Itamar Even-Zohar çoÄŸul dizge kuramının temelini 1978 yılında yayımladığı The Position of Translated Literature Within the Literary Polysystem baÅŸlıklı makalesinde oluÅŸturmuÅŸtur. Burada Even-Zohar çevirinin ulusal kültürlerin biçimlenmesinde önemli bir iÅŸleve sahip olduÄŸunu belirtir ve çeviri edebiyatın ayrı bir edebi dizge olarak incelenmesi gerektiÄŸini vurgular. Çeviri yazın ürünleri çevrilmiÅŸ yapıtların toplamı deÄŸil; yapısı ve iÅŸleviyle bir dizge olan metinler topluluÄŸudur.

1987 yılında yayımladığı diÄŸer bir çalışmasında Even-Zohar çoÄŸul dizgede egemen olan durumun çevrilecek yapıtların seçimini belirlediÄŸini saptamıştır. Buna göre çevirisi yapılacak metinler, yeni yaklaşımlarla aralarındaki uyuma göre ve erek edebiyatta görecekleri yeni iÅŸleve göre seçilirler. Çevrilecek yapıtın yeni bir iÅŸlev kazanması Even-Zohar’a göre üç durumda görülür:

1) ÇoÄŸul dizge henüz oluÅŸmamışken veya yerleÅŸme sürecinde iken.
2) Edebiyat çevresel etkilere açık ve güçsüz bir durumda iken.
3) Edebiyatta dönüm noktaları, bunalımlar veya yazınsal boÅŸluklar yaÅŸanırken.

Even-Zohar çeviri eserin tüm çoÄŸul dizgelere uyarlanabilecek bir tanımı olmadığını ve çeviri eser kavramının, içinde bulunduÄŸu çoÄŸul dizgenin iÅŸleyiÅŸ biçimine dayanarak belirlenmesi gerektiÄŸini açıklar. Böylece çevirinin, yapısı ve sınırları kesin çizgilerle önceden belirlenmiÅŸ bir olay olmadığını ve kültür dizgesi içinde iliÅŸkilere bağımlı bir etkinlik olduÄŸunu anlıyoruz. Yeterlik ve eÅŸdeÄŸerlik gibi kavramların gerektiÄŸi gibi ele alınabilmesi için çoÄŸul dizgesel konumlar hesaba katılmalıdır. Even-Zohar’a göre çeviribilimin geliÅŸmesinin en önemli koÅŸulu kültür-çoÄŸul dizge iliÅŸkisinin iyi incelenmesi ve özerk bir bilim dalı olarak çeviribilimin, dilbilim veya edebiyat kuramları içinde sınırlı kalmamasıdır.
Çeviribilimin kültürü ve dizgeleri incelemesi gerektiÄŸi saptamasından baÅŸka Even-Zohar’ın tartışmaya sunduÄŸu bir diÄŸer görüÅŸü kültür repertuvarının oluÅŸmasıdır. Buna göre kültür repertuvarı dışarıdan alım ve aktarım olmak üzere iki ÅŸekilde oluÅŸturulur ve bunlar birbirinden bağımsız deÄŸillerdir. Bunun nedeni yaratımın dışarıdan alım yoluyla gerçekleÅŸebileceÄŸi düÅŸüncesidir. Even-Zohar dışarıdan alımın çoÄŸul dizgeye yararı olabileceÄŸini anlatıyor ve salt özgünlük kavramının irdelenebilir bir olgu olduÄŸunu; özgün gibi görünen bazı yapıtların aslında dışarıdan alım yoluyla yazına geçmiÅŸ olabileceÄŸini ekliyor.
(Zohar’a göre dil sadece iletiÅŸim ve etkileÅŸim öÄŸesi deÄŸildir, aynı zamanda göstergesel deÄŸerler taşır. Bu iÅŸlevi sayesinde dil, farklı grupların da kullanımıyla kültürel bir öÄŸe, dolayısıyla ideolojik bir araç durumuna gelir. Aynı dili konuÅŸan topluluklar arasında farklı ÅŸekillerdeki kullanımlar standart dille konuÅŸulan dil arasında fark oluÅŸmasına neden olur. Bu bakımdan popüler kültür ürünlerinin standart dille oluÅŸturulmasının daha kısıtlı bir kitleye ulaÅŸacağını, tersine, gündelik kullanıma daha yakın bir dil kullanımının ise daha geniÅŸ halk kesimlerine ulaÅŸabileceÄŸini söyleyebiliriz. )

