Uzun.. çok uzun zamandır düÅŸündüÄŸüm bir temanın adını böyle koymaya karar verdim: “Türkiye’de çeviribilim eleÅŸtirisi yok.” Aslında, bu derginin temel bir sorunsalını ve eksiÄŸini de yansıtan bir tema bu.

2005’te yola çıkarken birkaç temel amaç vardı: çeviribilim ya da çeviri incelemesini popüler, güncel içeriÄŸi ve baÄŸlamı içinde deÄŸerlendirmeye çalışmak, hayatın içindeki çeviri sürecini ve bu sürecin eylemcilerini (aktör ve aktrislerini!) görünür kılmak; üniversite ya da moda ifadesiyle akademi içine hapsolmuÅŸluk durumunu kırmak ya da bu alanda yapılan çalışmayı görünür kılarak tartışmanın içine çekmek, daha da doÄŸrusu, çevirinin temel konu olduÄŸu kültür içinde çeviri araÅŸtırmacılarının söz hakkını savunmak; alanı etkileme çabası içindeyken bu çabanın kendisinin de bu çabadan etkileneceÄŸini ve özünü koruyarak etkilenmesi gerektiÄŸini unutmamak.

Bu sonuncu amaç ilk bakışta anlaşılmaz görünebilir, fakat öncelikli amaçlardan biri ve aslında çeviri etkinliÄŸinin özünü yansıtan bir amaç bu: sözlü, yazılı, teknik, edebi.. çeviri etkinliÄŸi sonuçta belli bir kültür-toplum-yaÅŸam alanını etkileme çabası içinde ve çevirmenin temel önceliÄŸi farklı etkiler yaratan bireyleri etkileyen bir birey olduÄŸu konusunda özbilinçli olarak iÅŸini, edimini, eylemini gerçekleÅŸtirmek – bu bireyi ve etkinliÄŸini ve ikisinin bütününün incelenmesini hedefleyen bir dergi, bir metin aygıtının da eyleminin kendine yansıyacağını unutmaması gerekir. Nasıl? EleÅŸtirisine karşı eleÅŸtiri geleceÄŸini, yorumunun yorumladığı ÅŸeyde ve kendisinde deÄŸiÅŸim yaratacağını unutmadan, ama daha önemlisi, kendisini tamamlanmış bir ÅŸey, fikir sahibi ve dayatmacısı bir mevki saymadan. Dergide bu öncelikli oldu o yüzden, önyargılar sahibi olmakla birlikte daha çok olguyu olduÄŸu gibi göstermeyi deneyen haberlere yöneldik. Açıkçası, beÅŸ yıl içerisinde etkilediÄŸi kadar ve belki de daha fazla etkilenen bir yapı ortaya çıktı: kliplerde, futbol anlaÅŸmalarında, çoksatar listelerinde çeviriyi gözleyen bir yaklaşımdan çevirinin siyasi ve ticari kullanımını gözlemeye ağırlık veren bir yaklaşım ortaya çıktı. Açıkçası, çevirinin yaÄŸmanın, çıkar uzlaÅŸmalarının, sömürünün, siyasi dengelerin odağında bir iÅŸ ve eylem olarak yer aldığını görmekten, toplumsal dinamiÄŸin aşırı yozlaşıp siyasileÅŸmesinden kaynaklandı bu.

Irak çevirmenlerini, Çuval çevirmenlerini, Hamas çevirmenlerini, Filistin-İsrail çevirmenlerini, AB fonu çevirmenlerini, Soykırım çevirmenlerini.. ve tabii en önemlisi, Çalıntı – İntihal çevirmenlerini deÄŸerlendirmeye böyle sürüklendim. Niyetim böyle bir tablo görmek deÄŸildi, araÅŸtırdıkça, gözledikçe bunları keÅŸfettim. Bir bakıma, bu benzetmeyi yapmakta büyük bir hata yok, terörle, kültürel terörizmle karşı karşıya geldim.

