İstanbul’dan Bodrum’a Duble Sorgu

İstanbul’dan Bodrum’a Duble Sorgu (devam)

Ön cama çarpan taşın kurbanı olmaktan ÅŸans eseri kurtulan arkadaşım, bir süre sonra, kendini küfretmemek için zor tutarak, sinirle konuÅŸtu: “Kaç yıldır yapmıyorlardı bu yolları, seçime iki kala baÅŸlıyorlar iÅŸte böyle, hizmet yapıyoruz diye bağırıp çağırırlar ardından.”

Seçimden bir hafta kadar önceydi. Hak verdim. Biz ciddi bir kazadan ÅŸans eseri kurtulmuÅŸtuk, yolun kıyısında parçalanmış aÄŸaçlar, alt üst edilmiÅŸ, ekolojilerinin demokrasisi bozulmuÅŸ topraklar yatıyordu.

“Fakat,” dedim, “civarda pek ev yok. Bu yol iÅŸine yarıyor mu gerçekten buralarda oturanların, yoksa gelip geçenler için mi yapıyorlar?”

*

“Abdullah Öcalan, 1999 yılında yakalanıp cezaevine atıldıktan sonra yoÄŸun bir okuma sürecine girdi. Karl Marx, Murray Bookchin, Noam Chomsky, Immanuel Maurice Wallerstein, Emil Michel Cioran, Kojin Karatani gibi filozof ve düÅŸünürlerin eserleri ile uzun süre haÅŸir neÅŸir oldu.” (Aksiyon)

Garip bir ÅŸekilde çeviriyle beslenen ve onları aÅŸtığını öne süren bir terörist:

“Öcalan 16 Mart 2005 günü yaptığı avukat görüÅŸmesine elinde Murray Bookchin’in “Ekolojik Topluma DoÄŸru” kitabıyla gelmiÅŸti. Kendi görüÅŸlerini aktarırken, “Çokluk’un yazarları, Wallerstein, Bookchin bunları yazıyorlar. Ama sistematize etmede biz daha ileriyiz, daha pratiÄŸiz,” demekte ve ÅŸunları ilave etmekteydi: “Lenin’in, anarÅŸistlerin, reel sosyalistlerin çözemediÄŸini ben çözdüm.” Öcalan’ın “Demokratik ulus hareketi Türkiye’ye uygundur” sözü üzerine avukatları, “Baskın Oran’ın da size benzer bir tanımı var” demiÅŸler; o da “Evet biliyorum. Ama ben daha kapsamlı ele alıyorum. Özgür yurttaÅŸ demokratik konfederalizm yurttaşıdır,” diye cevap vermiÅŸti. Bu izahında, Bookchin’in bir cümlesini de kendisine mal ederek tekrarlamıştı: “Benim düÅŸüncem doÄŸal diyalektik bir anlayıştır.”” (Birgün)

Ve bu terörist ÅŸaşırtıcı bir ÅŸekilde, seçimden önceki ezan tartışmaları sırasında, ezanın Kürtçe okunmasına karşı çıktı:

“Terörist Abdullah Öcalan, Kürtçe ezan tartışmalarını doÄŸru bulmadığını belirterek, “Biz Medine İslamiyetini önemsiyoruz. Medine İslamiyetinin doÄŸru bir İslam anlayışı olduÄŸunu savunuyoruz. Medine İslamı toplumsal İslamdır, sosyal İslamdır. Dayanışmacıdır. Biz iktidarcı İslam anlayışına karşıyız. Ayrıca Kürtçe ezan gibi ÅŸeyler doÄŸru deÄŸildir. Önemli olan İslam’ın özüdür” dedi”  (Milliyet)

Çeviriyle beslenen bir teröristin çeviri özgürlüÄŸünü reddetmesi (ve bu konuda bir karar merkezi olabilmesi) kadar tuhaf baÅŸka bir ÅŸey, Türkiye’de uzun zamandır çevirilerle beslenen modernist-postmodernist İslam düÅŸüncesinin uzun bir zamandır çeviriyle beslenen bu fikri anlamaya çaba harcıyor olması. 2004 yılında Öcalan’ın anarÅŸist-komünalist Bookchin okumalarını “Öcalan Hareketi’nin Yeni Söylemi: Demokratik Ekolojik Sistem” baÅŸlığıyla deÄŸerlendiren bir yazı ÅŸu paragrafla sona eriyordu:

