(Hükümet krizinin çıktığı günden bu yana, medya, yabancı medyalardan (örn. New York Times, Observer gibi gazetelerden), gündemi yorumlamak üzere çeÅŸitli çeviriler yapıyor. Ağırlıkla Amerikan ve İngiliz basınının köÅŸe yazıları, yerel medyanın yorumlarını destekleyici bir tarzda çevriliyor, deÄŸerlendiriliyor. Çeviri, siyasetin önemli bir aracı haline geldi. İlginç bir durum bu; sözgelimi İngiliz basını gündemini deÄŸerlendirmek üzere çeviriye baÄŸlı deÄŸilken, çok deÄŸiÅŸik siyasi eÄŸilimler, Türkiye’de çeviriye bağımlılıklarını sergiliyorlar.

[Çarpıcı bir örnek: Vakit gazetesi, 22 Mayıs 2007; solda mitinglerin “dış kaynaklı olduÄŸunu” öne süren bir yerli, saÄŸda “askeri kaynaklı olduÄŸunu” öne süren Observer makalesi çevirisi, ortada miting.]
Çeviri köÅŸe yazılarının bir kısmında öne çıkan tuhaf bir vurgu var: yabancı yazarların bazıları, mevcut yönetimle AB süreci arasında bir iliÅŸki kuruyor, yönetimin üyelik sürecine özel ve olumlu bir katkıda bulunduÄŸunu öne sürüyor; bu çevirileri öne çıkaranlar da, benzer görüÅŸleri dile getiriyor. Fakat çeviri deÄŸil, telif bir eser, günümüzü çok daha önceden, 1974 yılından, oldukça kapsamlı bir ÅŸekilde deÄŸerlendirmiÅŸ ve AB’yle gümrük birliÄŸi anlaÅŸmasının imzalanacağı tarihi de, 1990’lar sonrasında Türkiye’nin pan-İslamcılık, pan-Türkçülük, pan-Avrupacılık gerilimi içinde kalacağını da ve bu gerilimden çıkmanın yollarının aramanın gerektiÄŸini de dile getirmiÅŸti. Bu kaynak, DoÄŸan AvcıoÄŸlu’nun 1974 yılında yayınladığı, Milli KurtuluÅŸ Tarihi adlı üç ciltlik, yaklaşık 2000 sayfalık kitabı ve bu kitabın 1974 yılındaki altbaÅŸlığı, AB sürecinin yönetimlerden bağımsız bir süreç olduÄŸunu dile getirmek üzere, “1838’den 1995’e”.
AvcıoÄŸlu’nun görüÅŸlerine, çözüm olarak getirdiÄŸi önerilere katılmak gerekmiyor, fakat her koÅŸulda, günümüzün zayıf tartışmalarından, ihraç fazlası tiÅŸörtler gibi giymek zorunda kaldığımız günümüz medyasından çok daha kapsamlı bir bakış açısını, telif bir eserle getirdiÄŸi reddedilemez. AÅŸağıda alıntılanan (3. kitap, 1706-32, dipnotlar çıkartıldı) bölümde AvcıoÄŸlu, 1974 yılında, 1995 Türkiye’sine yönelik bir tür sosyo-bilimkurgu ya da gelecekbilimcilik denemesi yapıyor: medya tekelleÅŸmesi ve terör ağı gibi günümüzün temel bazı sorunları yer almıyor bu deÄŸerlendirmede, çevirinin kültür içinde gitgide öne çıkan yeri de öngörülmüyor, fakat çevre sorunları ve nükleer enerji felaketi konu ediliyor; ve her koÅŸulda ekonomik ve siyasi açıdan deÄŸiÅŸik bir yaklaşım görünüyor – ve en önemlisi, AB sürecinin tarihsel zemini çiziliyor, bu zeminde mevcut herhangi bir yönetimin deÄŸil, sistemin genel karar ve tutumlarının belirleyici olduÄŸu sergileniyor. Çözüm gerçekten Atatürkçü çizgide mi, böyle bir dünya görüÅŸünün temelleri saÄŸlam mı, AvcıoÄŸlu’nun getirdiÄŸi öneriler doÄŸru mu, ayrı bir tartışma; önemli olan medya çevirilerinin birçok önemli telif eserleri unutturmaya baÅŸlamış olması; buna karşılık eski telif eserlerin birçoÄŸunun günümüzü yorumlamak açısından, güncel medya çevirilerinden daha güncel ve iÅŸlevsel olabilmesi; sonuçta eski birçok çeviri de günümüzün telaÅŸlı çevirilerinden daha büyük bir dilsel zenginliÄŸe, yaratıcılığa sahip deÄŸil mi? -Sabri Gürses.)
