Günümüzde çeviribilim derken genelde 1970’li yıllarda özerkliÄŸini kazanan, Batı dillerinde ‘translation studies’, ‘Translationswissenschaft’, ‘traductologie’ gibi sözcüklerle anılan bir daldan söz ediyoruz. ‘Bilim’ sözcüÄŸünün ‘-wissenschaft’, ‘studies’ ya da ‘-logie’ ile örtüÅŸüp örtüÅŸmediÄŸi, bu kullamımların her birinin bir diÄŸerine nasıl çevrilebileceÄŸi sorusunu bir yana bıraksak ve aynı alana gönderme yaptıklarını varsaysak bile bu alanı kapsayıcı biçimde sunmak olanaksız. Çeviribilimin oldukça yeni bir bilim dalı olmasına karşın bu denli büyük bir çeÅŸitlilik sergilemesi inceleme konusu olan çevirinin karmaşık doÄŸasından kaynaklanıyor. Çeviri, insanların, kültürlerin, metinlerin kaynaÅŸtığı, dostlukla ya da düÅŸmanca karşılaÅŸtığı her ortamın olmazsa olmazı. Konu kültür, toplum, birey, politik görüÅŸ ya da din olsun, ‘öteki’ne dokunmak, onu tanımaya çalışmak ne denli karmaşıksa çeviri de o kadar karmaşıktır. Çeviribilim ‘çeviri’yi konu alıyorsa, inceleme alanının sınırlarını ve sorulacak soruları bu karmaÅŸayı dikkate alarak belirlemesi gerekir. Bunu yaparken komÅŸu alanlarla sıkı baÄŸlarını korumalı, yenilerini oluÅŸturmalı ve geliÅŸtirmelidir; karmaÅŸayı göz ardı etmemesi bunu da gerektirir. Çeviri konusu, dilbilim, yazın kuramları, kültür ve iletiÅŸim kuramları, biliÅŸim kuramları, tarih ve politika gibi pek çok alanda çıkar karşımıza. Kiminde araÅŸtırmacılar ‘konu’ olarak ele alır, irdelerler, kiminde sorunsalın üzerinde durmadan mecaz anlamda kullanırlar ‘çeviri’yi. Bu alanlarda geçen çeviri anlamları, düÅŸünce geleneklerine baÄŸlı olarak geliÅŸen, yerleÅŸen ve yerinden pek kolay kalkmayan bir çeviri anlayışını yansıtır çoklukla. Çevirinin, anlamı olduÄŸu gibi aktarması gerekirken özgün olanı bozduÄŸu, ötekini yok ettiÄŸi yolundaki bu görüÅŸ, yapısalcılık sonrası kimi yaklaşımlarda bile çevirinin adeta günah keçisi gibi sunulmasına yol açar. ÖrneÄŸin, yeni bir etnoÄŸrafya arayışı içinde olan Stephen Tyler, baÅŸka kültürlerin betimlenmesinde ve yazılmasında dış dünyayı yansıttığımız yanılgısından ve ‘mimesis’ düÅŸüncesinden kurtulmak gerektiÄŸini söylerken, çeviriyi mimesis’e baÄŸlar; etnoÄŸrafya anlayışının çeviriyle iliÅŸkilendirilebileceÄŸi düÅŸüncesinin ÅŸu sözlerle önüne geçmek ister:

[Çeviriyi] bir metni diÄŸerinden ayıran ve orta yolda dilleri deÄŸiÅŸtirdiÄŸimiz bir ırmaktan geçmek olarak düÅŸünürsek, hayır [ilgisi yoktur]. Bu, dilde mimesis‘tir, bir dilin ötekini kopyalaması – ki hiçbir zaman kopya deÄŸildir o, az ya da çok bükülmüÅŸ bir özgün metindir. […] Bir toplumun anlamlarını, ötekiler hiç yokmuÅŸ gibi kendi bildiÄŸimiz anlamlara taşıyabileceÄŸimiz düÅŸüncesi saçmadır. Her ikimizin de paylaÅŸtığı anlamlar dışındakileri, ötekilerin anlamlarını bilemeyiz. Anlamları paylaşıyorsak da çeviriye deÄŸil, bir tür anımsatmaya gereksinim vardır ancak.1

Tyler, etnoÄŸrafyanın geliÅŸmesinde etkili olmuÅŸ eleÅŸtirel ve sorgulayıcı yaklaşımında dış gerçek ile dil, düÅŸünce ile dil, kültür ile dil arasındaki baÄŸları incelerken, bireyler ve kültürlerarası iliÅŸkilerde güç dengelerini, yazma süreçlerinin önemini vurgularken çeviriyi dışlıyor. Oysa tüm bunlar doÄŸrudan çeviri sorunsalını çaÄŸrıştırıyor.

