20 Temmuz 2006 tarihli Cumhuriyet Kitap’ta Metin Celâl’in Yüz Temel Eser ya da ‘Olay Rusya’da Geçiyor’ adlı bir yazısı yayınlandı. Bu yazı son dönemlerin çeviri ve intihal tartışmaları açısından ilgi çekici deÄŸerlendirmeler içeriyor. Alıntı yapmanın bütünlüÄŸünü bozacağı düÅŸüncesiyle, bu yazıyı tümüyle aktardıktan sonra, aklıma takılan bazı soruları dile getirmek istiyorum (abç).

 

Yüz Temel Eser ya da ‘Olay Rusya’da Geçiyor / Metin Celâl

Woody Allen’ın ünlü bir film repliÄŸi vardır. Film kahramanı, arkadaşına hızlı okuma kursuna git­tiÄŸini söyler ve ekler, “SavaÅŸ ve Barış’ı okudum. Olay Rusya’da geçi­yordu…” Milli EÄŸitim Bakanlığı’nın 100 Temel Eser uygulaması kapsa­mında yayınlanan kitapları gördükçe aklıma hep bu diyalog geliyor. Ama artık hızlı okuma kursuna gitmeye gerek yok. Bu proje kapsamında ya­yımlanan kitaplardan birini almanız yeterli.

Daha önce de yazmıştım, 100 Te­mel Eser projesinin temel amaçları öÄŸrencilere okuma alışkanlığını ka­zandırmanın yanında Türkçenin doğ­ru ve güzel kullanılmasını saÄŸlamak olarak belirlenmiÅŸ. Bu hedefe ulaşılırsa “düÅŸünen, düÅŸündüÄŸünü doÄŸru ve açık bir ÅŸekilde ifade eden, algıla­ma gücü yüksek, yorum yapan, ana­litik düÅŸünen, sentez yapan, tartışan; doÄŸruların tek noktadan deÄŸil, çeÅŸitli bakış açılarıyla bakmak suretiyle or­taya çıkacağını kavramış, güzellik duygusu ve estetik anlayışı geliÅŸmiÅŸ, kültürlü” gençlerin yetiÅŸeceÄŸi düÅŸü­nülüyor.

DüÅŸünülmeyen, öÄŸrencilerin kitap­ları ne zaman okuyacağı. Bu kitapları okumaları için herhangi bir özel za­man, okuma saati önerilmiyor. Sınav stresi içinde yaÅŸayan, üniversite ya da lise giriÅŸ sınavları için dershanele­re, özel hocalara koÅŸan öÄŸrenci derslerle ilgilenmezken bir de “oku­ma zevkini kazanmak için” kitap okuyacak!.. Bunun pek olanak dahi­linde olmadığını yazmıştık. Neyse ki yayınevleri öÄŸrencilerin bu sıkıntısına (!) çözüm bulmakta gecikmediler. Milli EÄŸitim’in önerdiÄŸi eserler kısal­dıkça kısaldı. Kitap fiyatları da sayfa sayısı azaldıkça ucuzladı.

 

2168 SAYFA MI, 112 SAYFA MI?

Birkaç örneÄŸe bakalım, sanırım ne demek istediÄŸimi anlayacaksınız. Woody Allen’ın konu ettiÄŸi Tols­toy’un ünlü eseri SavaÅŸ ve Barış ör­neÄŸin. En az 27 çeÅŸit “SavaÅŸ ve Ba­rış” var kitapçı raflarında. Ve bu “Sa­vaÅŸ ve Barış” çevirilerinin sayfa sayı­sı 112 (ArkadaÅŸ Yay) ile 2168 (Engin) arasında deÄŸiÅŸiyor. En ucuzu 2.5 en pahalısı 55 YTL. Cervantes’in Don KiÅŸot’unun 41 çevirisi var. Sayfa sa­yısı 64 (Oda) ile 752 (Morpa) arasın­da deÄŸiÅŸiyor. Fiyatlar 1.90 ile 34 YTL arasında. 52 çeÅŸit Tom Sawyer var. Sayfa sayıları 45 (DoÄŸan Egmont) ile 309 (Åžule) arasında deÄŸiÅŸiyor. Fiyat­lar ise 1 YTL ile 9.90 YTL arasında. Victor Hugo’nun Sefiller’inden 36 çeÅŸit var. Sayfa sayısı 80 (Erdem) ile 2250 (Sosyal), fiyatı 1.90 ile 55 YTL arasında deÄŸiÅŸiyor.