Zohar kültür ürünlerinin kitlelere ulaÅŸmasını Jakobson’un önerisinden faydalanarak ÅŸu kavramlarla açıklar:

INSTITUTION (KURUM)
REPERTOIRE (REPERTUVAR)
PRODUCER (ÜRETİCİ)
CONSUMER (TÜKETİCİ)
PRODUCT (ÜRÜN)
MARKET (PAZAR)

Yukarıdaki kavramlar birbirine bağımlıdır, Zohar’ın ifadesiyle: ”TÜKETİCİ, ÜRETİCİ tarafından üretilen bir ÜRÜNü tüketebilir, önce bir PAZARın ve ürünün üretilebilmesi için REPERTUVARIn olması ÅŸarttır, bunlar da KURUM tarafından belirlenir, kısıtlanır veya
kontrol edilir. Adı geçen öÄŸelein hiçbiri tek başına bir görev üstlenemez, aralarında birden fazla baÄŸlantılar vardır. ”

REPERTUVAR: Belli bir ürünün tasarım ve üretim aÅŸamalarında içinde oluÅŸtuÄŸu kurallar ve maddelerdir. Yapım veya üretim aÅŸamalarında repertuvarın etkin bir ÅŸekilde çalıştığından bahsedebiliriz. Bakım veya tüketim aÅŸamalarında ise repertuvar pasif bir rol oynar. Bu iki duruma örnek olarak bir kiÅŸinin bir mesaj oluÅŸturması, diÄŸerininse bunu “deÅŸifre etmesi” gösterilebilir. Repertuvar öÄŸesinin toplmusal yaÅŸamdaki rolü önemlidir; kısmen veya tamamen kabul edilmiÅŸ bir repertuvar olmaksızın toplum üyeleri birbirleriyle anlamlı ve tutarlı olarak iletiÅŸim kuramazlar. DiÄŸer bir deyiÅŸle bu topluluÄŸun, onları bir arada tutacak, ortak kabul gören bir çerçevesi olmaz.
Zohar’a göre repertuvar kavramının yer almadığı bir toplum modeli yoktur ancak repertuvarların oluÅŸumu zamana ve ismi bilinmeyen bireylerin birikimli davranış ve alışkanlıklarına dayanır. Bu nedenle repertuvarlar toplumun spontan üretimleri olarak görülürler. Zohar, repertuvarları üretenleri tam olarak saptayabilmenin zor olmasından dolayı bu görüÅŸü yadsımamaktadır. Ancak tarihçiler belli repertuvarları somut veriler yardımı ile, kısmen de olsa, belli toplumlara atfedebilmektedirler. Ör: ”demokrasi” repertuvarını oluÅŸturanların Atinalılar olduÄŸu düÅŸünülmektedir. DiÄŸer yandan, belli repertuvarların kimler tarafından hangi zaman diliminde oluÅŸturulduÄŸunun açık bir ÅŸekilde belli olduÄŸu durumlar da vardır. Bu repertuvarları oluÅŸturan kiÅŸiler düÅŸünce ve uygulama öncüleri olmuÅŸlar, yeniliklerini dizge içerisinde uygulayabilmiÅŸlerdir. Ör: Almanca’da Luther, Gottsched ve Goethe; Rusça’da Lomonosov ve PuÅŸkin.

