Semih GümüÅŸ’ün “Çeviri Sorunu” baÅŸlıklı yazısı ve yankıları beni çok düÅŸündürdü. Semih GümüÅŸ’ün söylediklerinde hak verdiÄŸim noktalarla hak vermediÄŸim noktaları bir araya getirerek bir tür yanıt ya da devam yazısı yazmaya hazırlandım. Bence, yıllardır çalıntı çevirilere karşı da, Yayıncılar BirliÄŸi’ne karşı da yazılar yazmakta olan Semih GümüÅŸ’ün bu yazısındaki temel sorunu bu kez yazarının kimliÄŸinin ve hangi noktadan baktığının belirsiz kalmasıydı: Çeviri sorunlarıyla ilgilenen kim? Hangi Semih GümüÅŸ? EleÅŸtirmen mi, editör mü, yayıncı mı? Yazıda hepsinin birden, bazen üst üste binen yaklaşımları vardı ve bu yazıya kattığı kadarını ondan alıyordu. Böylece yazının baÅŸlattığı sözü sürdürürken kendi edebi hünerimi de sergilemekten geri durmayacak bir yazı yazmaya hazırlandım.

Sonra Defne öldü. Defne Joy Foster öldü.

Hemen her gün madenciler ölüyordu, gencecik askerler ölüyordu, toplu mezarlar açılıyordu, karakollarda, kazalarda, mitinglerde rahimdeki cenine kadar sayısız canlı ölüyordu. Ama uzun zamandır beni bu kadar duygulandıran demeyeyim, kara kara düÅŸündüren bir ölümle karşılaÅŸmadım.

Neden kara kara düÅŸünüyorum diye düÅŸündüm.

Defne’yi ona Defne diyebilecek kadar seviyordum: madenciler ya da askerler gibi görünmez deÄŸildi, ekranda görünüyordu ve benim görünce oturup izlediÄŸim sanatçılardandı. Basit bir yarışmayı büyük bir dil ustalığı ve sevimlilikle ÅŸenlikli bir gösteriye dönüÅŸtürüyordu. Aynı iÅŸi yapanlar arasında dikkat çekiciydi.

[pullquote]Defne’yi ona Defne diyebilecek kadar seviyordum: madenciler ya da askerler gibi görünmez deÄŸildi, ekranda görünüyordu ve benim görünce oturup izlediÄŸim sanatçılardandı. Basit bir yarışmayı büyük bir dil ustalığı ve sevimlilikle ÅŸenlikli bir gösteriye dönüÅŸtürüyordu. Aynı iÅŸi yapanlar arasında dikkat çekiciydi.[/pullquote]

Bir ekran modeli deÄŸildi: Türkçeyi düzgün konuÅŸtuÄŸu için bozuk siyahi ÅŸivesiyle eÄŸlendirme, futbolcular gibi reklamlara çıkma olanağına sahip deÄŸildi, güzeldi ama yapma sarışın olma olanağına bile sahip deÄŸildi, dekoltesi yoktu ve olsa bile rekabet fırsatı azdı. Kısacası, melezliÄŸiyle bile sıradandı. Tek bir sıradışı özelliÄŸi vardı, neÅŸeyle dışavurduÄŸu, insanca ve samimi bir yaÅŸama sevinci.

Birkaç gün düÅŸündükten, sayısız yorumu ve haberi okuduktan sonra bunu anladım: Defne’yle ortadan kaybolan ÅŸey bu yaÅŸama sevinciydi.

Ve ÅŸunu düÅŸündüm: Defne’nin ölümü, Semih GümüÅŸ’ün sorduÄŸu soruya, çevirinin – aslında ülkedeki bütün kültür sürecinin – sorunlarından kimin sorumlu olduÄŸu sorusuna, bir yanıt veriyor.

Defne Nasıl Öldü?