Durumun sadece çevirilerle sınırlı olmadığını görmek açısından birkaç tane de Türk yazarlarından örnek vereyim. Namık Kemal’in Vatan Yahut Silistre’sinden 14 çeÅŸit var. 80 sayfa (Birey, Elips) ile 264 sayfa (Morpa), fiyatı 1.75 YTL ile 9 YTL arasında deÄŸiÅŸi­yor. Ömer Seyfet­tin’in Yalnız Efe’sinden 27 çe­şit var, 21 sayfa (Bordo Siyah) ile 263 sayfa (Konak) arasında, fiyat aralığı da ona uygun: 1 YTL ile 9 YTL arasında. Ahmet Rasim’in Falaka’sından 32 çeÅŸit var ve kalınlığı 25 sayfa (Bordo Siyah) ile 158 sayfa (Parıltı) arasında, fiyatı da 1 YTL ile 6 YTL arasında deÄŸiÅŸiyor.

Siz öÄŸrenci olsanız yukarıda verdi­ğim örneklere bakarak hangi kitabı tercih edersiniz, 2168 sayfalık “Sa­vaÅŸ Barış”ı mı, yoksa 112 sayfalık olanı mı? 2.5 liralığı mı, 55 liralığı mı?

Yaklaşık 2.5 milyon öÄŸrenci var or­taöÄŸretimde ve lisede. Bunların ta­mamının 100 Temel Eser’i okuması öngörülüyor. Zaten uygulamada da öÄŸretmenler töhmet altında kalma­mak için bu listenin dışında kitap önermiyorlar. Rakamın büyüklüÄŸü, potansiyel alıcı durumunda olmaları ister istemez ekonomik sıkıntılar içindeki yayıncılık sektörümüzü bu listedeki yayınları üretmeye yönelti­yor. Çünkü Milli EÄŸitim tavsiyeli 100 Temel Eser dışında bu öÄŸrencilere yönelik kitap basarsanız satmanız olanaksız. Kıyasıya bir rekabet yaÅŸa­nıyor. ÖÄŸrencilerin alım gücünün dü­şük olduÄŸu biliniyor. Kitap fiyatlarını aÅŸağı çekebilmek için her yolu deni­yorlar. Yazara, çevirmene telif hakkı ödememek ilk akla gelen yol.

Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’na göre yazarının ölümünden 70 yıl geçmiÅŸ eserlerin kullanımı serbest. 70 yıllık süreyi aÅŸmış eserlere yöneltiyor. Çünkü Milli EÄŸitim tavsiyeli 100 Temel Eser dışında bu öÄŸrencilere yönelik kitap basarsanız satmanız olanaksız. Kıyasıya bir rekabet yaÅŸa­nıyor. ÖÄŸrencilerin alım gücünün dü­şük olduÄŸu biliniyor. Kitap fiyatlarını aÅŸağı çekebilmek için her yolu deni­yorlar. Yazara, çevirmene telif hakkı ödememek ilk akla gelen yol.

Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’na göre yazarının ölümünden 70 yıl geçmiÅŸ eserlerin kullanımı serbest. 70 yıllık süreyi aÅŸmış eserlere yöne­lirseniz (örneÄŸin Victor Hugo, Balzac, Tolstoy, Ahmet HaÅŸim, Ömer Seyfettin vb.), ikincisi çevirmeni bir biçimde telif hakkı talep edemeye­cek ya da telif hakkını kontrol edemeyecek (yani kitabı bandrolsüz ya­yımlanacak) hale getirirseniz maliye­ti düÅŸürürsünüz. Çevirmen devre dışı bırakılıyor. Ya daha önce yapılmış iyi çevirilerden intihaller yapılıp yayınevi sahibi ya da editörünün imzası ko­nuyor ya da çevirmensiz kitaplar çı­kıyor. ÖrneÄŸin Victor Hugo’nun Sefiller’i çevirmensiz yayımlanıyor. Band­rol kullanımını kontrol için gelen De­netim Kurulu üyesine yayıncı, “Bu eser 70 yıllık, çevirmeni de yok, o yüzden bandrol kullanmadık! BildiÄŸi­niz gibi Victor Hugo eserlerini Fran­sızca deÄŸil Türkçe yazardı” diyor. Åžaka deÄŸil gerçek! Tabii her zaman Denetim Kurulu üyesini bu gerekçe­ye inandırmak olanaksız.

Tam bu noktada Kültür ve Turizm Bakanı Atilla Koç imdada yetiÅŸiyor. 16 sayfa olan bandrol muafiyetini 96 sayfaya çıkartıyor. Bir baÅŸka deyiÅŸle, Atilla Koç’un kararı ile yasal olarak mümkün olmasa da yönetmelikle 96 sayfaya kadar eÄŸitim öÄŸretim amaçlı kitaplar bandrol kullanmak zorunda deÄŸil. Bandrol kullanmak zorunda kalmak istemeyen yayıncılar kitapları 96 sayfaya indiriyor Böylelikle çevir­men eserinin baskı sayısını kontrol edemediÄŸi gibi, bilmeden de olsa öÄŸrenciye iyilik (!) yapılıyor. ÖÄŸrenci­ler 55 YTL yerine 1 YTL veriyor ve 2000 sayfa yerine 96 sayfa okuyup kitabı anlıyor; “Olay Rusya’da geçi­yor!”

 

“KİTAP ÖZETİ…”

Milli EÄŸitim Bakanı Hüseyin Çelik’in iyi niyetle baÅŸlattığı projenin ne­reye vardığını görüyor musunuz!

Ama bu da bazı yayıncı arkadaÅŸla­rımıza yetmiyor! Akıllarına bir televiz­yon belgeseli geliyor. Cüneyt Özdemir, 5N 1K programı için BaÅŸbakan Tayip ErdoÄŸan’ın bir gününü izliyor. Aralarında ÅŸöyle bir diyalog geçiyor;

“Soru: Kitap okuyor musunuz? Ki­tap okumaya vakit buluyor musu­nuz?

Yanıt: Kitap okumaya vakit bulamı­yorum. Bana saÄŸ olsun arkadaÅŸlarım kitap özeti getiriyor.”

BaÅŸbakanımız kitabın aslı yerine özetini okuyorsa öÄŸrenciler neden okumasın!.. BaÅŸbakanımızın zamanı yok da öÄŸrencilerin zamanı bol mu? Hemen “100 Temel Eser Özetleri” adıyla kitaplar üretiliyor. Kitapçı raf­larında benim tespit edebildiÄŸim üç tane örnek var (Zambak, Toker, 7 Sanat Kültür Yayınları). Ama kısa za­manda çoÄŸalacaktır. Bu kitaplar okuma arzusu olmayan ve tek amacı öÄŸretmeninin gözünü boyamak olan öÄŸrenciler için ideal. Sadece dört sayfada “SavaÅŸ ve Barış” ve yazarı Tolstoy hakkında tüm gerekli bilgiye ulaşıyorsunuz. Olayın Rusya’da geç­mekle kalmadığını, bir de savaşın söz konusu olduÄŸunu öÄŸreniyorsu­nuz. Daha fazlasına da gerek yok!..