Büyük olasılıkla, baÄŸlamı dağıtmayı göze alarak, bu benzetme zemininden sorgulamakta yarar var. Bu gerçek olabilir mi: eÄŸer ülkede bir terör durumu, sürekli bir siyasi gerilim hali, kesintisiz bir kültürel yoksullaÅŸma ve yıkım varsa, genel olarak bilimciler, özel olarak çeviribilimciler bundan uzak kalabilir mi? Daha da önemlisi, nasıl kalıyorlar? Neden çevirisi yapılmış ya da yapılmamış kuramsal çalışmaların temel birkaç kavramına gönderme yaparak, o kuramların belirlediÄŸi alanları geniÅŸletmekle, onların yerel uygulamalarını gerçekleÅŸtirmekle yetiniyorlar? Sözgelimi siyasal İslam gerçekten farklı, özgün bakış açılarına yol açmıyor mu çeviri çalışmalarında, gerçekten onu İslam dışı ya da İslamın yaÅŸadığı toprağın -Türkiye, İran, Irak vb.- özgül koÅŸullarından doÄŸmamış kavramlarla ele alabiliyor muyuz? Öyleyse neden Baki divan yazmış, Shakespeare’se tiyatro oyunu: insanın özünün bir olduÄŸunu varsaymak, onu gerçekten evrim, teknoloji ve yaÅŸam çizgisinde tekdüze alabilmeyi saÄŸlıyor mu? Neden Kitabı Mukaddes’in on emrinin yanlış çevrildiÄŸini savlayan bir Alman çeviribilimci bizde heyecan uyandırırken, Kuran’ın sayısız yanıltıcı çeviriye sahip olması ilgi çekici bir konu olmuyor? Ya da neden çeviribilimciler, ülkelerinin içinde ve yanıbaşında çeÅŸitli savaÅŸlar ve provaları yaÅŸanırken, sanki dünya savaşını yaÅŸayıp refah toplumuna geçmiÅŸ bir Avrupa ülkesindeymiÅŸ gibi sakinler?

2005 yılında, çeviribilimcilerin çevirinin toplumsal süreç içindeki yerini sorgulayacağına, kendi varlıklarını daha görünür kılacağına olan umudum daha fazlaydı, bugün eskisi kadar yok umudum. Yaygın eÄŸilim küresel sempozyum ve yayın ortamında hakim kavram ve konu baÅŸlıklarına uygun araÅŸtırma konularının öne çıktığı yayınlar hazırlamak; temel dil eÄŸitimini çevirmenlikte kullanmak üzere geliÅŸtiren öÄŸrencileri, bir bakıma çaresizce, uysal araÅŸtırma konuları içinde dizginlemek – böyle olmasa, açık seçik bir kültürel emperyalizmin etkisiyle yoÄŸun yozlaÅŸma yaÅŸayan bir toplumda çevirinin yeriyle ilgili tek bir çalışma olsun neden çıkmasın?

Bu satırları yazarken, biraz da hafif bir ÅŸaÅŸkınlık etkisi var üzerimde: son bir iki haftayı, daha önce yüzeysel okuduÄŸum, eksik incelediÄŸim bazı kitapları, ta 2000’lerde yayınlanan Cengiz Özakıncı’nın, Necip HablemitoÄŸlu’nun, Tamer ve Andrea BacınoÄŸlu’nun kitaplarını – Türkiye’den kaçıp gitmiÅŸ olduÄŸuna inandığım aklı aramaya devam ederken – okuyarak geçirdim. Çeviribilim dergisinde dikkat çekilen bir çok olguya çok daha önceden dikkat çektiklerini, bu kitaplarda ciddi bir çeviribilim malzemesi olduÄŸunu görmek ÅŸaşırttı beni: Özakıncı’nın kitaplarında liberal İslam’ın oluÅŸum süreci NebioÄŸlu Yayınevi’nin Amerikancılığın oluÅŸmasındaki rolü, Cemal Kutay’ın çeviri makale yayınları vb. gibi kültürel olaylar üzerinde durularak anlatılıyor, BacınoÄŸlu’larının Alman oryantalist yayıncılığının Türkiye’ye etkisi üzerine olan çalışması buradan aklın nasıl kaçıp gittiÄŸini oldukça iyi belgeliyor. Bu kitaplar nasıl oldu da herhangi bir çeviribilim çalışmasına konu olmadı? Nasıl oldu da TEDA’dan Nobel’e, “One Minute”ten “Mavi Marmara”ya (her iki olayda da Musevilere seslenilirken İngilizcenin kullanılması bile baÅŸlıbaşına çarpıcı bir dil olgusu deÄŸil mi; İsrail’e doÄŸru yol alırken İbranice bilmemek tuhaf deÄŸil mi?) birçok kültür olgusu bu çalışmaların perspektifinden çeviribilim konusu edilmedi? Gerçekten çeviribilim alanında kimse, yoÄŸun çeviri yayıncılığı yoluyla önemli bir kültürel yönlendirme yapıldığına inanmıyor mu?

