12 Ekim 2006 günü, Nobel ödülü aldığının hemen ertesi günü Orhan Pamuk, harika bir ÅŸey yaparak, çevirmeninden gurur duyduÄŸunu söylemiÅŸ. Hangi çevirmeni kastettiÄŸini belirtmemiÅŸ, ama (tam metin çevirisi aÅŸağıda yer alan) söyleÅŸiden İngilizce çevirilerinden hoÅŸnut olduÄŸu, bütün çevirmenlerini kastettiÄŸi anlamı çıkıyor.
Bu oldukça önemli bir ÅŸey. Çevirmenine teÅŸekkür eden bir yazarla karşılaÅŸmanın güzelliÄŸi bir yana, önemli bir olguya dikkat çekiyor. Pamuk’un İngilizcede üç çevirmeni var; yazar Güneli Gün, yazar Maureen Freely ve (yazarlığa hazırlanan) ErdaÄŸ Göknar. Özellikle ErdaÄŸ Göknar’ın çevirileri, yaygın olan ve TEDA tarafından da benimsenmiÅŸ bir anlayışı olumsuzluyor: yaygın kanı, yabancı bir dile çeviriyi anadili o yabancı dil olanlardan birinin çevirmesi yolunda, yani Türkçeden Fransızcaya yapılacak bir çeviriyi Türkçe öÄŸrenmiÅŸ bir Fransızın yapması gerektiÄŸi yolunda. ErdaÄŸ Göknar’ın çevirilerinin, artık Nobel ödülüyle de özel bir önem kazanan baÅŸarısı, bunun zorunlu ve belirleyici koÅŸul olmadığını ortaya koyuyor.
DoÄŸan Hızlan, 17 Ekim 2006 yazısında ödüle “pragmatik, faydacı açıdan†bakmayı önerdi. Bu yaklaşımla TEDA Projesini hatırlattı:
“TEDA Projesi üzerine epey yazdım. Orhan Pamuk’un Nobel Edebiyat Ödülü’nü almasından sonra bu proje çok daha önem kazandı. Çünkü bütün dünyanın ilgisi üzerimize yönelecektir, bunun için hazırlıklı olmamız lazım.
Kültür ve Turizm Bakanlığı, yabancı dillere çevrilecek kitaplar için bence sadece baÅŸvuruları beklememeli.
Åžimdiye kadar özellikle ÅŸiir alanında çok iyi çeviri yapan, kitapları yayımlanmış iyi ÅŸairlerden bir kurul oluÅŸturmalı ve antolojiler oluÅŸturulmalı. O antolojiler de 2008’de yayımlanmalı.
Bu romanlar ve diÄŸer türler için de geçerli.
Åžimdiye kadar Frankfurt’ta Onur KonuÄŸu olan ülkelerin yaptığı bir çalışmadan söz edeyim.
Ülke edebiyatını derli toplu bir kitapta tanıtıyorlar. Gelen konuklar bu ÅŸekilde toplu bir bilgi edinebiliyorlar. Standı şıklaÅŸtırıyor, güzelleÅŸtiriyor, ziyaretçinin ilgisini çekiyor. Edebiyat dışındaki alanlarda da bu uygulanıyor.
Acil olarak bence TEDA Projesi’ne ayrılan para miktarı artırılmalı. İyi çevirmenler aracılığıyla bir çeviri kampanyası baÅŸlatılmalı.†(http://hurarsiv.hurriyet.com.tr/goster/haber.aspx?id=5270668&yazarid=4)
DoÄŸan Hızlan’ın önerisi büyük olasılıkla gerçekleÅŸecektir. Bu yüzden Orhan Pamuk’un çevirilerinin elde ettiÄŸi baÅŸarı ve bu baÅŸarının yerli bir çevirmen aracılığıyla gerçekleÅŸmiÅŸ olması gözden kaçmamalı. TEDA çevirilerinde, İngilizceye çeviri yapmak üzere yerli çevirmenlere daha büyük olanaklar saÄŸlanmalı.