Benim haber metinlerinden çıkarabildiÄŸim ÅŸu: Defne, üç yıl kadar önce bir çekim sırasında görüntü yönetmeni İlker’e aşık oldu. Birbirlerini sevdiler, İstanbul’dan uzaÄŸa, Assos’a gidip orada birlikte bir otel iÅŸletmeye baÅŸladılar. Evlendiler, bir çocukları oldu. ÇocuÄŸu büyütmek hayatlarını deÄŸiÅŸtirdi, belki otel yürümediÄŸi için, yeniden İstanbul’a dönmeyi düÅŸündüler. Belki Acun Medya’dan bu sırada bir teklif geldi, belki Defne onları buldu. Her koÅŸulda, Acun Medya’nın dans yarışmasında yer aldı. Bu yorucu çalışmayı haftalarca yürüttü, sondan üç ya da dördüncü haftada elendi. Acun Medya’nın bir sonraki giriÅŸimine, Survivor yarışmasının yeni sezonuna katılmak için teklif almıştı, oÄŸluyla birlikte buna katılmayı düÅŸünüyordu.

Bir akÅŸam kocası ve o, BeyoÄŸlu’na gittiler: kocası bir iÅŸ görüÅŸmesine gitti, Defne arkadaÅŸlarıyla vakit geçirmeye. ArkadaÅŸlarının yanında Taraf gazetesinin yazı iÅŸleri müdürü Kerem Altan’la tanıştı. Gece 22:00’den sonra bir vakit. Oradan dört beÅŸ kiÅŸi çıktılar. Kocası hâlâ iÅŸ toplantısındaydı. Gece 01:00’den sonra bir vakit. Anadolu yakasına geçtiler arabayla, diÄŸer arkadaÅŸlar gidecekleri yerlerde indi arabadan.

Sonra sabahleyin Defne’nin öldüÄŸü haberi geldi: önce bir arkadaşının evinde diye yazdılar, sonra gece tanıştığı bir arkadaşının evinde diye, sonra Kerem Altan’ın evinde diye. TopluluÄŸun bardan çıkarkenki video kayıt ve görüntüleri çıkarıldı ortaya, Altan’ın polikliniklerin önündeki görüntüleri çıkarıldı, polise verdiÄŸi ifadesi yayınlandı sonra.

Gazete köÅŸeleriyle, internet sayfalarıyla bütün medya yazılar ve yayınlarla dolup taÅŸarken en önemlisi ÅŸunlar oldu: Kerem Altan’ın babası Ahmet Altan, baba oÄŸul çalıştıkları Taraf gazetesinde 3 Åžubat günü bir yazı yazdı ve Defne’nin astımdan öldüÄŸünü söyledi. Kerem Altan’ın amcası Hıncal Uluç, Sabah gazetesinde 4 Åžubat günü bir yazı yazdı ve Kerem Altan’ın “Vallahi daha o gece tanıştık. İkimizin de kafası iyiydi. Gittik iÅŸte” dediÄŸini aktararak Defne’nin bir gecelik iliÅŸki için oÄŸlunu ve kocasını mahvettiÄŸini söyledi. Kerem Altan’ın kardeÅŸi Sanem Altan Vatan gazetesinde 5 Åžubat günü bir yazı yazdı ve kardeÅŸinin o gece ölüm sırasında kendisini korkuyla aradığını anlattı. Kerem Altan’ın amcası Mehmet Altan Star gazetesindeki köÅŸesinde ve dedesi Çetin Altan Milliyet gazetesindeki köÅŸesinde bu konuda – göründüÄŸü kadarıyla – bir ÅŸey yazmadılar.

Buna karşılık, Defne’nin akrabaları ve arkadaÅŸları söylenenlere inanmadıklarını ve kesin otopsi raporunu beklediklerini bölük pörçük muhabir haberlerinde söylediler.

Kamuoyu ÅŸu anda doÄŸruyu (baÅŸka deyiÅŸle hakikati) Altan versiyonuyla biliyor, tanıyor, konuÅŸuyor. Kırık dökük sesler arka planda.

