Çeviribilimci ve çevirmen AyÅŸe Ece‘nin Edebiyat Çevirisinin ve Çevirmenin İzinde adlı incelemesi yayımlandı (Sel Yayınları, Haziran 2010). Truman Capote’nin “My Side of the Matter” adlı öyküsünün farklı çevirilerinden yola çıkarak, yeniden çeviri çerçevesinde edebiyat çevirisinin ne olduÄŸuna yönelik bir inceleme olan bu çalışma, konu üzerine ilk çalışmalardan biri.
AÅŸağıda Edebiyat Çevirisinin ve Çevirmenin İzinde‘nin giriÅŸ bölümü yer alıyor:
GiriÅŸ
Bu çalışmada ilk olarak edebiyat metinlerinin çeviri olgusuyla iliÅŸkisi, yazarların dünyayı okuyan çevirmenler olmaları açısından ele alınmıştır. Edebiyat metni, içinde yaÅŸadığımız dünyayı ve insan doÄŸasını sözcüklerle resmeden bir çeviri metin olarak üretildiÄŸi dilde varlığını sürdürürken baÅŸka bir dile çevrilmesiyle o dilde de yeni bir yaÅŸama kavuÅŸur. Bu yeni yaÅŸamında kuÅŸkusuz farklı bir kimlikle, “edebiyat metni çevirisi†kimliÄŸiyle var olur. Edebiyat metni çevirilerini okumak amacıyla farklı kuramsal yaklaşımlar geliÅŸtirilmiÅŸtir. Söz konusu kuramsal yaklaşımların ışığında edebiyat çevirisini okumak, çevirmenlerin okur, eleÅŸtirmen ve yazar kimlikleriyle bir edebiyat metnini baÅŸka bir dilde nasıl yeniden ürettikleri sorusunun da yanıtını aramayı içerir. Bir edebiyat metnini yazıldığı dilden baÅŸka bir dilde yeniden yazmak ve okumak, yaratıcı ve büyüleyici bir süreçtir. Yaratıcıdır, çünkü çevirmen o edebiyat metnini bir edebiyat okuru ve eleÅŸtirmeni olarak okuma/alımlama/anlama/yorumlama/eleÅŸtirme süreçleri sonucunda farklı bir dilde yeni bir metne dönüÅŸtürür. Büyüleyicidir, çünkü yabancı bir kültürde üretilmiÅŸ bir metin bizim kültürümüzde çevirmen aracılığıyla kendisine bir ses ve yer bulur ve dünyasının kapılarını biz çeviri metin okurları için aralar.
Kimi edebiyat metinleri farklı bir dilde iki ya da daha fazla çeviriyle de yaÅŸarlar. Aynı edebiyat metninin birden fazla çeviri metin olarak bir kültürün yayın dünyasında var olması “yeniden çeviri olgusu†olarak adlandırılır. Farklı çevirmenler aynı metni okuyup onu baÅŸka bir dilde bir edebiyat çevirisi metnine dönüÅŸtürdüklerinde o metne okur, eleÅŸtirmen ve çevirmen kimliklerinin ve çeviri anlayışlarının belirlediÄŸi “somut bir yanıt†vermiÅŸ olurlar. Söz konusu “somut yanıtlardan†yola çıkarak farklı erek metinlerin kaynak metinleriyle ve birbirleriyle kurduÄŸu iliÅŸkileri incelemek, çevirmenlerin çeviri stratejileriyle ve dönemin egemen çeviri normlarıyla ilgili kimi ipuçlarına ulaÅŸmamızı saÄŸlar. Aynı zamanda da erek metinlerden yola çıkarak çevirmenlerin yaratıcı çeviri süreçlerine yönelik kimi varsayımlar oluÅŸturabiliriz.
ÇaÄŸdaÅŸ Amerikan edebiyatının önemli temsilcilerinden Truman Capote’nin “My Side of the Matter†baÅŸlıklı öyküsü yayın dünyamızda iki ayrı çevirisiyle yaÅŸamını sürdürmektedir. Çevirilerin ilki yazar, eleÅŸtirmen ve çevirmen Memet Fuat tarafından 1954’te yapılmıştır. İkinci çeviri ise 2007’de edebiyat çevirmeni Püren Özgören’in imzasıyla yayımlanmıştır. Capote’nin bu öyküsünün elli üç yıl arayla üretilen iki ayrı çevirisini farklılaÅŸan çevirmen kararları baÄŸlamında incelemek, hem deneyimli ve saygın iki edebiyat çevirmeninin sergilediÄŸi çeviri davranışlarını görmemize, hem de bu çeviri davranışlarından yola çıkarak çevirilerin yapıldığı dönemlerde egemen olan çeviri normlarına iliÅŸkin kimi gözlemlerde bulunmamıza olanak saÄŸlayacaktır. İki ayrı erek metin ve kaynak metin arasında sürdürülen bu çeviri metin okuma yolculuÄŸu, edebiyat metinlerinin birbirinden farklı yorumlamalara ve doÄŸal olarak da farklı çevirilere ne kadar açık olduÄŸunu bizlere gösterir. Yeniden çeviri olgusu baÄŸlamında bir kaynak metnin farklı erek metinlere nasıl dönüÅŸtüÄŸünü incelerken kaynak metnin “beni çevir†diyen sesi de duyulur ve oynanması her zaman olası olan “çeviri oyunu†için yeni bir alan açılmış olur.
(Not: GeçtiÄŸimiz günlerde, Sel Yayıncılık’ın yayınladığı bir İsmail Yerguz çevirisinin mahkeme sürecine taşınması, Çevbir tarafından kınanmıştı. BirliÄŸin destek metni yayınevinin sitesinde yer alıyor.)

Bu çalışmada ilk olarak edebiyat metinlerinin çeviri olgusuyla iliÅŸkisi, yazarların dünyayı okuyan çevirmenler olmaları açısından ele alınmıştır. Edebiyat metni, içinde yaÅŸadığımız dünyayı ve insan doÄŸasını sözcüklerle resmeden bir çeviri metin olarak üretildiÄŸi dilde varlığını sürdürürken baÅŸka bir dile çevrilmesiyle o dilde de yeni bir yaÅŸama kavuÅŸur. Bu yeni yaÅŸamında kuÅŸkusuz farklı bir kimlikle, “edebiyat metni çevirisi†kimliÄŸiyle var olur. Edebiyat metni çevirilerini okumak amacıyla farklı kuramsal yaklaşımlar geliÅŸtirilmiÅŸtir. Söz konusu kuramsal yaklaşımların ışığında edebiyat çevirisini okumak, çevirmenlerin okur, eleÅŸtirmen ve yazar kimlikleriyle bir edebiyat metnini baÅŸka bir dilde nasıl yeniden ürettikleri sorusunun da yanıtını aramayı içerir. Bir edebiyat metnini yazıldığı dilden baÅŸka bir dilde yeniden yazmak ve okumak, yaratıcı ve büyüleyici bir süreçtir. Yaratıcıdır, çünkü çevirmen o edebiyat metnini bir edebiyat okuru ve eleÅŸtirmeni olarak okuma/alımlama/anlama/yorumlama/eleÅŸtirme süreçleri sonucunda farklı bir dilde yeni bir metne dönüÅŸtürür. Büyüleyicidir, çünkü yabancı bir kültürde üretilmiÅŸ bir metin bizim kültürümüzde çevirmen aracılığıyla kendisine bir ses ve yer bulur ve dünyasının kapılarını biz çeviri metin okurları için aralar.