Yazımın baÅŸlığı çeviribilimci Mary Snell-Hornby’nin 27 Mayıs 2009 akÅŸamı Yunanistan’ın Korfu adasındaki Iyonya Üniversitesi’nin Çeviri Bölümü’nün konuÄŸu olarak yaptığı konuÅŸmaya dayanıyor. O tarihlerde Erasmus öÄŸretim elemanı deÄŸiÅŸimi çerçevesinde orada bulunduÄŸum için ben de bu önemli araÅŸtırmacıyı dünya gözüyle görmüÅŸ ve dinlemiÅŸ oldum. ÇoÄŸumuz Profesör Snell-Hornby’yi 1980’lerin sonunda çeviribilimde “bütünleyici yaklaşım” ile ilgili çalışmasından biliyoruz. Ülkemizde Translation Studies: An Integrated Approach (John Benjamins, 1988) baÅŸlıklı kitabı ile çeviri eÄŸitiminde oldukça sık ele alınmış ve araÅŸtırmalarda kendisine çok fazla gönderme yapılmıştır. Çeviribilimde kritik dönemeçleri ve paradigma deÄŸiÅŸimlerini anlattığı son çalışmasının adı ise The Turns in Translation Studies (John Benjamins 2006). Snell-Hornby, Zürih Üniversitesi’nde ve Heidelberg Üniversitesi’nde çalışmış. Åžu anda Avusturya’da Viyana Üniversitesi’nde ders veriyor. Avrupa BirliÄŸi ve BirleÅŸmiÅŸ Milletlerin yürüttüÄŸü projelerde çeviri ve terim danışmanlığı yapıyor, dünyanın küresel bir dil konuÅŸtuÄŸu günümüzde kültürel kimliklerin nereye gittiÄŸini düÅŸünmeye ve bu durumu yaÅŸamın her alanından örneklerle irdelemeye önem veriyor.
Åžimdi, onun 1980’lerin sonunda çeviribilimin genel ve bütünleyici bir yaklaşıma olan gereksinimi dile getirdiÄŸi çalışmasına biraz daha deÄŸinerek bugüne gelirsek: Snell-Hornby, çeviri uygulamasının ve çeviri araÅŸtırmasının bileÅŸenlerini ortaya koyup bu alanlarda çeviri yapmak için gerekli birikimi de uzmanlık art alanlarına göre sınıflamıştı. Çeviri türlerinin ve alt türlerinin uzmanlık alanları olarak kabulüne katkıda bulunan bir bakış açısı sergiliyordu. Çalışmanın ilginç yönü çeviribilimin yazınsal ve sanatsal çeviriyi aÅŸan boyutlarını da içine alarak tanımlamak için sunulan çok aÅŸamalı tablo ve ÅŸablondu. Bu yaklaşımın kapsamlı bir deÄŸerlendirmesini konuyu ülkemizdeki çalışmaları ile dikkatimize sunan Işın Bengi-Öner’in “Çeviribilimde Bireysel Kuramlardan GeniÅŸ Ölçekli bir Bakış Açısına DoÄŸru” baÅŸlıklı makalesinde bulabiliriz (Çeviri ve Çeviri Kuramı Üzerine Söylemler içinde, Düzlem Yayınları, 1995, s. 9-32)

Snell-Hornby, “What is ‘Autumn Soup’?: Translation and Cultural Identity in Europe Today” baÅŸlığı ile yaptığı konuÅŸmada çevirinin, özellikle de kurumsal, resmi çeviri söylemlerinin ulusal kimlikleri nasıl etkilediÄŸine bakarken kültürel örneklerini kendi derslerinde örnek olarak kullandığı bir yemek kitabı çevirisi sürecinden seçti. Yemek tariflerinin ulusların kimliklerini olduÄŸu gibi yansıttığı düÅŸüncesinden hareketle yemeÄŸin bileÅŸenlerinin, malzemenin ölçülerinin ve hazırlanış biçiminin, piÅŸirme yönergelerinin ne kadar kültüre özgü ve çevrilmesi zor olduÄŸunu uzun uzun örnekledi. BaÅŸlıkta yer alan “güz çorbası” tarifinin çevirisinde izlenen stratejiye baÄŸlı olarak nasıl “kış çorbası”na, Slavların “borÅŸ çorbası”na, Avustralyalıların sebze çorbasına, İngilizlerin “beetroot” (pancar) çorbasına ya da kuzey Avrupalıların “kış sebzeleri çorbası”na döneceÄŸini anlattı. Almanca kaynak metinden alınmış bir çorba tarifinin erek dillerdeki bu çoklu görünümleri kültürden kültüre bilginin geçiÅŸinin homojen olamayacağını gösteriyordu. Türkçede bu çorba neye benzerdi? Çeviri stratejimize ve kültüre uyarlama derecemize göre farklı sonuçlar alırdık elbette. Mary Snell-Hornby burada Alman çeviribilimcilerin iÅŸlevsel çeviri yaklaşımını hatırlatarak bu yaklaşımın çevirinin skopos’u (amacı) baÄŸlamında kültüre yakınlaÅŸtırma etkisini örnek verdi. Kültürel edinç ve yatkınlık dilsel edinç ya da yeterlilik kadar önemliydi.