REPERTUVARIN OLUÅžUMU VE KURUM: Kültürü yönetmeye veya kültürün kurallarını koymaya eÄŸilimli kiÅŸiler veya kurumlar genellikle kültür repertuvarının oluÅŸumunda da etkilidirler. Zohar, bu kiÅŸi veya kurumların yeni repertuvarlar oluÅŸturmaya mı, yoksa mevcut repertuvarlara daha sıkı sarılmaya mı eÄŸilimli olduklarının tartışılabilir bir nokta olduÄŸunu belirtiyor. DiÄŸer yandan, baskı kurmaya ve söz sahibi olmaya çalışanlar, istediklerini yeni bir repertuvar sunarak elde edebilirler. Repertuvar deÄŸiÅŸimlerinin veya “çekiÅŸmelerinin” gerçekleÅŸmeye uygun olduÄŸu koÅŸullarda bu tür kiÅŸiler repertuvarın sadece tekrar etmesinde deÄŸil, yenilenmesinde de söz sahibi olabilirler. Belli repertuvarların ürünlerinin o ürünü ortaya koyan topluluÄŸa özgül bir nitelik kazandırdığını ve buradan yola çıkarak sözkonusu topluluÄŸun diÄŸerlerinden “üstün” olduÄŸunu düÅŸünmek sık görülen bir davranış olagelmiÅŸtir. Bu düÅŸünce “benlik duygusu” veya “birikimsel kimlik” kavramlarıyla açıklanabilir. ÖrneÄŸin eskiden Araplar “d” sesini diÄŸer topluluklardan farklı bir ÅŸekilde çıkardıklarını savunmuÅŸlar ve kendilerini “Bu sesi bizden baÅŸka hiçkimse çıkaramaz. ” ÅŸeklinde yüceltmiÅŸlerdir. Yemekler, giysiler, kokular, bedensel özellikler ve mimikler veya tertip, temizlik, samimiyet gibi genel tercihlerin yukarıdakine benzer bir ÅŸekilde kullanıldığı örnekler vardır.

ÜRÜN: Zohar “ürün” kavramı ile ortaya konmuÅŸ herhangi bir gösterge veya materyal topluluÄŸunu, örneÄŸin, bir davranışı, kasteder. Bu baÄŸlamda herhangi bir etkinliÄŸin herhangi bir sonucu bir “ürün” olarak deÄŸerlendirilebilir. Ontolojik bildirimine bakmaksızın ürün semiotik veya fiziksel olabilir; söz, metin, emek, bina, görüntü veya olay. DiÄŸer bir deyiÅŸle ürün, kültürün ilgili bölümleri tarafından üzerinde uzlaşılan ve ÅŸekillenen bir öÄŸe olarak kültürün somut bir yansıması durumuna gelir. Dolayısıyla kültür ürünü, kültür repertuvarı tarafından ortaya konan bir öÄŸedir.

ÜRÜN REPERTUVARA KARÅžI: Repertuvar olmadan ürünler oluÅŸturulamaz. Kimse belli bir ürün oluÅŸturup bunun için ayrı ayrı kurallar koyamaz, özellikle üretim aÅŸamasındayken. Yeni ürünler ancak halihazırdaki repertuvar içerisinde tasarlanıp oluÅŸturulabilirler. Zohar’a göre buradan bir ürünün sadece içinde oluÅŸturulduÄŸu modelin yansıması olduÄŸunu anlamamalıyız; repertuvar bu ürüne yeni ve önceden bilinen olmak üzere birden fazla olanak verir. Bu baÄŸlamda ortaya çıkan ürün, kendisinden öncekilere benzer konumda veya tamamen farklı ve yeni konumda olmak üzere iki çizgi arasında kendine yer bulur. Buna ek olarak Zohar, edinç yetersizliÄŸinden dolayı “hatalar” olabileceÄŸini ve uygun pazar koÅŸullarıyla bu hataların yeni repertuvar seçenekleri yaratabileceÄŸinden bahseder

ETKİNLİKLER VE ÜRÜNLER: Belli etkinliklerin veya “etkinlik alanlarının” neler tarafından oluÅŸturulduÄŸunu belirlemek zordur. Etkinlikler karmaşık olaylar zincirinden oluÅŸur, bu nedenle farklı ürünlerin ortaya çıkmasına yol açabilirler. Ancak her ürünün kendine özgü bir mantığı vardır. ÖrneÄŸin bankalar paraların saklandığı yerlerdir ancak gerçekte yaptıkları bir “finansal dönüÅŸüm hizmeti”dir, banka gerçek anlamda para bassa bile durum deÄŸiÅŸmez. Zohar’ın bu konuda verdiÄŸi konuÅŸma örneÄŸini ÅŸu ÅŸekilde ÅŸemalaÅŸtırabiliriz:

İletiÅŸim>Dil>Sözlü İleti>Ses

Burada ses, sözlü iletinin yansıması görevindedir. Yine ortak kabulümüze göre sözlü iletiler düÅŸüncelerimizin yansımasıdırlar ve düÅŸüncelerimizi dil sistemi içerisinde oluÅŸtururuz. Bunun sonucunda iletiÅŸim ortaya çıkar. Bu dizinin açıklanmasında Zohar eÄŸitim sistemi örneÄŸini kullanır. EÄŸitime en çok önem veren okullarda bile öÄŸrenciler amaç deÄŸildirler, eÄŸitim kurumundan beklenen amaca hizmet edecek birer araçtırlar; amaç doÄŸrultusunda bilgi edinmiÅŸ veya ortak deÄŸerleri benimsemiÅŸ bireydirler. EÄŸitimin baÅŸarısı okulların önceden belirlenen programı ne kadar deÄŸiÅŸtirmeden uygulayabildikleriyle ölçülür.
Zohar’a göre edebiyat dizgesi, genel anlamda da güzel sanatlar gibi organize etkinlikler, buna benzer bir ÅŸema çerçevesinde deÄŸerlendirilebilir. Edebi etkinliklerin temel ereÄŸinin bir “metin” meydana getirmek olduÄŸu zamanlarda bile, bu “metin”lerin durumu yukarıdaki örneklerde yer alan “ses”lerin veya “öÄŸrenci”lerin durumlarıyla paraleldir. Bu durum metinlerin önemsiz olduÄŸu anlamına gelmez; ancak farklı seviyelerdeki metinler birer tüketim nesnesi olarak görülebilirler. Sözgelimi “edebiyat” sadece bir metin olarak çeÅŸitli sanatsal öÄŸeler içeren bir “öykü” oluÅŸturmaz, bir etkinlik alanı olarak “metin”den daha fazla sayıda ürünler oluÅŸturur. Toplum tarafından kabul görmüÅŸ bir “yazar” modelinin oluÅŸumu bu üretime örnek olarak verilebilir. Durumdakine benzer yazarların, sıklıkla, söz sahibi olanların bir “mal”ı olduklarını, ancak içinde bulundukları modele uyarak yaratılan yeni repertuvarın önemli birer temsilcisi de oldukları düÅŸünülebilir. Ayrıca “metin”ler Pazar içerisinde farklı ÅŸekillerde dolaşımlarını sürdürürler. Günlük kullanıma geçen metin alıntıları, olay aktarımları veya ders çıkarılabilecek bölümler bunlara örnektir.

ÜRETİCİ: Üretici, repertuvarda tekrar eden veya “yeni” ürünlerde etkin bir ÅŸekilde görev yapan, ürünleri oluÅŸturan kiÅŸidir. Tekrar eden ürünler görevlerini baÅŸarıyla yerine getirebilirken “yeni” ürünler yetersiz, dolayısıyla “pazarsız” kalma, erek veya kurum tarafından reddedilme tehlikeleriyle karşı karşıyadırlar. DiÄŸer bir deyiÅŸle üretici olmanın temel ÅŸartı bir ürünü oluturmaktır. Üretici olmanın temel ÅŸartları yetenek ve meslek inceliÄŸi her kültürde üretici olmanın temel ÅŸartlarıdırlar, ancak yetenek seviyesi ve kabul gören repertuvardan sapma eÄŸilimi büyük farklılıklar gösterebilmektedir. Üreticinin temel nosyonu o ana dek ürettikleri olmasına raÄŸmen, olası ürünleri de önem kazanmaktadır. Bazı durumlarda önceden belirlenmemiÅŸ bireyler repertuvar oluÅŸturabilirler. ÖrneÄŸin bireyler etkinlikleriyle repertuvarı somut bir biçimde oluÅŸturabilirler; öte yandan repertuvarı yönlendirme veya ona kural koyma konularında yetki verilmiÅŸ olabilirler. Genel anlamda entellektüeller ve özellikle yazarlar toplumun geneli tarafından repertuvar oluÅŸturucu olarak belirlenmiÅŸler, hatta görevlendirilmiÅŸlerdir. Bu da onlardan, sonradan kabul görmeyecek olsalar bile yeni repertuvar oluÅŸturmalarının beklendiÄŸi ve onlara bu konuda izin verildiÄŸi anlamlarına gelir.