Yayıncılar iÅŸi özete kadar vardırıp kendi bindikleri dalı kesedursunlar, internet siteleri de hemen imdada yetiÅŸiyor. 7.00 YTL verip kitap alma­ya ne gerek var, giriyorsunuz bir ödev sitesine, arama motoruna, ara­dığınız kitabın adını yazıyorsunuz, geliyor istenilen uzunlukta bir özet. Okumaya bile gerek yok, kâğıda bas, götür öÄŸretmenine, versin bir aferin!..    

                                        

LİSTEYİ YENİLEMEK

Cehenneme giden yol iyi niyet taş­ları ile örülüymüÅŸ. 100 Temel Eser uygulaması da ne yazık ki yaratıcıları için cennetlik bir hizmetken cehen­nemlik hale geldi gördüÄŸünüz gibi. Projenin mimarı Milli EÄŸitim Bakanı Hüseyin Çelik’e ÅŸimdi önemli bir gö­rev düÅŸüyor; 100 Temel Eser uygula­masını kurtarmak. Bence ilk yapıl­ması gereken bu yayın rezaletine bir son vermek için hemen listeyi yenile­mektir. Tartışma yaratır diye böyle bir uygulamadan çekinileceÄŸini tahmin ediyorum. Ama tartışma yaratama­manın da yolları var, örneÄŸin yazar adlarıyla oynamadan eser adları de­ğiÅŸtirilebilir. Hatta o eseri en iyi kim­ler çevirmiÅŸ belirlenip en az üç çevir­men adı da verilebilir. Türk yazarları için de eserleri yayıma hazırlayanlara bakılarak aynı ÅŸekilde en az üç isim verilebilir. Bu uygulama eserlerin ke­silip biçilmesinin, kısaltılmasının önüne geçmede etkili olur. Ama öğ­rencinin özet peÅŸine düÅŸmesini yine de önleyemez. Özet iÅŸini önlemenin de yolu, kitap okumak için ders programına özel bir “okuma saati” konulmasıdır. Bazı okullarda uygula­nan ve öÄŸrencinin okuma alışkanlığı­nı arttırmada çok verimli olduÄŸu gö­rülen bu uygulama ile öÄŸrencinin kitap okuduÄŸunu öÄŸret­meni bizzat göre­ceÄŸi, denetleyece­ği için hile oranı sı­fır düzeyine iner.

 

Bu yazı gerçekten de kargaÅŸanın doÄŸru bir resmini veriyor. GeçtiÄŸimiz günlerde, Nisan 2006 içinde yapılan 2. Yayıncılık Kurultayı’nda da aynı resim saptanmış, kurultayın sonuç bildirgesinde 100 Temel Eser’in pedagojik açıdan yanlış olduÄŸu ve klasik eserlerde çeviri intihallerinin büyük boyutlara ulaÅŸtığı belirlenmiÅŸti. Åžimdi iki ay sonra yazılan bu yazı bu saptamaları örneklendiriyor ve yeni sorular sormaya yol açıyor. Benim aklıma takılan sorular ÅŸunlar oldu:

 

1. Okul kütüphanelerine ne oldu? Halk kütüphanelerini bir yana bırakalım, hemen her okulda bulunan ve M.E.B.’nın yıllarca çok sayıda kitap tedarik ettiÄŸi bu kütüphaneler ne oldu? Neden birçok okul yayınevlerine mektup yazarak kitap bağışı talep ediyor? Bunlar yeni yapılan okullar diyelim, eski okullardaki kütüphaneler öÄŸrencilere listedeki kitapları (saÄŸlaması gerekir) saÄŸlayabiliyor mu?

2. Kitap satışlarının 1000’li rakamlara zar zor ulaÅŸtığı bir ülkede, eÄŸitim bakanlığının liste hazırlamasını, bu listedeki kitapların girdap gibi döne döne yayınlanmasını olaÄŸan bir durum saymak, bu tuhaf durumu toptan yanlışlamak yerine düzeltmeye çalışmak doÄŸru mu? ÖÄŸretmenin Küçük Prens okuyanı övüp Pıtırcık okuyanı yermesi gereken bir eÄŸitim sisteminde mi yaşıyoruz?