Avrupa BirliÄŸi’nin son 20 yılda yani demir perdenin kalkışıyla Avrupa’da baÅŸlattığı demokratik çok dillilik yaklaşımına ve politikasına ve ulus devletlerin yeniden dünya sahnesinde belirerek kendi dillerini ön plana alan politikalar izlemelerine karşın İngilizce küresel-kurumsal dil olarak bütün kimliklerin ve dillerin önünde bir tür tehdit olarak durmakta. Bu İngilizce artık ne kıta ya da Britanya İmparatorluÄŸu İngilizcesidir ne de yeni kıta Amerika BirleÅŸik Devletleri’nin yeni İngilizcesi. Bu İngilizce, Snell-Hornby’nin de belirttiÄŸi gibi kurumsal gereksinimlere göre biçimlenen iÅŸlevsel bir İngilizcedir. Kimlik, kiÅŸilik, etnik köken taşımaz, iÅŸlevi Avrupa BirliÄŸi’nin kurumsal metinlerini, söylemini ve mirasını taşımaktır. Dolayısıyla Avrupa BirliÄŸi’nin kuruluÅŸ amacı diyebileceÄŸimiz demokratik çok dillilik, çokluk, kültürel çeÅŸitlilik karşımıza İngilizce ortaklığıyla çıkmaktadır. Çünkü Avrupa’nın dilsel çeÅŸitliliÄŸinin Avrupa kimliÄŸine zarar vermemesi gerekmektedir. Bu da ancak her türlü aracı dili bir yana bırakıp İngilizceyi amaca göre sadeleÅŸtirip kullanmakla mümkündür. Varsın bütün belgeler, mevzuat, müktesebat bütün üye ve aday üye ülkelerin dillerine çevrilsin baskın yazılı ve sözlü iletiÅŸim dili yine de İngilizcedir.
Evet, Mary Snell-Hornby’nin sözlerini yorumlayarak gidersem, İngilizce küresel ortak dildir (globish), oysa Avrupa BirliÄŸi’nde Eurospeak denen her dile çevrilen bir öz olacaktı. Artık Birlik’in bir numaralı kurucu dili ve simgesi sayılan Fransızca bile Avrupa BirliÄŸi söylemi baÄŸlamında İngilizce ile baÅŸ edemez. Küresel eÄŸilim İngilizceden yanadır. Dil kültürel kimliklerin oluÅŸumunda bir araç olduÄŸu için İngilizce “en iÅŸlevsel araç” olma rolünü hiçbir dile kaptırmamaktadır. Peki, küresel olarak bu kadar etkili olan bir dil kültürel ve etnik kimliklerin ifadesine gelince neden bu kadar etkisiz kalabilmektedir. Çünkü İngilizceyi konuÅŸan herkesin kendisini onunla özdeÅŸleÅŸtirmesi mümkün deÄŸildir. Ortada kullanılmaya açık bir dilsel araç vardır. Bu araç herhangi bir kimliÄŸin oluÅŸumunu ya da aktarımını saÄŸlayamayacak kadar simgesel ve biçimsel bir iÅŸlevdedir. İşi görür ama ötesini bekleyemeyiz. Bu dile ait gruplar oluÅŸmasını bekleyemeyiz. Herhangi bir aitlik duygusu yaratmaz bu iÅŸlevsel aracı. Amerika BirleÅŸik Devletleri vatandaÅŸları Amerikan İngilizcesi konuÅŸur ve kendilerini Amerikalı olarak kabul ederler. Kıta yani İngiliz İngilizcesi de kendisini konuÅŸan uluslara ve eski sömürge ülkelerine bir aitlik duygusu ve kimlik verir. Yeni İngilizce ise bir araçtır, kullanılıp atılır, aitlik yaratmaz.