Çevirinin her zaman gündemdeymiÅŸ gibi görünen bir konu olduÄŸuna bakmamalı. Çeviri nasıl ikincil konumda, özgün metnin bir kopyası olarak görülüyor, çevirmenin emeÄŸi dünyanın hemen her yerinde nasıl yazarınkinden daha az deÄŸerli bulunuyorsa, çevirinin düÅŸünsel ya da bilimsel olarak tartışılması da marjinal kalmıştır. Genel olarak belli bir çeviri kavramı sorgulanmadan, yenilenmeden, felsefi temellerine bakılmadan önsel olarak benimseniyor ve tartışmalar iyi çeviri nedir, nasıl olmalıdır, sadık çeviri nasıl yapılır gibi sorulara indirgeniyor. Çeviriyi yeniden düÅŸünmek, kendi baÄŸlamı içinde ve doÄŸasını dikkate alarak düÅŸünmek, bu sorulara getirilecek yanıtları deÄŸil, soruların kendilerini deÄŸiÅŸtirmeyi gerektiriyor. ÇaÄŸdaÅŸ çeviribilimin bu soruların deÄŸiÅŸmeye baÅŸladığı zaman doÄŸduÄŸunu söyleyebiliriz. KuÅŸkusuz, çeviri ve çeviri düÅŸüncesi tarihine baktığımızda çeviriye iliÅŸkin pek çok ilginç kuramsal yazı buluruz, ancak bunların çoÄŸunda çeviri bir amaç olarak deÄŸil, bir araç olarak görülmüÅŸ, söz gelimi kutsal ya da yazınsal metinlerin okurlara olabildiÄŸince ‘sadık’ çevirilerle ulaÅŸması üzerinde durulmuÅŸ ya da yabancı dil öÄŸretiminde yöntem geliÅŸtirirken çeviriden yararlanmanın yolları aranmıştır. Çeviriyi tüm kapsamıyla ve derinlikli olarak düÅŸünebilmek ancak çeviribilim çerçevesinde olanaklı görünüyor. Hatta Toury, Vermeer ve Berman gibi bilimcilerin de savunduÄŸu gibi, çeviri konusunun baÅŸka alanlar tarafından incelenmesinin çevirinin konumunu olumsuz etkilediÄŸi söylenebilir.

Çeviri yüzeye çıkmayan, gizli bir eylem olarak kaldı, çünkü kendini ifade edemiyordu. Ayrıca büyük ölçüde ‘düÅŸünülmemiÅŸ’ bir konuydu, inceleyenler de de onu baÅŸka ÅŸeylere, örneÄŸin yazına (ya da onun bir alt türüne), eleÅŸtiriye (ya da onun bir alt türüne), uygulamalı dilbilime uydurma eÄŸilimindeydi.2

Tarih ve gelenekten devraldığı yüke bakıldığında dallararası iliÅŸkiler, çeviribilimin en önemli konularından biri olarak çıkıyor karşımıza. Çeviribilimin önemini görmek ve anlamanın, onu özerk bir bilim dalı olarak benimsemenin ötesinde onu içerik ve yaklaşım olarak bu dallardan ayrı kılanın ne olduÄŸunu da düÅŸünmek, belirlemek gerek. Metinlerin, çevirilerin, okuma ve yazma süreçlerinin, alımlamanın, yorumun ve bunlarla iliÅŸkili konuların pek çok baÅŸka alanda da tartışıldığını düÅŸünürsek yukarıda sözünü ettiÄŸim soruların belirleyici olduÄŸu anlaşılıyor. Bir yazınbilimciyle ya da bir dilbilimciyle aynı metin üzerinde çalışan çeviribilimciyi onlardan ayıran, çalışmasının çıkış noktası olan sorulardır. Çeviribilimin bu sorulardan oluÅŸan çatısı saÄŸlam kurulduÄŸu ölçüde diÄŸer disiplinlerle baÄŸları güçlenecek, iliÅŸkileri tek yönlü olmaktan çıkacak, alış veriÅŸ ve etkileÅŸime dönüÅŸecektir. Bugün çeviribilimde sorulan sorular, deÄŸindiÄŸim karmaşıklığı basite indirgemeden, öÄŸelerden birini ya da bazılarını ön plana çıkararak diÄŸerlerini yadsımadan, çeviri denen olguyu bütünlüklü olarak ve çeviri baÅŸlığı altında ele alınabilecek baÅŸka olguları da kapsayacak niteliktedir. Çeviribilimin merkezindeki en önemli sorunun ise çevirinin tanımına iliÅŸkin olduÄŸu söylenebilir.

