Daha önce adını sanını hiç duymadığım, önümde yepyeni bir araÅŸtırma alanı açacak, yüksek lisans yahut doktora tezi aÅŸamasında üzerinde çalışabileceÄŸim, eski tarihli bir kaynakça arıyordum. Önce idefix’e baktım, fazla sayıda sonuç yok. Bir umut gittigidiyor’a baÅŸvurduÄŸumda ise yaklaşık yüz sonucun yarısını Atatürk kaynakçaları ve Ermeni meselesine iliÅŸkin kaynakçalar oluÅŸturuyordu. Hazıra konup araÅŸtırmayı oldu bittiye getirmeyi kafaya koymuÅŸum ya, sonunda google’da “çeviri kaynakçası†aramaya karar verdim. İlk çıkan sonuçlardan ikisi Zaman Gazetesi’nin internet sitesinde, Hilmi Yavuz’a ait yazılardı. İki yazıyı da merakla açtım tarayıcımda. Önce yakın zamanda yazılanı okumuÅŸum: 27 Nisan 2011 tarihli “Bir ‘Çeviri Åžiirler Kaynakçası’ Gerekiyor!†yazısı.
Yazı, bu alandaki eksikliÄŸe dem vurarak açılıyor, mevcut ihtiyacın giderilmesi için gereken çabanın muzzamlığını göz önünde bulundurarak en azından dönemlere ayrılmış kaynakçalar ile bir adım atılması gerekliliÄŸini dile getiriyor. Daha sonra Rilke’nin Sancakdar ÅŸiirinin farklı çevirilerinden, çevirmenlerinin eski çevirilerden bîhaber oluÅŸundan yakınıyor. Sonrasında, daha da ilginç bir örnek vererek Asım Bezirci’nin Orhan Veli çevirileri derlemesinde Hayyam’a ait olarak tanıtılan ÅŸiiri Fethi Naci’nin Yahya Kemal’e atfetmesinden, oysa Kemal’in bu dörtlüÄŸü Lâedrî’den çevirdiÄŸini söyleyip söz konusu metnin esasında Mevlana’ya ait olduÄŸundan bahsediyor ki muhteÅŸem bir iz sürüÅŸ. Tam da Pym’in bahsettiÄŸi “çeviri arkeolojisiâ€ne bir örnek!
Ne var ki, arama sonuçlarında karşımıza çıkan 22 Kasım 2006 tarihli “Çeviri ÅŸiirler kaynakçası: Hangi ÅŸiir kimin?†yazısına bakacak olursak, daha erken tarihli olan bu yazının aÅŸağı yukarı yarısının 2011 tarihli metne birkaç ufak deÄŸiÅŸiklik ile aktarıldığını göreceÄŸiz. Örnekler ile gösterelim iyisi mi.
Örnek 1 – 2006 tarihli yazı
“Bir örnek vereyim: Rilke’nin ‘Sancakdar’ını Almanca’dan dilimize çeviren Oruç Aruoba’ya, bu ÅŸiirin daha önce, hem de 1940’lı yıllarda çevrildiÄŸini söylediÄŸimde çok ÅŸaşırdığını hatırlıyorum. ‘Sancakdar’ın kendisinden çok önce, Sabahattin Ali tarafından çevrildiÄŸini, bu çevirinin ‘Tercüme Dergisi’nin 9. sayısında yayımlandığını söylediÄŸimde daha da çok ÅŸaşırdı idi. Üstelik, Oruç’unki Türkçe’de ikinci ‘Sancakdar’ çevirisi de deÄŸildi: Vural Ülkü’nün de bir ‘Sancakdar’ çevirisi vardı; o da, ‘Tercüme Dergisi’nin 83. sayısında yayımlanmıştı…â€
Örnek 1 – 2011 tarihli yazı
“Bir örnek vereyim: Rilke’nin Sancakdar’ını çeviren Oruç Aruoba’nın, ona bu ÅŸiirin Türkçe’de daha önce birkaç defa çevrildiÄŸini söylediÄŸimde, ÅŸaşırdığını hatırlıyorum. Sancakdar, Sabahattin Ali tarafından çevrilmiÅŸ, bu çeviri Milli EÄŸitim Bakanlığı’nın Tercüme Dergisi’nin 9. sayısında yayımlanmıştır. Tercüme Dergisi’nde Sancakdar’ın bir çevirisi daha vardır: Dergi’nin 83. sayısında yayımlanan Vural Ülkü çevirisi…”
Örnek 2 – 2006 tarihli yazı
“Sırası gelmiÅŸken bir de düzeltme yapayım: Orhan Veli’nin ‘Bütün Åžiir Çevirileri’nde (1. basım, Can Yayınları, 1982), Asım Bezirci’nin Ömer Hayyam’a aitmiÅŸ gibi gösterdiÄŸi 7. rübai, Hayyam’ın deÄŸildir. Fethi Naci, ‘EleÅŸtiri GünlüÄŸü’nde (Özgür Yayınlar, 1986, s. 155) Yahya Kemal’in ‘Rübailer ve Hayyam’ın Rübailerini Türkçe SöyleyiÅŸ’ adlı kitabından yola çıkarak bu rübainin Hayyam’a ait olmadığını, haklı olarak, belirtir. Ancak Fethi Naci’nin de yanıldığı, bu rübaiyi Yahya Kemal’in sanmış olmasıdır. Oysa Yahya Kemal’in kitabında, söz konusu rübai, ‘Laedri’den’ baÅŸlığıyla yayımlanmıştır. Yahya Kemal, anlaşılan, bu rübainin kime ait olduÄŸunun bilinmediÄŸini düÅŸünmüÅŸ olmalı.