Kimlik ait olma duygusu ile iç içedir. Bir topluluÄŸa ait olmak, onun dilini konuÅŸmak özel bir duygudur, kimliktir. Avrupa BirliÄŸi baÄŸlamında bu kolektif kimlik kurumsal iÅŸlevini iyi taşır da kültürel iÅŸlevinde duraklar. Avrupa BirliÄŸi gibi uluslar arası ya da bölgesel kurumlar, ulus ötesi ortak bir kurumsal kimlik ve söylem geliÅŸtirirler. Kendi kapalı devre sistemleri oluÅŸtururlar. Avrupa BirliÄŸi İngilizcesi bürokratik amaçlarla oluÅŸturulmuÅŸ kurumsal bir İngilizce olarak kıta İngilizcesini de tehdit eder durumdadır. Çünkü İngilizcenin biçimi bozulmuÅŸ iÅŸlevsel bir çeÅŸitlemesidir. Uluslar arası iletiÅŸim ağındaki iÅŸlevi bu dili nötr bir kod (düzgü) durumuna getirmiÅŸtir.
Profesör Snell-Hornby konuÅŸmasının son bölümünde yazınsal çeviriden örneklerle kültürel kimliklerin, sözgelimi aksanların çeviri metinlerde nasıl aktarıldığına, daha doÄŸrusu, etkisiz kaldığına, İngilizce üzerinden, örneÄŸin İtalyan aksanını aktarmanın zorluÄŸuna dikkat çekti. Aksanları aktarsanız bile güldürü, deyim gibi kültürün rengi sayılan unsurlar geride kalabiliyordu.
Bu yazıda çeviribilimci Mary Snell-Hornby’nin çok yakın tarihli bir konuÅŸması aracılığıyla uluslar arası kurumlarda ortak dil olarak İngilizce ve kültürel kimlik konusunu ele almış olduk. Böyle bir konuda birçok somut ve güncel örnek verilebilir. Sözünü ettiÄŸimiz konuÅŸma durum saptaması odaklı olup en canlı örneÄŸi de baÅŸlığındaki “çorba tarifi” çevirisi idi.
Bitirirken Avrupa BirliÄŸi toplantılarının sözlü çevirilerini de unutmamak gerek. KonuÅŸmacıların konuÅŸmalarına kattıkları kültürel ve etnik tatlar, espriler, fıkralar o kimlikleri yansıtmadan yalnızca iÅŸlevleriyle çevrilebiliyor ya da baÅŸka tatlara dönüÅŸüyor. Aracı ya da ikinci, üçüncü dillerden yapılan yazılı ve sözlü çeviriler özü korurken tadı ve rengi koruyamayabiliyor. Bazen tatsız tuzsuz bırakıyor, bazen baÅŸka tat ve renklere dönüÅŸtürüyor. Kısacası, aynı tariften aynı özde farklı tatta çorbalar yapmak da olası, elinizdeki tarifi, nereden baktığınıza baÄŸlı olarak, zenginleÅŸtirmek, fakirleÅŸtirmek ya da bu yazıdaki ortak kurumsal dil gibi (tatsız, tuzsuz, ruhsuz da olsa) derde deva olarak oradan oraya sürüklemek de…