| Milli KurtuluÅŸ Tarihi 1838’den 1995’e (3), DoÄŸan AvcıoÄŸlu |
…
LOZAN’DAN ANKARA ANTLAÅžMASI’NA…
Biz Avrupa trenindeyiz, bu trenden inmeyeceÄŸiz…
12 Kasım 1972, SÜLEYMAN DEMİREL
Menderes Hükümeti, 1959 yılında, Tanzimat Batıcılığı anlayışı içinde ve «aman, sonra yalnız kalırız» korkusuyla, OrÂtak Pazar’a katılmak için baÅŸvurur. Devlet Planlama TeÅŸkilâtı’nın İktisadî Kalkınma Vakfı’nın Ortak Pazar konulu toplanÂtısı için hazırlanan raporuna göre, katılma kararı tamamen siÂyasal amaçla alınmıştır: 1959 yılında katılma kararı verilmiÅŸÂtir, fakat devlet arÅŸivinde bulunan Ortak Pazar ile ilgili ilk araÅŸtırma 1963 tarihini taşır! Dört yıllık gecikmeyle yapılan bu araÅŸtırmada da katılma kararı baÅŸlıca ÅŸu gerekçeye dayanÂdırılır:
«Türkiye, Batı Dünyası’na mensuptur».
Bu anlayışla, DışiÅŸleri Bakanlığı, Planlama raporuna göÂre, «her ne koÅŸulla olursa olsun Ortak Pazar’a girmek» için çalışır. Ve nihayet 1923’te Lozan’ı imzalayan ismet PaÅŸa, kırk yıl sonra 1963’te Ankara AntlaÅŸması’nı imzalar. Lozan’ da gümrük bağımsızlığı için en sert mücadele verilir, Ankara AntlaÅŸması ile gümrüklerden ve dış ticaret korumalarından vazgeçilir. Lozan’da kapitülasyonlara ek gelen 1838 Ticaret AnlaÅŸması’nın Türkiye’yi sömürgeleÅŸtirdiÄŸi ileri sürülür, bunÂları kaldırma yolunda en kıyasıya savaÅŸ yapılır; 1963 AntlaÅŸması’nda ise, 1838 Ticaret AnlaÅŸması’na egemen olan ekonoÂmik liberalizm öÄŸretisi kabul edilir…
Denilebilir ki, kapitalizmin çok milletli ÅŸirketler egemenÂliÄŸindeki eÅŸit olmayan iliÅŸkiler sisteminden çıkmak için devÂletçilik politikasıyla üç-beÅŸ yıllık çok kısa süreli bir çaba gösÂterdikten sonra, dış politikasını tam deÄŸiÅŸtirip, askeri ve ekoÂnomik yardım yakarışlarıyla bu bağımlı iliÅŸkilere gönüllü atıÂlışın, Ankara AntlaÅŸması doÄŸal sonucudur. Bu görüÅŸte büyük gerçek payı vardır. Fakat 1838 Ticaret AnlaÅŸması ile simÂgelenen Tanzimat Batıcılığını 1923’te Millî Misak ilkesine dayanarak reddeden ve tam bağımsızlık çabasındaki Cumhuriyet’in temellerini Lozan’da atan ismet PaÅŸa’nın 1963’te, günümüzün koÅŸullarına uydurulmuÅŸ 1838 anlaÅŸmasının «tam bağımsızlık» koÅŸullarındaki bir benzerini imzalaması, yine de nereden baÅŸlanıp nereye dönüldüÄŸünün çarpıcı bir belgesiÂdir.