3. Son dönemde intihallerin ve kötü yayınların yaygınlaÅŸmasının temel nedenlerinden biri 100 Temel Eser’se, bu eser listesini hazırlayanlar bu süreçten zarar gören kimselerin (çevirmenler, yazarlar, tüketiciler) zararını nasıl tazmin edecek? “Affedin bizi, yanlış eser ismi vermiÅŸiz, asıl 100 Temel Eser ÅŸunlarmış” diyerek mi? Ya harcanan paralar?

4. “En iyi çeviri” ya da “en iyi üç çeviri” belirlenebilir mi? Bence, belirlenemez. Bir kültür ürettiÄŸi sanat eserini kendi olaÄŸan düzeni, tüketim süreci içinde sınar ve eler; bunun dışında, Türkiye’dekine benzer, 100 Temel Eser gibi (niye yüz? niye beÅŸ yüz ya da üç deÄŸil?) hayret verici uygulamalarla ve bu uygulamalar için “en iyi eserlerin” belirlenmeye kalkışılması, kültürü yok eder.

“En iyi bir ya da üç çeviri” ayrıca teknik olarak da belirlenemez, kaynak metinle çeviri arasındaki iliÅŸki ve çeviri ürünün deÄŸeri, kültür sistemi içinde birden çok deÄŸiÅŸkene göre tanımlanır. Nasıl Murtaza‘nın (Orhan Kemal) Kar‘dan (Orhan Pamuk) daha iyi bir roman olduÄŸu söylenemezse, Ali Kamil Akyüz’ün SavaÅŸ ve Barış çevirisinin Leyla Soykut çevirisinden daha iyi ya da daha kötü olduÄŸu da söylenemez.

5. Türk klasiklerinin, daha yüz yıl önce yazılmış eserlerin haklarının serbest olması doÄŸal mı? GeliÅŸmiÅŸ ülkelerdeki telif hakkı uygulamaları birebir uygulanabilir mi buraya? Sadece Türkiye’ye özgü olan bir sorun, yani Osmanlıcadan modern Türkçeye yapılan dil içi çeviri sorunu bu doÄŸrudan uygulamayı sorunlu hale getirmiyor mu? Telif sınırında 70 yıl ilkesinin ülke ve kültür farkı gözetilmeden uygulanması, sözgelimi Ahmet Mithat’ın eserlerinin, güncel dile uyarlama adı altında tahrip edilmesine, eser olmaktan çıkarılmasına yol açabiliyor. Ya da zaten çok zor ve geç koÅŸullarda oluÅŸmuÅŸ modern Türk öykücülüÄŸünün yazarlarından biri olan Ömer Seyfettin’in telif hakkının kalkması, varislerince ya da kurumlarca korunamaması biraz da Türk öykücülüÄŸünün haklarının çiÄŸnenmesi deÄŸil mi? (Bu açıdan önemli bir nokta: Metin Celâl bir Türkçe Gutenberg önermiÅŸti, ilginç bir öneriydi ama bu Türkçe eserlerin Osmanlıca asıllarının konması olarak düÅŸünülüyorsa.)

5. Özet kitaplar, Türkiye’ye has ve yeni bir olgu deÄŸil. Daha önce de çeÅŸitli yayınevlerinden, Amerika’nın çoksatarlarından olan “birkaç dakikada Kant, Hegel, Marx” türünden kitap dizileri Türkçeye çevrilmiÅŸ ve yayımlanmıştı. Son-sürat-tüketim-ve-baÅŸarı toplumları içeriÄŸin çoÄŸaltılması, kolay tüketilir olarak aşırı sınıflandırılması ve hızlandırılmasını temel alıyor: eÄŸer edebiyatın bir özeti olan 100 Temel Eser olaÄŸansa, onun özeti de olaÄŸandır; geçmiÅŸte de eser özetlerini içeren çok sayıda kitap Türkçede yayımlandı.