Defne ve Biz

Bu uzun özetin söylemek istediÄŸi tek bir ÅŸey var: Defne ile biz çevirmenler aynı konumdayız.

Tıpkı Defne gibi yazarlar kadar çekici deÄŸiliz medya ve hayat için, ama tıpkı onun gibi – ister hayatın zorlamasıyla, ister yaratılışımız nedeniyle – medyada ve hayatta çevirmen olarak var olmak zorundayız.

Ve tıpkı Defne gibi, bir gece, bir gündüz, herhangi bir yerde, tıpkı onun bir gazetenin yazı iÅŸleri müdürüyle tanışması gibi, bir yayıncıyla tanışıyoruz; ve tıpkı onun ona güvenerek onunla birlikte yola çıkması gibi, yayıncıya güvenerek bir kitap için sözleÅŸme yapıyoruz. Bazen bu tanışmalar uzun yıllar sürüyor, bazen ertesi gün sona eriyor.

Kitap piyasaya çıktığında bu sözleÅŸmeyi kimse bilmiyor, kitabın çevirisinin yayınevine teslimiyle yayımlanması arasında olan bitenleri kimse bilmiyor – tıpkı Defne’nin arkadaÅŸ topluluÄŸu arabadan indikten sonra olanları kimsenin bilmemesi gibi.

[pullquote]

Ve tıpkı Defne gibi, bir gece, bir gündüz, herhangi bir yerde, tıpkı onun bir gazetenin yazı iÅŸleri müdürüyle tanışması gibi, bir yayıncıyla tanışıyoruz; ve tıpkı onun ona güvenerek onunla birlikte yola çıkması gibi, yayıncıya güvenerek bir kitap için sözleÅŸme yapıyoruz. Bazen bu tanışmalar uzun yıllar sürüyor, bazen ertesi gün sona eriyor.

Kitap piyasaya çıktığında bu sözleÅŸmeyi kimse bilmiyor, kitabın çevirisinin yayınevine teslimiyle yayımlanması arasında olan bitenleri kimse bilmiyor – tıpkı Defne’nin arkadaÅŸ topluluÄŸu arabadan indikten sonra olanları kimsenin bilmemesi gibi.

[/pullquote]

Yayıncının ya da medyanın gücüne – tıpkı Defne’nin ailesi gibi – biz de sahip deÄŸiliz.

Dolayısıyla, eÄŸer çeviri bir sorunsa ve bunda çevirmenin ya da onun meslek birliklerinin bir sorumluluÄŸu varsa, bununla ilgili soruyu – tıpkı Defne’nin ölümündeki kendi sorumluluÄŸu sorusu gibi – yanıtlayabilmek için, çevirmene söz hakkı ve söz gücü vermek gerekiyor. Çevirmeni – yazarın olmadığı yerde sahip olduÄŸumuz tek ve gerçek varlığı – yazarla eÅŸit saymak gerekiyor. Biz bugünkü Türkiye’de ve bu medyada böyle bir söz hakkı ve gücüne sahip deÄŸiliz: “o gece yaÅŸananları,” yani ne çevirmen olarak çalışma koÅŸullarımızı, ne de yaptığımız iÅŸin yayımlanma sürecini duyuramıyoruz, deÄŸerlendiremiyoruz.

Tıpkı Defne gibi, tıpkı tüpgazla çay yapıp öldükleri söylenen madenciler gibi, tıpkı sokaklarda tekmelenen iÅŸçiler gibi – sesimizi kamuoyuna duyuramıyoruz.

Bizim yerimize bu iÅŸi medyanın yapmasını bekliyoruz ve medya, yerli yazara bile hak ettiÄŸi deÄŸeri vermeyen medya, bu iÅŸi yapmıyor: tanıtımlarda çevirmeni anmıyor, yapılan çeviri iÅŸini deÄŸerlendirmiyor, çevirmenin baÅŸarılarından çok baÅŸarısızlıklarını avlamaya çalışıyor. En önemlisi, onun emeÄŸinin deÄŸerini savunmuyor.