Çeviri ÇeÅŸitliliÄŸi

‘Çeviri nedir?’ sorusu, her ‘… nedir?’sorusunda olduÄŸu gibi önce tanımlama sorunsalını gündeme getiriyor. Heidegger’in ‘varlık nedir’ ve dil nedir?’ sorularına iliÅŸkin tartışması ve metafizik eleÅŸtirisi çeviriye de doÄŸrudan baÄŸlanıyor.3 ‘Dil nedir?’ sorusunu nasıl ancak dilin içinden sorabiliyorsak ‘çeviri nedir’ derken de çevirinin ne olduÄŸuna iliÅŸkin bir bilgiyi bu soruyu daha sorarken varsayıyor görünüyoruz. Ayrıca çevirinin sınırlarını ‘dilsel aktarım’ın ötesine geçecek biçimde açtığımızda her zaman bir çeviri süreci içinde olduÄŸumuz söylenebilir. Bu, sadece örneÄŸin ‘çeviri’ derken ‘translation’u da düÅŸündüÄŸümüzde deÄŸil, genel anlamda iletiÅŸim, okuma ve yorumlama eylemlerimiz için de geçerli. Çevirinin tanımı sorunu çeviribilimin oluÅŸtuÄŸu yıllarda gündeme gelmiÅŸ, tekrar tekrar tartışmaya açılmış, ancak her zaman belli noktalarda tıkanmıştır. Kanımca bunun nedenlerinden biri, çeviribilimin inceleme alanını belirleme ve geniÅŸletmeye iliÅŸkin tartışmalarla tanım tartışmalarının birbirine karışması, birinin diÄŸeriyle aynı tutulmasıdır. Sözgelimi, Betimleyici Çeviribilim’in kurucusu, dizgesel yaklaşımın temsilcilerinden Toury’nin çeviribilimin inceleme alanının geniÅŸlemesine önemli katkıları olmuÅŸtur. Geleneksel yaklaşımlarda ‘çeviri’ olarak kabul edilmeyen olguları da kuramına konu ederek metinlerin oluÅŸumunda ve biçimlenmesinde toplumsal, tarihsel vb. etmenlerin önemini vurgulamıştır.4 Ancak Toury’nin önsel çeviri tanımından yola çıkmak istemeyiÅŸi ve tanım sorunundan uzak durması kuramında sorunlara yol açmıştır. Toury’nin kuramında geleneksel bir çeviri anlayışından yola çıktığını, ya da en azından ondan kopamadığını söylemekle Toury’nin çeviribilimin inceleme alanını geniÅŸlettiÄŸini söylemek birbiriyle çeliÅŸmez.

Sözünü ettiÄŸim tıkanmanın en önemli nedeni ise metafizik geleneÄŸin izini taşıyan çeviri tanımının yıkılmasıyla çevirinin genel anlamda metinlerarası iliÅŸkilerden ayrılamayacağı bilgisidir. Bir metni okuduÄŸumuzda nasıl yazarın hangi anlamları amaçladığını bilmemizin yolu yoksa, ne demek istediÄŸi bize kendi anladığımız (yorumladığımız) biçimiyle yansıyorsa, çeviride de kendi okumamızdan yola çıkarak bir metin oluÅŸtururuz ve o metin okur tarafından yine bizim amaçladığımızla örtüÅŸmeyen biçimlerde anlaşılır, yorumlanır. Geleneksel ya da ‘metafizik’ diyebileceÄŸimiz çeviri kavramında ise sözcüklerde, tümcelerde, metinde saklı bir anlamdan ve o anlamın bir dilin sözcüklerini baÅŸka bir dilin sözcükleriyle deÄŸiÅŸtirmekle aktarılabileceÄŸinden yola çıkılır. Bu tür bir aktarım olanaksızsa çeviri olanaksızdır noktasına gelinir hızla. Böyle yaklaşıldığında, çeviri, bir çekirdeÄŸin (içeriÄŸin) kabuÄŸunu (biçimini) deÄŸiÅŸtirmek olarak görülürse, gerçekten olanaksızdır. Oysa onu aktarım olarak deÄŸil, bir dönüÅŸüm, Derrida’nın deyimiyle, bir dilin bir baÅŸka dille dönüÅŸtürülmesi olarak gördüÄŸümüzde dilin her zaman çeviri, dolayısıyla da çevirinin dilin önkoÅŸulu olduÄŸu sonucuna varıyoruz.5 Bu durumda geleneksel ‘çevrilebilirlik’ tartışmalarının anlamı kalmaz. Çeviribilimde tanımın sınırlarını gevÅŸetme konusunda çekinceler olduÄŸunu gözlemliyoruz. ÖrneÄŸin Vermeer’in devingen ve deÄŸiÅŸken süreçler üzerine kurulu, göreceliÄŸi ve öznelliÄŸi öne çıkaran, kaynak metnin kutsallığını yıkan yaklaşımına getirilen eleÅŸtirilerin hemen hiçbiri kuramın öncüllerine ya da yapısına yönelik deÄŸildir; genelde eleÅŸtirmenlerin en çok rahatsızlık duyduÄŸu nokta, kaynak metne sadakatin yok edildiÄŸi görüÅŸüdür.6 Uçların açılmasıyla çeviri ele avuca sığmayacak, nerden tutacağımızı bilemeyeceÄŸimiz birÅŸey olacak, çeviribilim yıkılacak, çeviri eÄŸitimi yolunu ÅŸaşıracak, hatta çevirmenler çeviri yapamayacaklarmış gibi bir korku yaygın. Bunun kuramda gerekli sonuçların çıkarılamamasına yol açması ise çeviribilimin önemli bir sorunu olarak görülebilir. Çeviribilimciler bir yandan kültürü, ideolojiyi, sınıf farkını, tarihi içine alan geniÅŸletilmiÅŸ çeviri kavramlarıyla çalışırken, bir yandan da geleneksel çeviri anlayışını kullanıyor, bunların birbiriyle iliÅŸkisini ya da birinden diÄŸerine geçiÅŸleri sorgulamıyor. Buysa farklı biçimlerde eÄŸitime, çeviri eleÅŸtirilerine ve çeviri uygulamalarına da yansıyor.7