Burada asıl sorun, öÄŸrenciyi klasik eser okumaya mecbur eden eÄŸitim sistemi bence. ÖÄŸrenci neden Karamazov KardeÅŸler‘i okumaya, AlyoÅŸa’nın Rus toplumuna özgü davranışları arasında evrensel insani halleri saptamaya çalışmaya mecbur olsun? Neden, bu romanı evrensel eserler sınıfına kimin, nasıl soktuÄŸunu bilmediÄŸi halde bunu okusun? Leyla ile Mecnun‘u okumanın zorunlu olmadığı, okuyanların ayrıcalıklı olduÄŸu çaÄŸlar daha ÅŸen çaÄŸlar deÄŸil miydi? Elbette bu sonuncular uçuk kaçık düÅŸünceler kısmen, fakat eÄŸitim (dolayısıyla kültür) masraflarının orta sınıf üstü standartlara dayandığı, öÄŸrenci ailesinin aile birliÄŸi, vakıf, servis, okul tamiratı ve akla gelmeyen türlü harcamalara mecbur kaldığı, okul sonrası iÅŸ, saÄŸlık, hatta saygınlık güvencesi olmayan öÄŸrencinin okuldan arta kalan bütün vakitlerini dershanede geçirdiÄŸi, bir yandan da arkadaÅŸlarıyla tüketim rekabeti içinde olduÄŸu bir sistemde, yani öÄŸrencinin kendisinin hayatının Türk yazarlarının pek ilgi göstermediÄŸi tam tekmil bir roman konusuna dönüÅŸtüÄŸü bir sistem içinde, öÄŸrenciye klasikleri dayatmamak, onlara yaÅŸayacak yer açmak gerekmez mi?

Dahası, tam ÅŸu anda sayısız çevirmenin harıl harıl Batı dillerinden en önemli romanları, inceleme kitapları çevirmekte olduÄŸu, her saat başı “tüm zamanların en güzel, en önemli” kitabının yayınlandığı bir kültür ortamında, birtakım yetiÅŸkinlerin vaktiyle okumuÅŸ ve pek etkilenmiÅŸ olduÄŸu eserleri en önemli, klasik eser diye dayatmak acımasız bir çeliÅŸki deÄŸil mi? Bir zamanlar anlamı vardı bunun, gençlere özel ve küresel ÅŸirketlerin insafına terk edilmemiÅŸ bir gelecek vaat ediliyordu, ya ÅŸimdi? Ve dahası, son yirmi yılda sessiz sedasız yepyeni bir edebiyat türü doÄŸdu çoktan, bilgisayar oyunlarının çoÄŸu 100 Temel Eser’den daha çarpıcı ve evrensel içeriklere sahip. Topuk parçalayan mayınların yüzde elli indirimle satılan klasikler kadar ucuz olduÄŸu bu dünyada, belki de Counter Strike oynamak en az Ömer Seyfettin’in Bomba‘sını okumak kadar anlamlıdır. Bu elbette tartışılabilir, ama kendi adıma ÅŸunu söyleyebilirim: Little Big Adventure: Twinsen’s Odyssey (1997) adlı Türkçeye çevrilip yayınlanmamış, ama İngilizce ya da Fransızcasından Türkiye’den birçok kimsenin oynamış olduÄŸu bir oyun var, bu oyun tam bir klasik. Listedeki yazarlardan Cengiz Aytmatov’un Gün Uzar Yüzyıl Olur‘da “mankurtlaÅŸma” (son yıllarda her on kiÅŸiden yedimizin yakalandığı kültürel yabancılaÅŸma hastalığı) olarak tanımladığı süreci, onun kadar baÅŸarılı bir ÅŸekilde anlatıyor. Bu durumda öÄŸrenci Aytmatov okumamış, ama oyunu oynamışsa, daha az kültürlü mü oluyor? Bilemiyorum, ama “yaÅŸayacak yer açmak” lazım gençlere ve bunu 100 Temel Eserler yapmıyor. Bu yüzden de gençlerin büyük kısmı 1 Temel Eser’le yetiniyorlar.