ÜRETİCİ VE ÜRETİCİLER: Üreticiler birey olarak yapabileceklerinin kısıtlılığı nedeniyle repertuvarda deÄŸiÅŸiklikler oluÅŸturamazlar. Eylemleri bazı deÄŸiÅŸim etkileri taşıyor olsa bile isimleri bilinmez ve repertuvara yön veremezler. Öte yandan, diÄŸer üreticiler tarafından benimsenen ve yeni pazarlar keÅŸfetmekle yükümlü, yenilikçi üretimle uÄŸraÅŸan kiÅŸiler vardır. Bu kiÅŸilerin bir grup olarak verdikleri uÄŸraÅŸ bazı durumlarda kendi ürünlerinin rastgele üreticiler tarafından ortaya konmuÅŸ diÄŸer ürünlerle daha iyi rekabet edebildiÄŸi yeni “endüstri”lerin ortaya çıkmasına sebep olur. Zohar’a göre tarih boyunca ÅŸu gruplar baÅŸarıyla kurumlaÅŸmışlardır: politikacılar, kanun çıkaranlar, din görevlileri ve kiliseler, entellektüeller, sanatçılar, bürokratlar vs.

TÜKETİCİ VE TÜKETİCİLER: Tüketici, önceden üretilmiÅŸ bir ürünü alarak repertuvar içerisinde edilgen olarak yer alan kiÅŸidir. ”Edilgen olarak yer almak”, ürünle repertuvar arasındaki baÄŸlantıları kiÅŸisel artalanıyla kurmak anlamına gelir. Günlük kullanımda “anlamak”, ”ne hakkında olduÄŸunu bilmek” veya “deÅŸifre etmek” gibi kavramlarla ifade edilir. Önceden bilinen ürünlerle karşılaÅŸtığında tüketicinin iÅŸi kolaydır, ancak “yeni” bir ürünle karşılaÅŸtığında anlama eyleminin gerçekleÅŸmesi için uyum göstermek veya yeniden öÄŸrenmek zorundadır. Her birey repertuvar içerisinde doÄŸal bir üretici ve tüketicidir. Ne var ki anlama iÅŸleminin gerçekleÅŸmesi için gereken baÄŸlantıların kurulması ile üretmek için gereken analiz ve sentez iÅŸlemleri aynı yoÄŸunlukta deÄŸildir. Bu sebepten dolayı birçok ürünü kolayca kavrayabilen bir üretici aynı yoÄŸunlukta bir metin üretemeyebilir.
Ortalama tüketiciler aynı ürünü alan birkaç kiÅŸi deÄŸil, bir ürünün var olup olmamasını belirleyecek bir yaptırım ağıdır. Sözü geçen bu aÄŸ gerçekte pazardır. Sanal veya gerçek bir ürünün deÄŸerlendirmesi, oluÅŸturduÄŸu etkileÅŸim baÄŸlamında kolayca yapılabilir. DiÄŸer yandan böylesi bir ürün anonim bir gerçek veya muhtemek tüketim kitlesine sunulduÄŸunda, baÅŸarı ölçütleri büyük farklılıklar gösterebilir ve beklenen etkinin ne ölçüde gerçekleÅŸtiÄŸinin saptanabilmesi zorlaÅŸabilir.