Çevirinin Ardındakiler

Çeviri tanımını gözden geçirmek, ardındaki geleneÄŸi gözden geçirmeyi gerektirir. Bu gelenekten devralınan en önemli öÄŸeyse ‘aktarım’ fikridir. Çeviribilimin oluÅŸtuÄŸu yıllarda, anlamın ya da bir iletinin bir alıcıya aktarıldığı düÅŸüncesi pek çok bilim dalında etkisini göstermiÅŸ olan iletiÅŸim modellerinden alınarak çeviriye uyarlanmıştır. Shannon ve Weaver’ın ya da Jakobson’un modellerinde iletiÅŸim, tek tek öÄŸelerine ayrılabilecek, içeriÄŸin bir noktadan diÄŸerine hasar görmeden taşınabileceÄŸi çizgisel bir süreç olarak görülür. Chang bu tür modellerin iletiÅŸim gibi son derece karmaşık bir olguyu böylesine derli toplu ve yalın sunmasını iletiÅŸimde temel amacın uzlaÅŸma olduÄŸu görüÅŸüne baÄŸlıyor ve bu nedenle farklılıkların, anlamlı ve önemli olabilecek anlaÅŸmazlıkların modelin dışında tutularak belli bir ideolojiyi yansıttığını savunuyor.8 Shannon ve Weaver ile Jakobson’un modelleri yaÅŸamımızın pek çok alanında karşımıza çıkıyor. Bunlardan, çeviriyle alışılmışın dışında bir bağı olan en ilginç alanlardan biri de moleküler biyoloji. Moleküler biyoloji ve genetikbilim, klonlama konusunun gündeme gelmesiyle çağımızın en önemli bilim dalları arasındaki konumunu daha da güçlendirdi. Bu bilim dalının söylemine baktığımızda, karşımıza ‘translation’ sözcüÄŸünün ve ‘transcription’, ‘editing’ vb. öÄŸelerden oluÅŸan bir iliÅŸkiler ağının çıktığını görüyoruz. Bergermann, genetikbilimin Shannon ve Weaver’ın iletiÅŸim modelini temel aldığını gösteriyor ve klonlama süreçlerinin görselleÅŸtirildiÄŸi modelleri eleÅŸtiriyor. Bergermann’a göre, klonlama sürecini topluma anlatmak için geliÅŸtirilen bu modellerde Shannon ve Weaver’ın sözünü ettikleri ve aktarım kanalında parazitlere yol açtığını söyledikleri öÄŸeler tümüyle dışlanıyor. Bergermann ayrıca, modelin hücre çekirdeÄŸinde geliÅŸen süreçle ilgisi olmadığını savunuyor. Kitleleri ikna etme yolunda estetik kaygının ön plana çıktığı ve renkli görsel öÄŸelerin kullanıldığı klonlama modelinde sürecin baÅŸarıyla tamamlanması için öldürülen sayısız koyunun gösterilmeyiÅŸini anlatırken istenilmeyeni ya da çıkarımızla örtüÅŸmeyeni görmezlikten gelme yolundaki tutumun genel olarak tehlikelerine iÅŸaret ediyor.9 Model gerçeÄŸi yansıttığını savundukça düÅŸünce dünyamızda zamanla gerçekliÄŸin yerini alıyor; sonra biz, klonlamayı o model sanıyoruz, tıpkı iletiÅŸimin Jakobson’un modelindeki gibi iÅŸlediÄŸini sanmamız, çeviriyi masum bir anlam aktarımından farklı düÅŸünemiyor olmamız gibi.

Çevirinin, çeviri tanımının ardındakine bakmak, çeviribilim için önemli olan konuları da daha iyi görmemizi saÄŸlar. ‘Ardındakine bakmak’ derken, ‘çeviribilim’in öncelikle Batı dillerinden çevrilen bir sözcük olduÄŸunu, bilim dalının temellerinin Batı dillerinde atıldığını anımsayalım. Bu açıdan ‘translation’ sözcüÄŸünü incelersek hem taşıdığı yükü daha iyi anlarız, hem de tarihi günümüze baÄŸlamaya çalışarak ondan yararlanabiliriz.