“Bu bakımdan mevcut ulus devlet anlayışına ve sistemine uzak olduÄŸumuz gibi egemen Kürt muhalefetine ve felsefesine de uzağız. Kitabi müminlerin kabullenecekleri çözümler Kur’ani çözümlerdir. Tabii ki çözüm önerilerinde birleÅŸmemek zulme karşı ortak eylemlilikler gerçekleÅŸtirmeyi engellemez. Nebevi öÄŸreti ve örneklikten bunu öÄŸreniyoruz. Sadece zulmetmemek deÄŸil zulme sessiz kalmamak da dinin gereÄŸidir. Biz ne zulmederiz ne de zulme boyun eÄŸeriz. Adalet ÅŸiarımızdır. Son olarak ÅŸunu söylersek meramımızı yeterince anlatmış olacağız: Kürt halkının kurtuluÅŸu, İslam’ın Kürt halkı için kültür düzeyinden bilinç düzeyine çıkmasıyla mümkündür.” (Haksöz)

*

Arabayla dönüÅŸ yolculuÄŸuna baÅŸlayıp taÅŸ kazasını yaÅŸamadan önceki akÅŸam, bir lokantada yemek yemiÅŸtik. Lokantanın sokaÄŸa çıkardığı masalarda yemeklerimizi yerken, Recep Tayyip ErdoÄŸan da masamızda misafirdi. Hemen karşımızdaki binayı boydan boya kaplıyordu posteri. İster istemez hafta sonu yapılacak seçim konusu açıldı.

“Ak Parti’nin seçimi kazanması gerekiyor,” dedim sabah yarım bırakılan bir sohbeti devam ettirerek, “seçenekler arasında en doÄŸrusu o.”

Olumsuz bir hava esti masada yine, “Sen oyunu ona ver öyleyse” diye ÅŸakalaÅŸtılar.

“Åžaka yapmıyorum,” dedim, “bu kadar kaosun ardından, yaptıkları bunca ÅŸeyin ardından çekip gitmeleri, kalmalarından daha büyük bir felaket olur. Kötü bir dönem hazırladılar, arkalarından kim gelse bunlarla boÄŸuÅŸmak zorunda kalacak – ÅŸimdi çekilirlerse hiçbir ÅŸey anlaşılmayacak. Çünkü iyi bir seçenek yok hâlâ, iktidarın karşısında görünenler sadece onun yerine geçmek istiyor, onu deÄŸiÅŸtirmek deÄŸil.”

Kaza yapması kesin bir arabayı durdurmamak gibi saçma bir ÅŸey savunduÄŸumu söylemedi kimse. DoÄŸru olduÄŸu kadar saçma olan bir fikre ne kadar gülünürse, o kadar güldük.

Hemen ertesi gün, taÅŸ arabaya çarptıktan sonra ölümden ÅŸans eseri kurtulan arkadaşım yolu duble yapma çalışmasının oy vermeyle sonuçlanabileceÄŸini savunuyordu sinirle. “Yol bitsin diye verirler, geçen seçimde oy vermediler diye yapılmıyor yolları, ÅŸimdi baÅŸlanan yol tamamlanır belki.” Olmayacağı kesin olan bir ÅŸeyler olmayacak hissiyle giriyorduk seçime.

*

Seçimden kısa süre önce manÅŸetlere taşınan Palahniuk çevirisini yayımlayan yayıneviyle Bookchin’i yayımlayan yayınevinin aynı olması kadar garip bir rastlantı olabilir mi? Özgün dillerinde aynı yayınevinden çıkmayan iki kitabın çeviride aynı yayınevinde buluÅŸması incelenmeye deÄŸer bir olgu sayılır mı?