Prof. Gülten Kazgan, «Ortak Pazar ve Türkiye» kitaÂbında her iki antlaÅŸmanın bir karşılaÅŸtırmasını yapar. Kazgan’a göre, iki antlaÅŸmanın da temel ilkesi, geliÅŸme düzeyleri çok farklı ülkeler arasında serbest ticaretin, her iki yana da yarar saÄŸlayacağı iddiasıdır.
Bu ekonomik görüÅŸün yanı sıra, «Rusya düÅŸman, Batı AvÂrupa dost» görüÅŸü, her iki antlaÅŸmanın siyasal temelini teÅŸkil eder. Lord Palmerston, 25 Mayıs 1839 tarihinde, İngiltere ile serbest ticaretle baÄŸlanan Türkiye’yi yalnız düÅŸmanlarına karÂşı deÄŸil, dostlarına karşı bile koruyacağını Fransız Hükümeti’ ne yazar :
«… Ortak politikamızın amacı, Avrupa’nın korunmasıdır… Osmanlı İmparatorluÄŸu’nun korunması amaç kabul ediÂlince, onu hem dostlarına, hem düÅŸmanlarına karşı korumak zorundayız!»
Palmerston, Rusya ile Osmanlı İmparatorluÄŸu’nun dostÂluk kurmuÅŸ olabileceÄŸini, bunu yıkmak gerektiÄŸini belirterek yazısına devam eder.
Bu genel siyasal amaç çerçevesinde, 1838 ve 1963 serbest ticaret antlaÅŸmaları birbirine çok benzer. Bu benzeyiÅŸi, yine Prof. Gülten Kazgan’ın incelemesinden izleyelim:
1 – AntlaÅŸmanın amacı: Her ikisinde de serbest ticaret.
2 – Tekellerin kaldırılması: Tarım ve sanayi alanındaÂki bütün tekeller kalkacaktır (1838). Devlet ticaret tekelleri giderek yeni düzene uydurulacak ve GeçiÅŸ Dönemi sonunda, üye devletler vatandaÅŸları arasında, pazarlama ya da hamÂmadde saÄŸlanması konusunda bir ayırım kalmayacaktır (1963).
3 – Yabancılara eÅŸit muamele : Türkiye’de mal alıp yine orada satan yabancı tüccar, iç ticaretle uÄŸraÅŸan en ayrıcalıklı Osmanlı uyruklu tüccardan fazla vergi ödemeyecektir (1838).
Uyrukluk nedeniyle ayırım olmayacaktır (1963).
4 – İhracat ve ithalât vergilerinin kaldırılması.
– Yabancılara serbest ticaret yetkisi: Yabancı tüccar Osmanlı ülkesinin her tarafına, yabancı ülkelerden gelen malÂları serbestçe götürebilir (1838). Uyrukluk nedeniyle ayırım yapılamaz (1963).
6 – Hakların yaygınlaÅŸtırılması.
7 – Ticaretin aÅŸamalı olarak liberalleÅŸtirilmesi.
8 – Denetleme yetkisi.
1838 ve 1963 antlaÅŸmalarının madde madde karşılaÅŸtırılÂmasının belki de bir anlamı yoktur. Önemli olan, Ortak PaÂzar ülkelerinde üslenmiÅŸ çok milletli ÅŸirketlere, Türk ekonoÂmisinin belli bir süre içinde, giderek tam açılmasıdır.
Bu açılış, geciktirilebilirdi. Fakat bir an önce, Batı ailesi ile tam bütünleÅŸmek için, ekonomik açılışı giderek gerçekleÅŸÂtiren karma protokol 1970 Kasımında imzalanır. Devlet PlanÂlama TeÅŸkilâtı, bunu «Lozan AntlaÅŸması’ndan beri en önemÂli milletlerarası antlaÅŸma» diye niteler. DPT’ye göre, bu kaÂrar da «Avrupa ailesindeniz» biçimindeki Tanzimat Batıcılığı zihniyetini yansıtan siyasal nedenlerle alınmıştır.