‘Translatio’ OrtaçaÄŸ’da hem somut hem de soyut ‘aktarım’ anlamında kullanılan bir sözcüktür. Translatio artium‘ translatio studii, translatio sapientae, translatio imperii gibi biçimlerde eÅŸyaların, kitap ve bilginin ya da egemenliÄŸin aktarımı anlamlarında karşımıza çıkar. Vermeer, ‘translatio’nun hem maddesel aktarım hem de teknik güç aktarımı ve tinsel aktarım olarak, baÅŸka deyiÅŸle düÅŸüncelerin iletilmesi olarak da anlaşıldığını söyler; „bu anlamda her tür sürekliliÄŸin temelinde bir translatio vardır”.10 ‘Translatio studii et imperii’ ÅŸeklindeki kullanımda ise egemenliÄŸin ya da gücün aktarımıyla kitapların ve bilginin aktarımı birarada anılıyor ve bu gücü elinde tutanla bilgiyi elinde tutanın birbirinden ayrılamayacağı çaÄŸrıştırılıyor. ‘Translatio imperii’ terimi OrtaçaÄŸ Avrupası’nda dinsel ve politik gücün bir imparatordan bir diÄŸerine geçiÅŸi, bir halk ya da bölgeden bir diÄŸerine geçiÅŸi gibi durumları anlatırken önemli rol oynuyor. Bu kavram üzerine yazılan temel yapıtlardan birini kaleme alan Alman tarihbilimci Goez’e göre ‘translatio imperii’ egemenliÄŸin bir toplumun elinden alınıp baÅŸka bir topluma verilmesi anlamına geliyor.11 Goez’ün çalışmasından terimin Eski Ahit’e dayandırılarak dünya tarihinin sürecini belirlediÄŸi ÅŸekilde yorumlandığını, egemenliÄŸin Tanrı’dan insana aktarılmasından sonra doÄŸudan batıya doÄŸru kayacağına inanıldığını anlıyoruz. ‘Translatio imperii’ kavramının farklı kullanımlarına baktığımızda aktarım düÅŸüncesinin tutarlı biçimde korunmadığını, kimi zaman imparatorluÄŸun tüm özellikleriyle bir imparatordan bir sonrakine geçmesi anlamında kullanılırken, kimi zaman coÄŸrafi kayma, hatta dönüÅŸüm anlamına geldiÄŸini görüyoruz. Goez ayrıca bu temanın, OrtaçaÄŸ’da hem Tanrı’dan insana, hem papadan imparatora, hem bir imparatordan bir baÅŸkasına geçiÅŸ için kullanılabildiÄŸini gözler önüne seriyor. ‘Translatio imperii et studii’ çok tanrılı Eski Yunan kültüründen hıristiyan inancını benimsemiÅŸ olan Roma kültürüne ve Latinceye geçiÅŸte de önemli rol oynuyor. Burada, geniÅŸ anlamda çeviriyle günümüzde dar anlamda kullanılan çeviri biraraya geliyor, çünkü bütün bir kültürün yeni bir kültüre dönüÅŸümü, o kültür içinde eritilmesi çabası söz konusu oluyor. Bu çabanın altında yatan amaç, hıristiyanlık öncesinin klasiklerini saÄŸ salim hıristiyan kültürüne taşımak ÅŸeklinde yorumlanıyor. Robinson bu amaç doÄŸrultusunda, İsa’dan önce yaÅŸayan toplumların İsa’nın geliÅŸini hazırladığı yolunda bir inancın geliÅŸtirildiÄŸini anlatıyor.12 Bu yorum çerçevesinde güneÅŸe koÅŸut olarak düÅŸünülen doÄŸudan batıya geçiÅŸ de Pitagoras’ın metempsychosis olarak adlandırdığı ruhların göçü (ya da yeniden doÄŸuÅŸ) inancının bir çevirisi olarak görülebilir. Eski Yunan düÅŸünürleri nasıl her ruhun farklı beden ve yaÅŸamlardan geçerken temelde aynı kaldığını düÅŸünmüÅŸse ‘translatio’ kavramının temelinde de imparatorluÄŸun tüm geçiÅŸlere karşın aynı kaldığı görüÅŸü yatıyordu denebilir. Ancak, ‘translatio’ kavramı tarihsel gerçekliklere uyum saÄŸlamak üzere farklı farklı anlamlara bürünmüÅŸ, yeniden yorumlanmış, kendisi de bir çeviri sürecinden geçmiÅŸtir. Tarihçiler, ‘translatio imperii et studii’ düÅŸüncesinin Roma İmparatorluÄŸu’nun çökmesiyle son bulduÄŸu konusunda birleÅŸiyor. Ancak, Robinson’un dediÄŸi gibi, geliÅŸmenin, ilerlemenin ve politik gücün doÄŸudan batıya gittiÄŸi görüÅŸünün günümüzde de alttan alta varlığını sürdürdüÄŸü, çağımızda gücün Batı Avrupa’dan ABD’ye kaydığı söylenebilirse günümüz baÄŸlamında da Goez’ün yukarıda deÄŸindiÄŸim’ egemenliÄŸin bir halkın elindem alınması sorunu üzerinde durulabilir.