Ama daha önemlisi, ÅŸöyle bir soru sorulabilir mi: Bookchin’in bir çeviri kitabını okuyunca hayatı deÄŸiÅŸen ve ezanın Kürtçeye çevrilmesi konusunda görüÅŸ belirten terörist, acaba Palahniuk çevirisi konusunda ne düÅŸünüyor? Porno kültürüne Palahniuk’un getirdiÄŸi eleÅŸtirel edebi yorumu edebiyatı zenginleÅŸtirici bir yorum olarak kabul ediyor mu, yoksa Kürtçeye çevrilmesi sözkonusu olsa BaÅŸbakanlık Muzır Kurulu’yla aynı tutumu mu takınır? Kürtlerin ahlaki ve manevi geliÅŸimine zararlı olduÄŸunu mu söyler? Bunu nasıl öÄŸrenebiliriz?

*

Bu gibi soruların yanıtı aslında göründüÄŸünden daha önemli olabilir, çünkü gerçeÄŸi görmeyi saÄŸlayabilir.

Bugün kültür alanına hakim olan üç temel dinamik var: Gülen’in Kültür Endüstrisi, Öcalan’ın Kültür Endüstrisi ve Kitle’nin Kültür Endüstrisi. Ve bu dinamiklere karşılık gelen deÄŸiÅŸik yoÄŸunluklarda etkin olan siyasi kurumsallaÅŸmalar sözkonusu. Devlet ağırlıkla Kitle’nin Kültür Endüstrisi’ni yönlendiriyor ve siyasi konjonktüre göre diÄŸer dinamiklerin etkisini buna taşıyor. (ÖrneÄŸin, Türkçe Olimpiyatları gibi amorf bir oluÅŸum gitgide resmiyet kazanırken, ÅŸehirlerin 20. yüzyıl başındaki büyük iÅŸgalden kurtuluÅŸ kutlamaları artık resmiyetin dışına itiliyor.) Önemli olan ÅŸu: bu dinamikler sürekli yer deÄŸiÅŸtiriyor, birbirleriyle çekiÅŸiyorlar ve dolayısıyla içiçeler. Herhangi birinin içinde sürekli kalmak mümkün deÄŸil, sürekli kaç-ın-mak mümkün. Standart olarak kitlenin demokratik kültürünü savunmak durumundayız, Palahniuk’un yazdığı bir kitabı savunmak böyle bir durum, fakat diÄŸer kültür-endüstrilerin desteÄŸi olmaksızın bu savunma etkisiz kalıyor.

Ve biz resmi kurumların – artık hangi neden ve amaçla hareket ettiÄŸini yeterince öngöremediÄŸimiz – hareketlerini, sözgelimi bir kurulun bir kitabın dağıtımıyla ve okunmasıyla ilgili kararını deÄŸerlendirmeye çalışırken, aslında bütün hayatımızın açık seçik göremediÄŸimiz kurulların kararlarıyla ÅŸekillendirildiÄŸini unutuyoruz.

*

Bu unutmanın iyi bir örneÄŸini yakın tarihli bir ÅŸirket haberinde görmek mümkün. Haberin manÅŸeti ÅŸöyle: “Ülker’in Cafe Crown’ı Caribou oluyor, kahve pazarında iki Kuveytli Türkiye’de kapışıyor.” Amerika’da Caribou kahvehane zincirini alan Kuveytli Al Sayer grubunun Türkiye’deki Cafe Crown adıyla kurulan yerli kahvehane zincirinde yüksek hisse aldığını, iki zinciri birbirine baÄŸlayacağını anlatıyor haber. Bu arada bu kahvehane zincirinin Türkiye’deki rakibi olan Starbucks kahvehane zincirinin de Kuveytli Shaya grubu tarafından getirildiÄŸini hatırlatıyor. Yani iki kuveytli finans grubu Amerika’dan aldıkları ÅŸirketlerle Türkiye’de (ve sadece Türkiye’de deÄŸil, genel olarak BOP çerçevesinde yer alan ülkelerde -“initially in Kuwait and the Kingdom of Saudi Arabia and more recently throughout the Middle East, North Africa, Turkey, Cyprus, Russia, Poland, Slovakia and the Czech Republic” – ) mücadele ediyor.