*
Orhan Pamuk’la, 2006 Nobel Edebiyat Ödülü ilan edildikten hemen sonra yapılan telefon söyleÅŸisi, 12 Ekim 2006. SöyleÅŸen Adam Smith, Nobelprize.org’un baÅŸeditörü.
[Orhan Pamuk] – Alo.
[Adam Smith] – Alo, Orhan Pamuk’la konuÅŸabilir miyim lütfen? Alo?
[OP] – Alo.
[AS] – Alo, Orhan Pamuk’la konuÅŸabiliyor miyim lütfen?
[OP] – Benim.
[AS] – Ah, adım Adam Smith ve Stockholm’deki Noel Vakfı’nın resmi internet sitesinden arıyorum.
[OP] – Evet.
[AS] – Açıklamalardan hemen sonra yeni kazananlarla çok kısa konuÅŸmaları kaydetmek gibi bir geleneÄŸimiz var.
[OP] – Tamam.
[AS] – Yani, öncelikle, çok, çok tebrik ederim sizi ödül aldığınız …
[OP] – Ah, çok teÅŸekkürler. Bu büyük bir onur.
[AS] – Anladığım kadarıyla New York’tasınız. Haberi aldığınızda ne yapıyordunuz?
[OP] – Ah, uyuyordum, ve bir saat içinde büyük olasılıkla Nobel Ödülü’nü açıklayacaklar, ve sonra belki biri bana kimin kazandığını söyleyecek diye düÅŸünüyordum. Ve sonra sonra ne yapacağım, o günün iÅŸleri ne diye düÅŸünüyordum? Ve biraz uykuluydum. Ve sonra telefon çaldı, ve sonra ben “Ah, hemenyedi buçuk olmuş†dedim. Yani burası New York ve ışığı tam anlayamıyorum, o yüzden çok iyi hissetmiyorum … Ve telefonu açtım, ve benim Nobel Ödülü’nü aldığımı söylediler.
[AS] – Bu muhteÅŸem bir telefon konuÅŸması. Ödülü açıkladıkları sırada basın toplantasında büyük bir alkış koptu.
[OP] – Gerçekten, bu harika, bunu duyduÄŸuma sevindim. Bu harika.
[AS] – Bunu internet sitesine kaydettik o yüzden, telefondan ayrıldıktan sonra gidip bu anı tekrar yaÅŸayabilirsiniz.
[OP] – Ve ayrıca bir sürü gazeteci gördüm yani, benim almamı istiyorlardı, bu yüzden bundan hoÅŸnutum. Bütün bu ayrıntılardan hoÅŸnutum. Çok teÅŸekkür ederim, bayım.
[AS] – Nobel Edebiyat Ödülü’nü alan ilk Türk yazarısınız. Bu ödüle sizin için özel bir anlam katıyor mu?
[OP] – Eh, ne yazık ki, bu olayı Türkiye’de çok deÄŸerli kılıyor, ki bu Türkiye için iyi elbette, ama onu daha duyarlı ve politik kılıyor ve bir bakıma onu bir yük haline getiriyor.
[AS] – Evet, çünkü bu sizin için çok kamuoyuyla dolu geçen bir yıl oldu.
[OP] – Evet.
[AS] – O yüzden sanırım bu da bunu artıracak. Ödül için yapılan alıntı özellikle sizin “doÄŸduÄŸunuz ÅŸehrin melankolik ruhunu arayışınıza†deÄŸiniyor ve İstanbul’la ilgili yazıların, İstanbul’u öven yazıların oldukça uzun bir geleneÄŸi var. Kısaca bunca yıl insanların imgeleminde bu ÅŸehrin yer etmesine neden olan ÅŸeyi tarif edebilir misiniz?
[OP] – Yani, Avrupa’nın kıyısında, ama farklı. Bu yüzden en yakın “öteki.†Ve gerçekten hem yakın, ve bir bakıma, ötekiydi. Bazı açılardan gizemli, garip, uzlaÅŸmaz ve kesinlikle Avrupalı deÄŸil, ama ruhunda Avrupa için çok büyük bir yer vardı [sözler anlaşılmıyor].