‘Translatio’nun tarihteki serüveni bize günümüzde ‘çeviri’ dediÄŸimiz olguyla ilgili pek çok ipucu veriyor. Hem aktarım sorununun ne denli karmaşık bir yapıda olduÄŸunu, hem de türü ne olursa olsun ‘aktarım’ın her zaman güç dengelerinden, ötekini eritmek, yok etmek gibi sorunlardan soyutlanamayacağını gösteriyor. ‘Translatio’ sözcüÄŸünün ‘interpretatio’, ‘conversio’, ‘imitatio’, ‘hermeneia’ gibi Latince ve Yunanca baÅŸka, yakın denebilecek sözcüklerle baÄŸları da çaÄŸdaÅŸ çeviribilimin tartışmalarında açılımlar saÄŸlayabilecek niteliktedir. ÖrneÄŸin Yunanca ‘hermeneia’ sözcüÄŸü genelde ‘yorum’a benzer, ikincil bir eyleme gönderme yapan anlamıyla bilinir. Copeland, Philo ve Aristoteles metinlerinden yola çıkarak sözcüÄŸün ‘dile gelme’, baÅŸka deyiÅŸle bir düÅŸüncenin ifade edilmesini, yani dilin kendisini de belirttiÄŸini gösteriyor. Özellikle Aristoteles’in Peri Hermeneias‘ında dil ve düÅŸünce arasındaki bağı anlatmak için ‘özgün’e yakın bir anlamda kullanılan ‘hermeneia’nın daha sonra ‘yorum’ anlamını kazanması ilginç bir geliÅŸmedir. Copeland, Latince ‘interpretatio’da da benzer bir anlam geniÅŸlemesi ya da kayması görüldüÄŸünü söylüyor ve yine özgün, yani ‘birincil’ olanla ‘ikincil’ konumdaki yorum kavramlarının birbiriyle bağını vurguluyor.13 Her iki sözcüÄŸün OrtaçaÄŸ’da ayrıca dilsel aktarım olarak çeviri anlamında da kullanılması çevirinin özgünlük, yaratıcılık, yorum, vb. kavramlar arasında hareketiyle ilgili açılımlara olanak tanıyor.14

Tarihsel ‘gerçekleri’ listelemekle yetinmemek koÅŸuluyla, çeviri tarihi çalışmaları, çeviribilimin önemli yapı taÅŸlarını oluÅŸturuyor ve çeviri kuramına kavramlarını gözden geçirirken destek saÄŸlıyor. OluÅŸtukları dil ve kültür ortamlarından ayrı düÅŸünemeyeceÄŸimiz bu kavramların baÅŸka kültür ortamlarında ortaya çıkan benzerleri üzerinde çalışmak da çeviribilime zenginlik katmakla kalmayacak, kuramların yeniden yorumlanmasında ve dönüÅŸtürülmesinde önemli rol oynayacaktır. Bu baÄŸlamda Paker’in, Osmanlı geleneÄŸinde ‘terceme’ ve ‘nazire’ gibi kavramların ‘translation’dan farklı özelliklerini ve bu kavramların Osmanlı kültür ortamıyla ne denli içiçe olduÄŸunu gösteren çalışmalarıyla öncülük yaptığı söylenebilir.15

Berman’a göre çeviri tarihi yazmak, çeviribilimin en önemli görevidir. DoÄŸaldır ki bu tarih, dillerin, kültürlerin, yazınların ya da dinlerin ve ulusların tarihinden bağımsız olarak düÅŸünülemez, ancak yine de onlardan ayrı tutulmalıdır.16 Çeviri tarihinden öÄŸrenebileceÄŸimiz pek çok ÅŸey var. Aynı ÅŸekilde, yukarıda etnoÄŸrafya ve genetikbilim örneklerinde görüldüÄŸü gibi, çevirinin ‘mecaz’ olarak kullanıldığı baÅŸka alanlara bakmanın da çeviribilimin kendini, temel kavramlarını ve bu kavramların disiplin sınırlarını aÅŸan etkilerini düÅŸünmesi açısından önemli olduÄŸunu düÅŸünüyorum. Bu, diÄŸer dallarla etkileÅŸimini de farklı bir boyuta taşıyacaktır.17