Bu süreçte tüketici olarak Amerikalı bir ürünü tükettiÄŸimize inanmamızın dışında, baÅŸka bir ayrıntı daha var. Caribou kahvehane zinciri 1990’da Alaska’da kurulmuÅŸ, Starbucks’tan sonraki ikinci büyük kahvehane zinciri haline gelmiÅŸ. 1998’de Atlanta merkezli Crescent Capital’e (Hilal Sermaye) satılmış. Hilal Sermaye daha sonra ismini Arcatipa olarak deÄŸiÅŸtirmiÅŸ. Arcatipa finans grubu ilginç: Wikipedia’daki bilgiye göre, yatırımlarına karar veren bir Åžeriat Heyeti var, bu heyet yatırımların ÅŸeriata uygun olup olmadığına karar veriyor. Dolayısıyla, lafı daha fazla uzatmadan, ÅŸunun üzerinde duralım: Haber bize aynı zamanda, çok dolaylı bir ÅŸekilde, ÅŸeriata uygunluÄŸu bir heyet, bir kurul tarafından onaylanmış olan bir kahve içtiÄŸimizi ya da içeceÄŸimizi bildiriyor.

Herhangi bir gün gidip ÅŸeriata uygunluÄŸu bir Åžirket Kurulu tarafından onaylanmış bir kahvehanede oturup bir Devlet Kurulu tarafından onaylanmamış Palahniuk okumak mümkün kısacası. Bizans dönemi İstanbul’unda Müslüman tüccarların konakladığı bir semtte, bir kahvehanede oturup Pagan bir vakayıname okumak gibi bir ÅŸey olabilir mi bu? Bookchin okuyan Öcalan kim olur o dönemde? Bookchin kim olur?

Ev hapsine çıkartmaya çalıştıkları Öcalan, böyle bir delilik yaÅŸanırsa, örneÄŸin Diyarbakır’da bir AVM’den pizza ve kahve sipariÅŸ edip evde yeni bir Karatani çevirisi okur mu? Ya da televizyonların vazgeçilmez uzmanı Rasim Ozan Kütahyalı’nın öÄŸüdüne uyarak bir Isaiah Berlin çevirisi okur belki de:

“Abdullah Öcalan da günümüz düÅŸünürleriyle epey haşır neÅŸir… Bir ara Chomsky ve Wallerstein’i epey okuyordu, sonra Murray Bookchin’i. Bu aralar da Cioran ve Karatani okuyormuş… Ben kendisine Berlin’i de okumasını tavsiye ederim. YKY’den çıkan KonuÅŸmalar kitabı iyi bir baÅŸlangıç olabilir. Özellikle Berlin’in bu kitapta geçen “Her an tedirginlik içinde yaÅŸayan bir azınlığa ait olmak istememek ve kendisine ait olan bir ülkede yaÅŸamak istemek her insanın hakkıdır” önermesini açtığı sayfalara dikkat çekmek isterim… .. kimi halk liderlerinin olduÄŸu gibi, Batı entelektüel camiasında bir realite olan Berlin’in eserlerini de hem Türkçe’ye hem de Kürtçe’ye kazandır[ıl]sa keÅŸke…” (ROK)

*

Bir de baÅŸka kurullar var. Libya’da muhalefeti silahlandırarak ona hava bombardımanlarıyla destek olmaya karar veriyorlar, İzmir’i üs olarak kullanmaya karar veriyorlar, Suriye’de yaÅŸananların ne olduÄŸuna karar veriyorlar. Biz Burroughs’un, Palahniuk’un bir kurul tarafından muzır sayılmasına hayret ve tepki gösterirken, Umberto Eco ve baÅŸka yazarlar Suriye’ye müdahale edilmesini talep ediyor bir kuruldan. (OrtaçaÄŸ yaÅŸanacak demiÅŸti Eco zaten.) Kimsenin hatırlamaya vakti yok Libya’nın ve Suriye’nin yabancı devletlerin sömürgesi olmaktan kurtulmasının üstünden elli yıl bile geçmemiÅŸ olduÄŸunu. Libya ve Suriye’den Türkçeye çevrilmiÅŸ bir yazar düÅŸünüyorum, aklıma gelmiyor.