KURUM: Kurum, kültürün kontrol edilmesinde yer alan etkenlerin ortalamasıdır. Normları yöneten; bazılarına izin verip bazılarını reddeden kurumdur. Kurum aynı zamanda üreticileri ve aracılarını ödüllendirir veya cezalandırır. Uzun dönemde hangi modellerin toplum tarafından benimseneceÄŸini kurum belirler. Basit anlamda kurum, pazara benzer bir ÅŸekilde, toplumsal güçlerle kültür repertuvarlarının arabulucusu olarak görülebilir. Ancak pazardan farklı olarak kurum uzun süre boyunca geçerli olabilecek kararlar verme yetkisine sahiptir. Zohar burada sadece uzun süren biliÅŸsel etkinlik olarak “birikimsel bellek”ten deÄŸil, aynı zamanda nesilden nesile aktarılan ve tekrarlanan bir repertuvardan söz ettiÄŸini vurguluyor. Yönetimin birer parçası olarak kurumun göze çarpan üyeleri resmi aracılardır. ÖrneÄŸin, eÄŸitim bakanlığı gibi eÄŸitim repertuvarıyla ilgilenen bütün aracılar, diÄŸer yönetim kademeleri ve akademiler, eÄŸitim kurumları, basın ve bunlar gibi aracılar merkezi kurumlar gibi iÅŸlevler yerine getirebilirler. Ancak Zohar kurumların repertuvarı sadece kollayan ve tekrar ettiren öÄŸeler olarak algılanmasının tek yönlü bir bakış açısı olabileceÄŸini vurguluyor; kurumlar repertuvar üreticilerine destek verebilirler. Böylesi karmaşık bir yapı, doÄŸal olarak, uyum içinde çalışan ve bütün tercihlerini yerine gertiren homojen bir yapıyı ortaya çıkarmaz. Kurum içindeki gruplar arasında daha baskın olabilmek, dolayısıyla kurumun merkezinde olmak ve kararlar veren bir duruma gelebilmek için çeÅŸitli çekiÅŸmeler yaÅŸanacaktır. Ancak kültür çeÅŸitliliÄŸi bakımından, aynı anda farklı kurumlar dizgenin farklı noktalarında aynı anda iÅŸlerliklerini sürdürebilirler. ÖrneÄŸin, belli bir repertuvar merkezi konuma, okullara, kiliselere ve bunlara benzer organize etkinliklere ulaÅŸmayı baÅŸarmış olsa bile sözü geçen yerlerdeki bireyler, repertuvarı oluÅŸturanların kabul edemeyeceÄŸi eski normlara baÄŸlı olabilirler. Bu nedenle kültür içerisinde “kurum” birleÅŸik deÄŸildir; herhangi bir kademede hernangi bir aracı tarafından verilen kararlar, kurumun ilgili bölümünün düzenleme ve kısıtlamalarına tabidirler. Tüketim gibi üretimin doÄŸası da kurum tarafından yönetilir, baÅŸarısı dizgenin diÄŸer öÄŸeleriyle kurabildiÄŸi baÄŸlantılarla ölçülür.

PAZAR: Pazar, kültür repertuvarının satılıp alınmasında rol oynayan etkenlerin ortalamasıdır. Kuruma benzer bir ÅŸekilde pazar da üreticinin ürününü erek kitleyle buluÅŸturma iÅŸlevi görür; bu noktada üretici giriÅŸimlerinin baÅŸarıyla sonuçlanmasından yükümlüdür. Pazarın olmadığı koÅŸullarda kültür repertuvarının taban yapması ve kendini geliÅŸtirmesi çok zordur. Etki alanı geniÅŸledikçe repertuvarın belirlenen doÄŸrultuda ilerlemesi olasılığı artar. Pazar kendisini sadece alan-veren iliÅŸkisinin hakim olduÄŸu okul, kulüp gibi kurumlarda deÄŸil, semiyotik deÄŸiÅŸim içerisinde yer alan bütün kurumlarda gösterir. Tüketim çeÅŸitlerini kurum yönlendirirken üretim maddelerinin fiyatlarının belirlenmesi ve bu ürünlerin baÅŸarılarının deÄŸerlendirilmesi pazarın görevleridir. Zohar, sosyo-kültürel gerçeklikte kurum ve pazarın iÅŸlevlerinin aynı uzam içerisinde kesiÅŸebileceklerini belirtir ve buna örnek olarak edebiyat “otoritelerinin” hem pazarın, hem de kurumun iÅŸlevlerini yürüttüklerini belirtir.