Çeviri tarihine ve çeviribilim dışına yaptığımız yolculuk dönüÅŸünde çantamızı açıp düzenlediÄŸimizde karşımıza çaÄŸdaÅŸ çeviribilimin merkezini oluÅŸturduklarını söyleyebileceÄŸimiz konular çıkıyor. Bunların belki en önemlisi, ‘özgün’ metin ile ‘çeviri’ metin arasındaki ayrım, o ayrımı yapmanın olanakları ya da olanaksızlığı konusudur. Çeviriyi dilin temelinde yatan, onun bir parçası olan bir olgu olarak deÄŸerlendirirsek bu, çevirmenin toplum içindeki konumundan telif haklarına, çalışma koÅŸullarından çevirilerin kalitesine, çeviri eleÅŸtirisinden çeviri eÄŸitimine, kısaca uygulamalı alanın her köÅŸesine yansıyacaktır. Aslında özgün metin – çeviri iliÅŸkisinin çeviri uygulamalarında, günlük çeviri çalışmalarında sürekli sorgulandığı söylenebilir. ‘Sadakat’ düÅŸüncesinin en çok tartışıldığı yazın çevirisinin çeviribilimin alt alanlarından yalnızca biri olduÄŸu, çeviri bölümleri mezunlarının büyük çoÄŸunluÄŸunun yazın çevirisi ya da yayıncılıkla deÄŸil, teknik çeviriyle uÄŸraÅŸtığı unutulmamalıdır. Günümüzde de çeviri kuram ve bilimcilerinin çoÄŸu yazın çevirisinden yola çıkıyor. KuÅŸkusuz, örneÄŸin eski sömürgeler baÄŸlamında yürütülen çalışmalar düÅŸünüldüÄŸünde yazın çevirisi incelemeleri çeviribilim için vazgeçilmez kaynaklar sunuyor. Ancak bilgisayar yazılımlarının yerelleÅŸtirilmesinden mahkeme çevirisine uzanan geniÅŸ çeviri türleri yelpazesinden de kuramın öÄŸrenebileceÄŸi çok ÅŸey var. Sözgelimi medya çevirisine ve politik metin çevirisine baktığımızda çeviribilimin anatemalarından olan ‘güç’ öÄŸesiyle karşılaşıyor, çevirinin politik çıkarlara alet edilebildiÄŸini, kültürlerarası asimetrilerin nasıl belirginleÅŸtiÄŸini görüyoruz. Mahkeme çevirisi ve genel anlamda toplum çevirisi alanlarına eÄŸildiÄŸimizde ise tarafların konumuna iliÅŸkin dengesizliÄŸin bireylerarası iliÅŸki düzeyinde yaÅŸandığına tanık oluyoruz. Davası görülen bir sığınmacının iletiÅŸim koÅŸulları yargıcınkinden, dil ve kültüre yabancı bir psikiyatri hastasının konumu doktorunkinden çok farklıdır. Bu durumlar göz önüne getirildiÄŸinde çevirinin masum bir aktarım olarak tanımlanamayacağı daha iyi anlaşılıyor. İliÅŸkilerdeki asimetrinin son yıllarda yoÄŸun olarak konu edilmesinin bir sonucu olarak etik konusu da çeviribilimin gündemine oturdu. Çevirmenin sözcükleri deÄŸiÅŸtiren bir makine deÄŸil de düÅŸünen, duyan, alımlayan, yorumlayan bir birey olması, ‘yansız’ ya da ‘nesnel’ davranmasının sözkonusu olmadığı görüÅŸünü beraberinde getiriyor. Bu da çeviribilimcileri ve eÄŸitmenleri çeviri eylemi için yeni ölçütler aramaya zorluyor.

Çevirinin, uygulamalarıyla, kuramsal soru ve sorunlarıyla baÅŸka alanları da ilgilendiren ve disiplinlerarası yaklaşımlarla ele alınması gereken bir konu olduÄŸu görülüyor. Bu baÄŸlamda, çeviri kavramlarındaki çeÅŸitlilik ile bu kavramlar arasındaki geçiÅŸler üzerine yapılacak çalışmaların önemli olduÄŸunu düÅŸünüyorum. Çeviribilim bağımsızlığını ilan ettiÄŸi alanlarla yeniden iletiÅŸime geçerken disiplinlerarası iliÅŸkilerde de yeni dengeler oluÅŸacaktır. Çevirinin, çevirmenin ve çeviribilimin daha görünür kılınması ise yalnızca konusu insan olan tüm akademik dallara deÄŸil, çeviriyi her an yaÅŸayan toplumların bireylerine de yeni bakış açıları, parçası oldukları süreçlere karşı yeni bir duyarlılık kazandırabilir.

(Bu yazı daha önce, Varlık dergisi için Dilek Dizdar ve AyÅŸe Banu KaradaÄŸ’ın yayına hazırladığı “Kültürlerarası EtkileÅŸim Aracı Olarak Çeviri ve Çeviribilim” adlı dosyada yayınlanmıştır. Varlık, Ocak 2004, s. 3-8.)

br />


1 Tyler, Stephen. “Post-Modern Ethnography: From Occult Document to Document of the Occult,” Writing Culture: The Politics and Poetics of Ethnography, yay. haz. Clifford, James; Marcus, George E. University of California Press, 1986, s.137-138 (kendi çevirim).