Karmaşık bir kültür endüstrisi var Türkiye’de. Bir yol yapıyor. Sonra duble yol haline getiriyor. Bu yol iÅŸine yarıyor mu gerçekten burada oturanların, yoksa gelip geçecek olanlar için mi yapıyorlar? Palahniuk’un kitabı 6. baskısını yapmış, demek ki ortalama 6000 okuru var. Bookchin’in en ünlü okuru onu aÅŸmış. Türkiye’yi korumaya kalkışan Muzır Kurulu neden o kitabı deÄŸil de diÄŸerini muzır ilan etti? “Snuff” sözcüÄŸü anlaşılsın diye “Ölüm Pornosu” diye çevrilmiÅŸti deÄŸil mi? Yüce emperyalizmin burada, Balkan katliamlarından beri peÅŸpeÅŸe Ölüm Pornoları yaÅŸattığını hatırlatmadan savunulabilir mi bu ülkedeki bir çevirmenin karakola çekilmeden çevirme hakkı?

*

Seçim sonrasında telefonla konuÅŸtuk seçim öncesindeki yol arkadaÅŸlarıyla. O bölgeden gerçekten de Ak Parti çıkmıştı.

“Ee, sen de Ak Parti’ye vermiÅŸsindir herhalde,” dediler.

“Yok,” dedim, “benim oyum Hopa’da ölmüÅŸtü Metin Lokumcu’yla birlikte. Ama kayınvalidem gidemedi oy vermeye, ben onun yerine CHP’ye verdim. Bu arada Ecevit Olayı diye bir kitap buldum, Kayhan SaÄŸlamer adlı bir gazeteci yazmış 1974’te, onu okuyorum bu sıralar. Ecevit’in bir çevirmenden bir siyasetçiye dönüÅŸmesini anlatıyor. İlginç bir yer var kitapta, Amerika’nın Türkiye’nin siyasi hayatına müdahale etmeyi yoÄŸunlaÅŸtırdığı o Menderes döneminin hemen ertesinde, 1961’de Ecevit’in Ulus gazetesinde yazdığı bir yazıdan alıntı yapıyor” diyerek 2. cildin, 69. sayfasındaki o alıntıyı okudum:

“Irkçılar, Turancılar, komünistler, sosyal adaleti reddedecek kadar istismarcı bazı kapitalistler, maddi çıkarından baÅŸka hiçbir ÅŸey düÅŸünmeyenler ve devrim düÅŸmanları, ÅŸimdi hepsi aynı cephedeler.”

“Türkiye’de bir ÅŸeyler pek deÄŸiÅŸmemiÅŸ sanki,” dediler.

“Bağımlı ülkelerde hayat pek deÄŸiÅŸmiyor, derinleÅŸiyor” dedim. “Ama boÅŸverin siyaseti, ÅŸimdi birinin çıkıp acilen Ecevit’in yazdığı ÅŸu ÅŸiiri ÅŸimdi Suriye, Libya, İran.. için yazması, hiç olmazsa onların dillerine çevirmesi lazım bence. Kimbilir belki günümüz Türkçesine, hatta Kürtçesine de çevirmek yararlı olabilir. Ama çeviri bir kurula takılır mı, çevirmeni sorgularlar mı, onu bilemem.”

“bir soyun kanı olmasın varsın
damarlarımızdan akan
içimizde ÅŸu deli rüzgar bir havadan
bu yaÄŸmurla cömert, bu güneÅŸle sıcak
gönlümüzden bahar dolusu kopsun
iyilikler, hasretler kucak kucak bir havadan

bu sudan, bu tattandır ikimizde de günah
bütün içkiler gibi, zararı kadar leziz
bir iklimin meyvasından koparılmış bir içkidir
bütün bu kötülüklerimiz

aramızda bir mavi sihir
bir sıcak, sımsıcak bir deniz
kıyısında birbirinden de güzel iki kardeÅŸ milletiz
türkçenin ferah gönlünce küfretmiÅŸ,
olmuÅŸuz kanlı bıçaklı
gene de sevdadır içimizde, bir havadan

önce bir kahkaha çalınır kulağına
sonra rum ÅŸiveli türkçeler
o, boğazdan bahseder; sen rakıyı hatırlarsın
kardeÅŸ olduÄŸunu sıla derdine düÅŸünce anlarsın”