Damat Ferit’in 1919’da galip devletlere sunduÄŸu muhÂtıradaki Batıcılık anlayışıyla, Ortak Pazar’a kapılanma görüÅŸü arasında pek az fark vardır. Bu kitabın önsözünde yer verÂdiÄŸimiz Damat Ferit muhtırasını bir kez daha hatırlatalım :
«Türkler, Avrupa uygarlığının yararlarını kavradıkları gün, bir seri reformlar yapmaktan çekinmemiÅŸlerdir. Bu BatılılaÅŸma hareketlerinin sonuçlarını, o kadar çabuk almışlardır ki, yirmibeÅŸ yıldan kısa bir zaman zarfında Türkiye, Avrupa milÂletleri ailesine alınmıştır. Böylelikle elde ettikleri parlak duruÂmu hâlâ hatırlayan Türkler, Batının büyük devletlerinin yardıÂmıyla ileri hareketlerine devam etmeyi istemektedirler».
Tanzimat’ı izleyen Batıcılık döneminde «Avrupa ailesi» içindeki Türkiye’nin yeri belliydi, Ortak Pazar ailesi içindeki Türkiye’nin yeri ne olacaktır? Bu soruya bir karşılık aramadan önce, kapitalist dünyadaki son geliÅŸmelere kısaca bir göz atÂmakta yarar vardır.
ÇOK MİLLETLİ ŞİRKETLER DÜNYASI
Birkaç yüz çok milletli ÅŸirket, kapitalist dünya üzerinde egemenliÄŸini kurmuÅŸtur: 1971 yılında dünya toplam ihracatı 310 milyar dolardır, bu ÅŸirketlerin kapitalist dünyadaki toplam üretimi 330 milyar dolardır. Yalnızca ABD kökenli ÅŸirketlerin dış ülkelerdeki üretimi 275 milyar dolardır. Rand Corporation’ un bir incelemesine göre, 2000 yılında ABD, bilimsel denilen sanayileri ve hizmetleri kendi ülkesinde tutacak, geri kalan sanayi üretimini dış ülkelerde yapacaktır.
Ortak Pazar, en yüksek gümrük himayesini kurarak malÂların girmesini belki engelleyebilirse de, sermaye ve teknoloji, ABD’den rahatlıkla Avrupa’ya akmakta ve kilit sanayilere yerÂleÅŸebilmektedir. Avrupa’nın çok milletli ÅŸirketleri de, Ortak Pazar’a sığmamakta, dünyaya ve özelikle ABD’ye yayılmakÂtadır. Philips, Fiat, Unilever, Volkswagen vb. ile Avrupa’da kimya, ilâç ve petrol sanayisinin büyük devleri, Ortak Pazar sınırlarım çok aÅŸan dünya ÅŸirketleridir. Bu dünya ÅŸirketleri, araÂlarında sert rekabet de etseler, pazar kavgaları da yapsalar, bu daha çok yenilikler, icatlar ve pahalı reklâm kampanyaları yoluyla olmaktadır. Aslında bu çok milletli ÅŸirketler arasında çok çeÅŸidi biçimlerde bir iÅŸbirliÄŸi ve ortak giriÅŸimler kurulÂmaktadır. ÖrneÄŸin ünlü Standard Oil of New Jersey, Shell, Ugine-Kuhlman, Elf-Union, FİNİ ile 20’den fazla iÅŸtirak kurÂmuÅŸtur. I.C.I.’nin Avrupa’da önde gelen büyük kimya sanayisi firmalarıyla ortaklıkları vardır. Shell, sözde rakibi olan B.P., Esso, Texaco vb. ile pek çok ortak giriÅŸimlere sahiptir. Ortak Pazar içindeki ÅŸirketlerin kurdukları sermaye ortaklıklarının yüzde 65’inden fazlası, Ortak Pazar dışındaki ÅŸirketlerle yapılÂmıştır466. ÖrneÄŸin İtalyan Fiat grubu, dünyanın en büyük taÂrım araçları üreticisi John Deere ile yarı yarıya hisselerine saÂhip oldukları bir ÅŸirkel kurmuÅŸlar ve Ortak Pazar’ın tarım araçÂları ve inÅŸaat makineleri yapan tesislerini bu ÅŸirkette toplamışÂlardır. En büyük Amerikan bankaları, Ortak Pazar’da saÄŸlam biçimde yerleÅŸmiÅŸlerdir. ÖrneÄŸin Chase Manhattan (Newyork), National Westminster (İngiltere), Royal Bank (Kanada), Landesbank Girozentrale (Almanya) Londra’da Orion adlı üç ÅŸirket kurmaya gitmektedir. Bunlardan birincisi banker yatırımlarla, ikincisi orta vadeli kredilerle, üçüncüsü koordinasyon ve planÂlama ile uÄŸraÅŸacaktır. Londra’da kurulan Milletlerarası AtlanÂtik Åžirketi, İtalya, Fransa, Hollanda, İngiltere ve ABD bankaÂlarım biraraya getirmektedir. U.S.S.I.F.I., Fiat, United Steels Corporation (dünyanın en büyük çelik firması), üç büyük İtalÂyan malî kurumu, İsviçre Alcareg ve Fransız Lezard Freres ÅŸirketi tarafından meydana getirilmiÅŸtir.
