İntihal Kültürü adlı çalışmamın (Varlık, Mart 2007) yazılı bir eleÅŸtirisi yayınlanmadı, ama anladığım kadarıyla, eÄŸer bir eleÅŸtiri gelirse, “ikinci dil çevirilerini” intihal alanında tanımlamasından yola çıkarak gelecek. Çünkü “ikinci dil çevirmenliÄŸi” oldukça yaygın bir uygulama ve “intihal” ifadesiyle yanyana geldiÄŸinde insanın ruhunu karartıyor.
Oysa “ikinci dil çevirisinin” “intihal” alanında tanımlanmasının koÅŸulları benim açımdan çok belirsiz deÄŸil: ikinci dil çevirisi yapılabilir, fakat bu çeviri kendini her açıdan anlamlı kılmalıdır. Bu birçok ÅŸekilde yapılabilir: Çevrilen metnin özgün dilden çevrilme olanağının kesin olarak bulunamadığı açıklanır (örneÄŸin Eskimo dilinden ya da eski Mısır dilinden bir ÅŸiir çevrilmiÅŸtir). Fakat bu durumda kaynak metin, yani çevirisi yapılan ikinci dil metni belirtilir (örneÄŸin üzerinde Çin ÅŸiiri antolojisi yazan derlemeler vardır, fakat ancak bazılarında çevirilerin İngilizceden yapıldığı, ve daha da az bazılarında hangi İngilizce çeviriden yapıldığı belirtilmiÅŸtir). Dolayısıyla, ikinci dil çevirisinin intihal alanındaki yerinin belirginleÅŸmesi, o alandan çıkmaya doÄŸru yaklaÅŸması için temel ölçüt, çeviri kaynağının açık seçik bir ÅŸekilde belirtilmesidir. İkinci bir ölçüt, bir özgün dil çevirmeninin ortaya çıkıp o metni çevirme olanağının açık bırakılmasıdır (yani telif hakkı öne sürülerek, bir Rusça çevirmeninin, İngilizceden çevirisi yayınlanmış Rusça bir metni çevirme hakkı sınırlanmamalıdır).
İkinci dil çevirisinin intihal alanında yer aldığını fark etmem, çevirmenleri az sayıda bulunan Rusça çevirmenliÄŸi alanında çalışırken elde ettiÄŸim deneyim sayesinde oldu: birdenbire, bir dil alanının ikinci dil çevirileriyle kuÅŸatılabildiÄŸini fark ettim. Ardından, bunun baÅŸka dillerde, ya da egemenlik alanı geniÅŸ ve bağımsız olan dil ya da kültürlerde yaÅŸanmadığını fark ettim. ÖrneÄŸin, İngilizcede bir Rus klasiÄŸinin Fransızcadan çevirisinin yayınlandığını göremezsiniz, ama Türkçede bunu görmek mümkün.
İkinci dil çevirmenliÄŸini “intihal” olarak tanımlanmış görünce yaÅŸanan tedirginliÄŸin bir nedeni de, aslında “intihal” kavramını belirsiz ve genelleyici bir ÅŸekilde kullanıyor olmamız; birisi bu adı kullanmış ve biz sürdürüyoruz. Oysa kavramın tanım alanını araÅŸtırınca anlamı zenginleÅŸiyor, çeÅŸitleniyor: asıl kavram “sirkat”, “intihal” onun kümesi içinde yer alıyor. Ben daha önce Mustafa Nihat Özön’ün 1954 tarihli Edebiyat ve Tenkid SözlüÄŸü’nden yararlanıyordum bu kavramı tanımlamak için, fakat 1985 tarihli, Türk Edebiyatı Ansiklopedisi (Tercüman Yayınevi), “sirkat” için daha geniÅŸ bir tanım getiriyor:
“BaÅŸkasına ait ÅŸiir veya nesir bir eserden, yazarının adını belirtmeksizin bazı parçalar alıp kendininmiÅŸ gibi gösterme veya eserin bütününü kendine maletme, ahz u sirkat, aşırma da denir. Eserin tamamını veya bir kısmını almaya intihal, manayı çalmaya ilman ya da kelimeleri deÄŸiÅŸtirerek almaya ise igore ya da selh denir.â€
Dolayısıyla, bir ikinci dil çevirisi “ilman” olarak tanımlanabilir. Nihat Özön, eski edebiyatta Farsça ve Arapçadan çevirilerin telif eser gibi gösterilerek edebiyata sokulduÄŸunu belirtiyor; “korsan çeviriler”de bu çerçevede yer alıyor.