[AS] – Ve “melankolik ruh†deyiÅŸine dönersek, hiç görmemiÅŸ olanlara İstanbul’u nasıl tarif ederdiniz?
[OP] – Onun modernliÄŸin tahmin edilenden daha erken bozulduÄŸu erken dönem modern ÅŸehirlerinden biri olduÄŸunu söylerim. GeçmiÅŸin kalıntılarının ÅŸehre, yoksulluÄŸuyla birlikte melankolisini verdiÄŸini söylerim. Ama ayrıca neyse ki bu melankoliden sıyrılıyor olduÄŸunu da söylerim.
[AS] – Ve sizin yazınızın, Komite’den yapılan alıntıda özellikle vurgulanan, bir baÅŸka yönü de farklı kültürler arasındaki etkileÅŸimleri ele alma tarzınızdı. Ve elbette Türkiye’nin DoÄŸuyla Batı arasındaki kavÅŸakta durduÄŸunu söylemek bir kliÅŸe, ama bu kliÅŸe herhalde kültürler arası geçiÅŸimi görmek için iyi bir nokta saÄŸlıyor?
[OP] – Bu DoÄŸuyla Batı buluÅŸması ve uygarlıkların çatışması, bu ne yazık ik son yirmi yılda ortaya atılan en tehlikeli ve korkunç fikirlerden biri, ve artık ÅŸunun hizmetinde … Bu boÅŸ fikir artık ne yazık ki gerçek hale geliyor, ve bu kuram uygarlıklar çatışmasına ve birçok insanın ölümüne yol açıyor.
[AS] – Çünkü tarihsel olarak gerçekten de herkesçe sanıldığından çok daha fazla kültür karışması olmuÅŸ.
[OP] – Kültür karışımdır. Kültür baÅŸka kaynaklardan ÅŸeylerin bir karışımı demektir. Ve benim kentim, İstanbul, aslında, ve benim eserim, DoÄŸuyla Batı’nın kültürel olarak zarifçe birleÅŸtiÄŸinin, ya da bazen anarÅŸik bir ÅŸekilde bir araya geldiÄŸinin bir kanıtıdır, ve aramamız gereken ÅŸey bu. Bu arada bu iyi bir söyleÅŸi olmaya baÅŸladı.
[AS] – TeÅŸekkürler, çok naziksiniz. Karakterlerinizin çoÄŸunun çoklu kültürel etkiler cisimlendirdiÄŸi söylenebilir. Yani yazınız bunların tekdüze olarak DoÄŸulu ya da Batılı olmadığını belirtiyor, bir karışım.
[OP] – Evet.
[AS] – Sadece Türkçe mi yazıyorsunuz?
[OP] – Evet. Sanırım İngilizce olarak altı yedi makale yazdım, uluslar arası dergilerde, Times Literary Supplement’te, Village Voice’da.
[AS] – Yani herhalde …
[OP] – Ama elbette ben bir Türk yazarıyım özünde ve dilde yaşıyorum. Bir bakıma, ben dilim. Gerçekten, böyle hissediyorum.
[AS] – DoÄŸru, ve sanırım, baÅŸka dillerde yakalamanın güç olacağı, Türkçe dile getirebileceÄŸiniz fikirler var?
[OP] – Kesinlikle. Çünkü düÅŸünme iki ÅŸeyden oluÅŸur; dil ve imgeler, ve sonra evet, düÅŸünmenin yarısı dildir. Katılıyorum, evet bayım, yütfen sorunuzu sorun.
[AS] – Yani, bana bir kavram örneÄŸi verebilir misiniz …
[OP] – Vav! Yapabilirim elbette, ama Nobel Ödülü aldığım gün deÄŸil.
[AS] – Bu oldukça yerinde, Nobel Ödülü aldığınız gün herhangi bir soru yanıtlamak zorunda deÄŸilsiniz.
[OP] – Yani, peki.