Kısaca, Ortak Pazar – ABD rekabeti denirken, Avrupa ve ABD’nin -buna Japonya’yı da katmak gerekir- çok milletli ÅŸirketleri arasında pek çeÅŸitli ortaklıklar ve iÅŸbirliÄŸi kurulmakÂtadır. Avrupa’nın İsviçre, Hollanda gibi ufak memleketleri Nestle, Ciba – Geigy, Hoffmann – La Roclıe, Sandoz, Oerlikon -Bührle, Philips, Unilever vb. gibi bir sürü çok milletli ÅŸirkete sahiptir. Fakat bu ülkeler, politik ve askerî bir ağırlıktan yokÂsundur. Bu nedenle, dünyadaki yatırımlarının korunması için ABD’nin askerî ve politik gücüne sığınmışlardır. Hatta İngilÂtere dahi, bu durumu kabul etmiÅŸtir. Bu ülkeler, Ortak Pazar’ dan çok, Atlantik baÄŸlarıyla baÄŸlıdırlar.
Bu durumda ABD – Avrupa rekabeti bir hayalden mi ibaÂrettir? Fransız iktisatçısı Michel Bosquet, bu soruya hem evet, hem hayır cevabını vermektedir: Avrupa kapitalizmi -özellikle Alman ve Fransız kapitalizmi -ABD İmparatorluÄŸuma benzer biçimde çok milletli bir sanayi imparatorluÄŸu kurmaya çalışÂtığı sürece bu rekabet vardır. Henüz daha ABD’nin devleÅŸmiÅŸ çok milletli ÅŸirketleriyle boy ölçüÅŸemiyecek olan, fakat bu boÂya eriÅŸmek isteyen Fransız ve Alman firmaları, önce kendi milli pazarı ve Ortak Pazar içinde gürbüzleÅŸmek istemektedirler. Bunlar, hiç deÄŸilse iyice güçleninceye kadar, Amerikan ÅŸirÂketlerine Ortak Pazar’ın kapanmasından yanadırlar. Dış yaÂtırımlarını da artırmaktadırlar. Avrupa’nın çok daha büyük cüsseli çok milletli ÅŸirketleri ise, bu «Ortak Pazar milliyetçiliÄŸiÂne» karşı çıkabilirler. Atlantizm’in savunucusu olabilirler. Ne var ki, «Ortak Pazar milliyetçisi» büyük ÅŸirketlerin Asya ve
Afrika’daki yatırımlarının jandarmalığını kim yapacaktır? Son petrol bunalımı Avrupa’nın askerî güçsüzlüÄŸünü göstermiÅŸtir. Kissinger, «Avrupa, dünya çapında bir stratejinin askerî ve poÂlitik araçlarından yoksundur» demektedir. Ortak Pazar ülkeÂleri bir Avrupa devletine yönelerek, dünya jandarmalığını yaÂpacak ve ABD ile rekabet edecek bir askerî-politik güç geliÅŸÂtirebilecek midir? Atlantik’e açılmış çok milletli Avrupa kökenÂli ÅŸirketler bir Avrupa devletinin bu rekabette desteÄŸini arayaÂcaklar mıdır? Yoksa Avrupa firmaları, Amerikan firmalarının yanı sıra, Amerikan hegemonyasında, dünya çapında aynı straÂtejiyi izlemeye mi yöneleceklerdir? Dünya kapitalizminin birÂliÄŸi, böylece gerçekleÅŸecek midir?