Çevirmen, kolayca kaçınabilir mi ikinci dil çevirisinden? Hayır. İş alanının dar olduÄŸu, çevirmenliÄŸin mesleki koÅŸullarının zengin olmadığı bir ortamda, iÅŸ iÅŸtir çoÄŸu zaman. Sorun, asıl olarak kültürün ve iÅŸi bu ÅŸekilde tanımlayanların yapılanmasında; ürünün dolaşım serbestliÄŸi için deÄŸerler ve ölçütler birçok alanda gözardı ediliyor.
Peki, çevirmen ikinci dil çevirisini “intihal” alanında daha saÄŸlam bir yere çıkartabilir mi? Evet, çevirisinde kaynağını belirtmekte, mümkünse çevirisine çalışma yöntem ve sürecini açıklayıcı bir önsöz yazmakta, bir özgün dil uzmanının danışmanlığını almakta ısrar ederse, çıkartabilir.
Ama, çevirmen her zaman farkında olabilir mi ikinci dil çevirisinin? Hayır, kaygıları farklı bir alana yönelik olduÄŸundan, dil hünerini sergilemek ya da dil uzmanlığını kullanmak üzere çalıştığından sorunun farkına varmayabilir. Metinler çoÄŸu kez çok katmanlı gelebilir. ÖrneÄŸin, ben, Beethoven’in ünlü sözlerinden oluÅŸan kısa bir derlemenin çevirisini yaptım. Ancak çok sonraları, aslında Almanca olan bir metnin İngilizce derleme çevirisinden çeviri yaptığımın ayırdına varabildim. Bunun ardından, bir baÅŸka ikinci dil çevirisi yapmayı gerekli gördüÄŸüm, Werner Sombart’ın Almanca metninin İngilizce çevirisinden çeviri yaptığım zaman, çeviriye yazdığım önsözde hangi çeviriden yararlandığımı, çeviriyi ikinci dilden yapma nedenimi ve özgün dilden bir çevirinin de gerekli olduÄŸu düÅŸüncemi açıkça belirttim.
İntihalin kültür içindeki yeri, egemenliÄŸi çok geniÅŸ; sinemada bunun çok ÅŸaşırtıcı örnekleri var; edebiyatta örnekleri olduÄŸu ortada; ama insan bu alanda tanımlama yapmaya çalıştığı zaman, bir girdaba düÅŸüyor bir yanıyla, sonuçta birçok dini yapısını eski bir yapının yenilenmesiyle ortaya çıkarmış, kiliseleri camiye dönüÅŸtürmüÅŸ bir kültürün içinde yaşıyoruz. Belki de intihalin, öykünmenin, yenilemenin insan hayatında ahlak alanından ayrı olarak tanımlanması gereken bir yeri var: DoÄŸunun hayatında Batının hayatından farklı olan bir ÅŸeyler var, yerleÅŸtiÄŸi yeri tahrip etmeyip içine alıyor, baÅŸkası saymayıp kendine katıyor.. belki de.. her koÅŸulda intihal çevresinde düÅŸünecek çok ÅŸey var.
Gogol, Ölü Canlar çerçevesinde intihal tanımı ve küçük bir çeviri tarihçesi için bkz. Çevbir Ölü Canlar Atölyesi rapor eki, “ÖLÜ CANLAR: ÖLÜ ÇEVİRİLER“.