Fakat temel sorun bu soruların çizdiÄŸi çerçeve deÄŸil. Temel sorun, belki de, çeviribilimin bir iç eleÅŸtiri mekanizmasından yoksun olması. Uzun zamandır çeviri edebiyatı yayımcılığının temel sorunlarından birinin çeviri eleÅŸtirisinin olmaması olduÄŸu savlanıyor. Artık, bu savın eksik olduÄŸuna inanıyorum: çeviri eleÅŸtirmenliÄŸinin çeviribilimin içinden bile geliÅŸmemesinin temel nedenlerinden biri de, bir çeviribilim eleÅŸtirisinin var olmaması olabilir. Çeviribilimciler, farklı üniversitelerin farklı yaklaşımlara sahip araÅŸtırmacıları, birbirlerinin yaklaşımlarını, anlayışlarını ve çalışmalarını eleÅŸtiriyorlar mı? Yoksa eleÅŸtiri çabası genel bir uzlaÅŸma havası içinde sessizliÄŸe mi bırakıyor yerini? EleÅŸtirme olanakları var mı: kürsülerin, kadroların, olanakların dar olduÄŸu bir ortamda, öÄŸrenciler ya da akademisyenler, eleÅŸtiri yapma gücüne ya da lüksüne sahip mi? Çeviri edebiyatı yayımcılığında böyle bir lüks yok sözgelimi, çeviri eleÅŸtirisinin yokluÄŸu bir açıdan da buna baÄŸlı: ağırlıkla reklama baÄŸlı olan, medya gruplarına ait dergilerde, kaçınılmaz olmadığı ve çıkar gruplarına hizmet etmediÄŸi sürece çevirinin kötü olduÄŸundan öteye bir ÅŸey söylenemez. Ciddi bir eleÅŸtiri medyadan yoksundur. Aynı ÅŸey belki çeviribilim için, zaten medyanın iyice kıyısında yer alan bu bilim-inceleme alanı için de geçerlidir. Otosansür yapmaya yol açan ya da eleÅŸtiriyi gereksiz kılan bir ortam vardır belki de – ya da herkes kusursuz çalışıyordur.

Çeviribilim dergisini ortaya çıkaran ÅŸey, böyle bir kusursuzluÄŸun olmadığı fikriydi. BeÅŸ yıl önce çeviribilimciler arasında iletiÅŸim eksikliÄŸi olduÄŸuna, çevirinin günlük hayattaki yerinin belirginleÅŸtirilmesi gerektiÄŸine inanıyordum; bugünse alanda kronik bir eleÅŸtiri eksiÄŸi olduÄŸuna inanıyorum. Türkiye’de çeviribilimciler birbirlerini eleÅŸtirmiyorlar, çünkü..

Bu soruna deÄŸiÅŸik açıklamalar verilebilir, her koÅŸulda önemli olan eleÅŸtirinin olmadığını, bunun alan açısından, alanın günlük hayattaki yerine, orada kullanılmasına yönelik derin bir eksiklik yarattığını belirlemek. Bugün için, özellikle de tam bir kriz halinde olan Türkiye için önemli olan çeviri kuramını öÄŸrencinin-çevirmenin iÅŸinde ya da tezinde nasıl kullanacağı deÄŸil, (iÅŸte ve tez çalışmasında farklı seçenekler ve çözüm yolları geliÅŸtirmesini saÄŸlayacak analitik akla hizmet eden) kurama dönük eleÅŸtirinin ortaya çıkması ve geliÅŸtirilmesidir. BaÅŸka türlü özgül koÅŸullara yönelik bir kuram ortaya çıkmaz. Ama bugün Türkiye’de çeviribilim eleÅŸtirisi yok ve herhalde bu yüzden, çeviribilim toplum karşısında sessiz duruyor.