Söz hakkı ve söz gücü istiyoruz. ÇevirdiÄŸimiz eserin yaratıcısı sayılmayı deÄŸil, onun bir temsili, temsilcisi olduÄŸumuz için, emek hakkı sahibi olduÄŸumuz için yazarla eÅŸit söz hakkına ve gücüne sahip olmak istiyoruz.

Çünkü bugünkü Türkiye kültürünü biz yaratıyoruz: Acun Medya’nın kullanma haklarını devraldığı program formatının çevirilerinde de, televizyonun yayın yapmasını saÄŸlayan filmlerdeki konuÅŸmaların çevirilerinde de, kitap sektörünün metrolara ilanlar vermesini saÄŸlayan çoksatar kitapların çevirilerinde de, büyük klasiklerin yeni çevirilerinde de – hep biz varız.

Hatta bu ülkede çokuluslu ÅŸirketlerin gelip sattığı malların kullanım kılavuzlarında da, taÅŸeronlara açtırdıkları madenlerin, otellerin, limanların çalışma ve güvenlik yönetmeliklerinde, ortaklık anlaÅŸmalarında da, halka kulak asmadan açacakları nükleer reaktör sözleÅŸmelerinde de hep çeviri var, biz varız.

Zizek’in Mısır’la ilgili yorumlarını biz duyuruyoruz, Marx’ın, Engels’in, Ali Åžeriati’nin, Seyyid Kutub’un bugün kötü ve yanlış çeviriler diye bir kenara attığınız, fakat zamanında büyük bir gençlik coÅŸkusuyla sokaÄŸa çıkmanızı saÄŸlayan çevirilerini biz yaptık. Kuran’ı biz dilimize taşıdık, Dede Korkut’u da, Gazali’yi de, Nedim’i de, Mevlana’yı da bizden okuyorsunuz. Kutadgu Bilig için de, Orhun Kitabeleri için de biz çalıştık. Evdeki bebeÄŸinizin odasındaki havanın kuruluÄŸunu alan nemlendirici cihazın kullanım kılavuzu da, kapınızın önündeki arabanın yol bulma cihazının sözleri de bizim emeÄŸimizi taşıyor.

Ve aslında varlık olarak da hepimiz Defne gibi meleziz. Kimimizin annesi tıpkı onunki gibi bir yabancıyı sevip evlenmiÅŸ, kimimizin ailesi ülkedeki yabancı dil çılgınlığını görüp bir Anadolu Lisesine göndermiÅŸ çocuÄŸunu ve büyük çoÄŸunluÄŸumuz dil ve edebiyat bölümlerinden mezun olmuÅŸ.. Hepimiz toplumun deÄŸiÅŸik yönlerinin birer aynasıyız, hem kendimiz hem baÅŸkasıyız..

Ama bir suç örgütü olabilecek kadar organize deÄŸiliz. Örgütlü olan medya ve ÅŸirketleri.

Semih GümüÅŸ haklı dolayısıyla: Meslek birlikleri kendi alanlarının suç örgütleri deÄŸildir, çevirmenlerin meslek birliÄŸi olan Çevbir de öyle. Daha emekleme aÅŸamasında olan, yürümeye baÅŸlamamış olan, nasıl yetiÅŸtirilirse öyle büyüyecek olan Çevirmenler BirliÄŸi bir suç örgütü deÄŸildir, kamuoyunu yönlendirmek için medyayı kullanacak bir güce de sahip deÄŸildir ve iÅŸte tam da bu yüzden bugün toplu tavır almak, eyleme geçmek zorundadır.

“O gece neler olduÄŸunu” kendi diliyle anlatabilmek için.

Gerekirse hayalet olarak bile musallat olarak.