2 Berman, Antoine: L’épreuve de l’étranger. Paris: Gallimard, 1984, s.11 (kendi çevirim).

3 bkz. Heidegger, Martin. Zur Seinsfrage. Frankfurt am Main: Klostermann, 1977 ve Heidegger, Martin. Unterwegs yur Sprache. Stuttgart: Günther Neske, 1993.

4 bkz. Toury, Gideon In search of a theory of translation. Tel Aviv: The Porter Institute, 1980 ve Toury, Gideon. Descriptive Translation Studies and beyond. Amsterdam – Philadelphia: John Benjamins, 1995.

5 krÅŸ. Benjamin, Walter. “Die Aufgabe des Übersetzers” Walter Benjamin: Gesammelte Schriften, IV.I, 10. Frankfurt am Main: Suhrkamp, l972 ve Derrida’nın bu metne getirdiÄŸi yorum: Derrida, Jacques: “Des Tours de Babel”; Graham, Joseph F. (yay. haz.) Difference in Translation. Ithaca, London: Cornell University Press, 1985.

6 Vermeer’in kuramsal çerçevesi için bkz. Vermeer, Hans J. Die Welt, in der wir übersetzen. Drei translatologische Überlegungen zu Realität, Vergleich und Prozeß. Heidelberg: TEXTconTEXT, 1996.

7 Ancak, kuramsal gereklilik olarak görülebilecek bu gevÅŸetme ve açılım baÄŸlamında söylenenler uygulama düzeyinde çeviri yöntemleriyle karıştırılmamalıdır. Çeviri tanımının sınırlarını gevÅŸetmek gerek derken bu noktadan ‚çeviri ÅŸöyle ya da böyle yapılmalıdır‘ ÅŸeklinde bir yönlendirmeye gidilemez.

8 Chang, Briankle G. Deconstructing Communication. Representation, Subject, and Economies of Exchange. Minneapolis, London: University of Minnesota Press, 1996, s. 175; krÅŸ Baudrillard, Jean. Pour une critique de l’économie politique du signe. Paris: Gallimard, 1972, s.220.

9 Bergermann, Ulrike. “Das graue Rauschen der Schafe. Diagramme für die Übertragung von Nachrichten und Genen”; Future Bodies. Zur Visualisierung von Körpern in Science und Fiction. Yay. haz. Angerer, Marie-Luise vd. Wien, New York: Springer, 2002, 109-127.

10 Vermeer, Hans J. Das Übersetzen im Mittelalter (13. und 14. Jahrhundert), I: Das arabisch-lateinische Mittelalter. Heidelberg: TEXTconTEXT 1996, s.257.

11 Goez, Werner. Translatio Imperii. Ein Beitrag zur Geschichte des Geschichtsdenkens und der politischen Theorien im Mittelalter und in der frühen Neuzeit. Tübingen: Mohr (Siebeck), 1958, s.3.

12 Robinson, Douglas. Translation and Empire. Postcolonial Theories Explained. Manchester: St. Jerome, 1997, s.53. Ayrıca krş. Copeland, Rita. Rhetoric, Hermeneutics, and Translation in the Middle Ages: Academic Traditions and Vernacular Texts. Cambridge: Cambridge University Press, 1991, s.29.

13 Copeland, agy, s.88.

14 Vermeer, Latincede ‚çeviri‘ anlamında ya da ona yakın anlamlarda kullanılan pek çok baÅŸka sözcük de sıralıyor ve bu çeÅŸitliliÄŸi konuya duyulan ilgiye baÄŸlıyor (örneÄŸin ‚interpretari‘, ‚mutare‘, ‚reddere‘, ‚tradere‘, ‚transferre‘ (‚trans/con)vertere‘, ‚transscribere‘, (‚ad verbum aliquid) exprimere‘, (‚verbum verbo) exprimere‘) çeviriye duyulan ilgiye baÄŸlıyor. Bkz. Vermeer, Hans J. Skizzen zu einer Geschichte der Translation. Anfänge von Mesopotamien bis Griechenland. Rom und das frühe Christentum bis Hieronymus. Frankfurt am Main: IKO, 1992, s.179.

15 ÖrneÄŸin bkz. Paker, Saliha. “Translation as Terceme and Nazire. Culture-bound Concepts and their Implications for a Conceptual Framework for Research on Ottoman Translation History”; Crosscultural Transgressions. Research Models in Translation Studies II. Historical and Ideological Issues. Yay. haz. Hermans, Theo. Manchester, Northampton: St. Jerome, 2002.

16 Berman, ady, s.12-13.

17 Bkz. örneÄŸin Åžebnem Bahadır’ın çeviribilim-etnoÄŸrafya iliÅŸkisini konu alan çalışmalarından “Der Translator als Migrant – der Migrant als Translator?”; TEXTconTEXT 12 = NF 2, 1998, 263-275.