Hemen belirteyim: Asım Bezirci’nin Ömer Hayyam’a, Fethi Naci’nin Yahya Kemal’e, Yahya Kemal’in de ‘Laedri’ye atfettiÄŸi bu rübai, Mevlana’ya aittir. Nitekim, ‘Biz aÅŸka tapanlarız müselman baÅŸka’ dizesiyle baÅŸlayan bu rübai, M. Nuri Gençosman’ın ‘Mevlana’nın Rübaileri’nde (306. rübai), Asaf Halet Çelebi’nin ‘Mevlana’nın Rübaileri’nde (s.117) ve A. Kadir’in ‘Bugünün Diliyle Mevlana’sında (s.103) yer almaktadır. â€
Örnek 2 – 2011 tarihli yazı
“Sırası gelmiÅŸken eÄŸlenceli bir durumu aktarmak istiyorum. Asım Bezirci’nin, Orhan Veli’nin Bütün Çeviri Åžiirleri’nde, Hayyam’a ait olarak gösterilen 7. rübai, gerçekte Hayyam’ın deÄŸildir. Fethi Naci, Yahya Kemal’in Rübailer ve Hayyam’ın Rübailerini Türkçe SöyleyiÅŸ adlı kitabından yolaçıkarak, bu rübainin Hayyam’a ait olmadığını, haklı olarak, bildirir. Ancak Fethi Naci’nin de yanıldığı, bu rübaiyi Yahya Kemal’in sanmış olmasıdır. [EleÅŸtiri GünlüÄŸü, Özgür Yayınlar, 1986, s. 155.] Yahya Kemal’in kitabında ise sözkonusu dörtlük, Lâedrî’den baÅŸlığıyla yayımlanmıştır.
Hemen belirteyim: Asım Bezirci’nin Hayyam’a, Fethi Naci’nin Yahya Kemal’e, Yahya Kemal’in de Lâedrî’ye atfettiÄŸi bu rübai, gerçekte Mevlânâ’nındır. Nitekim ‘Biz aÅŸka tapanlarız, müselman baÅŸka’ diye baÅŸlayan bu rübai, M.Nuri Gencosman’ın Mevlânâ’nın Rübaileri’nde (306: rübai), Asaf Halet Çelebi’nin Mevlânâ’nın Rübaileri’nde (s. 117) ve A.Kadir’in Bugünün Diliyle Mevlânâ’sında (s. 103) yer almaktadır.â€
İki metnin bütününe karşılaÅŸtırmalı bakacak olursak benzer baÅŸka cümlelerin de olduÄŸu görülebilir. Yine de kafaları esas olarak karıştıran, 2006 tarihli yazıdaki örneklerin “daha önce de yazdım†denerek verilmesi. Yoksa bu tarihten önce, buna benzeyen bir baÅŸka yazı daha mı vardı? Yani, birbirine yüzde elli oranında benzeyen en az iki yazı mı yayımlanmış aynı gazetede dört sene ara ile? Bu durumda ÅŸu soruyu sormak gerekiyor: Acaba yeni bir “Çeviribilim yazıları kaynakçası†yahut “çeviri eleÅŸtirisi kaynakçası†mı yayımlanmalı en yakın zamanda? Yoksa insan, bir yazının daha önce yazılıp yazılmadığını, yazıldı ise kaç kere yazıldığını nasıl bilecek?
