluslar arası panelin alabildiÄŸine politik ve diplomatik ortamında, kararlar alırken elbette tutarlı ve mesleki açıdan birikimine, deneyimine dayalı olarak da duruma uygun, bütünlüklü bir sözlü dil oluÅŸturur. Bu dili banttan cımbızla parçalar çekerek dinlerken kolayca sorun tespit edilen, baÄŸlantısız ele alınan ifadeler metnin ve durumun bütünlüÄŸü içinde ve anında dil kullanmanın, anlam aktarmanın güçlükleri çerçevesinde deÄŸerlendirilmelidir. BaÅŸbakanımıza Davos’ta çeviri yapan sözlü çevirmen de bence bunu yaparken, hem de ortada bir politik atışma olmasa iÅŸini iyi de yaptı denebilecekken, ya da hiçbir ÅŸey denmeden emeÄŸi teslim edilmeden sessiz kalınacakken, sözlü çeviri sürecini bilmeden ya da düÅŸünmeden yapılan bazı deÄŸerlendirmelerle gündeme çıktı.

Sözlü çeviri alanında ülkemizde eÄŸitim olanaklarının ve mesleki örgütlenmenin arttığı bir dönemdeyiz. MesleÄŸe girecek olan genç çevirmenlerin gelecekteki çalışma ortamlarına ve bu alanda meslekleÅŸmeye katkıda bulunmak istiyorsak sözlü çeviri mesleÄŸinin ve sözlü çevirmenin (bırakın deneyimsizlerini, deneyimli ve iÅŸinin gereÄŸini yerine getirenlerinin de) her durumda hemen “odaÄŸa” alınmasına ya da sözlü çeviri sürecinin incelikleri ve özellikleri anlaşılmadan yapılan deÄŸerlendirmelere konu olmasına izin vermemek gerek. Davos’ta yapılan çeviri ile ilgili “eksik çeviri” ifadesi bu kez “çevirmen iyi ki eksik çevirdi, böylece BaÅŸbakan’ın öfkesi karşı tarafa yumuÅŸatılarak aktarılmış

2009: Çeviri terk edilmiÅŸ, kulaklıklar çıkarılmış. BaÅŸbakan kendi önerdiÄŸi toplantıda Peresle tartışıyor.
2009: Çeviri terk edilmiÅŸ, kulaklıklar çıkarılmış. BaÅŸbakan kendi önerdiÄŸi Davos toplantısında Peres'le tartışıyor. (Foto: Hürriyet)

oldu” anlamında ele alındı. Bu iltifat mı sayılmalı? Çevirmen diplomatik ve stratejik olarak eksik çevirdi ki karşı tarafa rezil olmayalım diyebilir miyiz? 4 Åžubat tarihli Hürriyet gazetesinde ve baÅŸka gazete yorumlarında bu anlamdaki sözleri okuyunca “bu da olmadı” diyorum içimden.

Bu arada, günümüz İngilizcesinde “sen” ve “siz” ayrımı olmadığı için BaÅŸbakan’ın Åžimon Peres’e “sesin yüksek çıkıyor” derken kullandığı “sen” sözcüÄŸü de “siz öldürmeyi iyi bilirsiniz” derken kullandığı “siz” dili de İngilizceye (hem tekil hem çoÄŸul ifade bulan ve resmi bir toplantıda “siz” anlamı ön plana çıkan) “you” ile aktarıldı. Belki buna sevinebiliriz, ben sevindim örneÄŸin, o kargaÅŸada bir an bunu düÅŸününce. Ama “iyi ki iki dil farklı da daha az rezil olduk mu diyeceÄŸiz” her zaman… Bunun sonu yok elbette. Dil yapılarıyla ve benzerliklerle, benzemezliklerle avunmaya, açıklamaları bunlara dayandırmaya olanak yok ve bunun bir nesnelliÄŸi de yok. Sözlü çevirmen bir uzman olarak durumu deÄŸerlendirip o anda aldığı kararın baÄŸlama ve duruma en uygun karar olması için elinden geleni yapan kiÅŸidir. Bir meslek uzmanıdır. Önce buna güvenebilir miyiz lütfen? Bunu elde var sayarak kalan bütün deÄŸerlendirmelerde bu mesleÄŸi “nesnel” ve “her keresinde yapıldığı baÄŸlam içinde” tutarlı bir biçimde ve anlamaya çalışarak ele almaya baÅŸlayabilir miyiz?

(Alev Bulut, İstanbul Üniversitesi Çeviribilim Bölümü)