[AS] – Ne isterseniz söyleyebilirsiniz.
[OP] – Peki, teÅŸekkürler bayım.
[AS] – Öyleyse kolay bir soru. Yani ödül birçok yeni okuru sizin eserinize ilk kez girmeye cesaretlendirecek. Nereden baÅŸlamalarını tavsiye edersiniz? İnsanlara ne tavsiye edersiniz, ve ayrıca …
[OP] – Ah, okura baÄŸlı elbette; kitapları yazar Nobel Ödülü aldığı için satın alan okur Benim Adım Kırmızı’yla baÅŸlamalı. Bu kitabı zaten okumuÅŸ olan okur Kara Kitap’la devma etmeli. ÇaÄŸdaÅŸ konular ve politikayla ilgilenen okur Kar’a bakmalı, ve benzeri.
[AS] – Harika, harika. Ve eÄŸer okurlarınız birkaç dilde okuyabiliyor, ama Türkçe bilmiyorsa, en çok hangi dilin ruhu yakaladığını tavsiye edebilir misiniz?
[OP] – Elbette İngilizce dünyanın dili artık, ve kitaplarımı denetlediÄŸim dil bu, ve çevirmenimden gurur duyuyorum ve ayrıca eminim. Bu yüzden, temelde İngilizce çeviriler.
[AS] – Peki, çok teÅŸekkür ederim.
[OP] – TeÅŸekkürler, gördüÄŸünüz gibi sorumlu iyi bir çocuÄŸum, ev ödevimi çok iyi yaptım artık.
[AS] – Pek iyi gerçekten! Hayır, yardımınızdan etkilendim. Çok teÅŸekkürler.
[OP] – HoÅŸçakalın. Kapatmam gerekiyor çünkü temsilcim ve baÅŸkaları arıyor, yani karşılamam gereken baÅŸka sorumluluklar var.
[AS] – Elbette, kuÅŸkusuz, vakit ayırdığınız için teÅŸekkürler. GörüÅŸmek üzere, hoÅŸçakalın.
[OP] – Tamam, hoÅŸçakalın.
(Özgün metin için: http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2006/pamuk-telephone.html)
Güncelleme, 23 Kasım 2006: Orhan Pamuk, Hadi Uluengin’le yaptığı söyleÅŸide yukarıdaki konuÅŸma için farklı bir açıklama getiriyor. Önemsiz bir ayrıntı, ama tuhaf. Yukarıdaki metnin tersine, kendisi bu telefon konuÅŸmasından az önce, ödül İsveç’te açıklanmadan önce haberi ajansından aldığını hatırlıyor. Önemsiz, ama ilginç bir karışıklık.
“Karanlıkta cep telefonum çaldı, açtım. Haberi New York’taki ajansım verdi. Daha ödül İsveç’te açıklanmamıştı. Biraz sonra açıklanacağını, ama önce Akademi Sekreteri’nin beni arayacağını söylediler. O da aradı. Kibar adam, hoÅŸ ÅŸeyler söyledi. Sonra, kararı ilan etmek için telefonu kapadı.” (Hürriyet, 23.11.2006)

Ben bu söyleÅŸiden Orhan Pamuk’un özellikle ErdaÄŸ Göknar’la gurur duyduÄŸu anlamını çıkaramadım. Bir isim vermiyor, dolayısıyla yazınızdaki yorum çok zorlama kalıyor. DoÄŸruluk olasılığı en fazla üçte bir.
Orhan Pamuk, açıkça bir ad vermiyor, fakat “temelde İngilizce çeviriler”den hoÅŸnut olduÄŸunu belirtiyor ve son kitaplarının çevirmeninin Göknar olduÄŸuna, yakında yayınlanacak kitabının çevirmeninin de Göknar olduÄŸuna bakarak özellikle onu kastettiÄŸi yorumunu yapmak mümkün. Ama elbette, “çevirmenlerim” demiyor, “çevirmenim” diyor, bu da bir tereddüt yaratabilir. Sanırım, Göknar’ı ayrıca ele almak gerekiyor.