Bu soruya henüz kesin bir cevap verilemezse de, büyük firmalar düzeyinde ortak giriÅŸimler yoluyla ABD – Avrupa büÂtünleÅŸmesinin, Avrupa içi bütünleÅŸmeden daha hızlı geliÅŸtiÄŸi söylenebilir. Bu konuda «Avrupa’ya Karşı Ortak Pazar» kitabıÂnın yazarı Michel Rocard ve arkadaÅŸları, Avrupa «millî devÂletlerinin, milletlerarası kapitalizmin bekçileri durumuna düÅŸÂtüklerini iddia ederler:
«Kapitalist dünya hükümetleri, gittikçe daha azalan ölÂçüde, klasik anlamda emperyalizmi dile getireceklerdir. Bu hükümetlerin tek iÅŸleri, egemenlikleri altındaki topraklar üzeÂrinde, milliyet ayırımı yapmaksızın, her kapitalist giriÅŸime iyi çalışma koÅŸullarını saÄŸlamak olacaktır. Her hükümet, kökenini araÅŸtırmadan, büyük firmaların sözcüsü durumuna gelecektir. Bu firmaların çıkarlarını üstün kılmak için bir dünya hükümeÂtine ihtiyaçları yoktur: Her ülkede, genellikle kapitalizmin çıÂkarlarını tehdit edenlere karşı, kapitalist topluluÄŸun çıkarlarını koruyan hükümetlerin varlığı yeterlidir… Yeni Kaledonya’da Fransız Hükümeti, Angola’da Portekiz Hükümeti, yalnızca Fransız ya da Portekiz firmalarının çıkarlarını savunmaz. Her iki hükümet de genellikle kapitalizmin bekçileri gibi davraÂnırlar ve kâr ekonomisinde zarar verilmesini engellerler».
Bu görüÅŸlerin geçerliliÄŸi üzerinde bir tahminde bulunacak deÄŸiliz. «Avrupa kökenli» çok milletli ÅŸirketlerle, «ABD köÂkenli» çok milletli ÅŸirketler, kendi pazarları ve dünya pazarÂları üzerinde çatışabilirler, ya da «Atlantik» uzlaÅŸmasına vaÂrarak, «Üçüncü Dünya» ülkelerinin karsısına tek blok olarak dikilebilirler. Fakat her iki durumda da, «mazlum ülkeler», kökeni ne olursa olsun, çok milletli ÅŸirketler gerçeÄŸi ile karşı karşıya kalacaklardır. Bugün Türk ekonomisi zaten, kökeni ne olursa olsun, patent, lisans ve know-how anlaÅŸmalarıyla ve sermaye yatırımlarıyla bu çok milletli ÅŸirketlerin kontrolüne geniÅŸ ölçüde düÅŸmüÅŸtür. Avrupa ya da Amerika kökenli oluÅŸÂları bu ÅŸirketlerin davranışlarına bir etki yapmakta deÄŸildir. ÖrneÄŸin Brezilya’da İngiltere ya da İsviçre ilâç firmalarının kolları, aşırı tekel kârlarıyla, hizmetlerini ve mallarını satmakÂtadırlar. Kâr transferleri güçleÅŸince, teknik bilgi ve hammadde tekelini elinde tutan «ana ÅŸirket», bunların satış fiyatlarını yükselterek, yavru ÅŸirketler pek az kâr etseler dahi, bu yoldan görünmez büyük kârlar elde etmeyi baÅŸarmaktadır. Åžöyle ki, ana ÅŸirket, Hindistan’daki ya da Arjantin’deki «yavru» ÅŸirÂketlerine, amortismanları çoktan tamamlanmış eski makineleÂrini, kat kat yüksek fiyatla satabilir. Patent, lisans ve «yöneÂticilik» hizmetlerini aşırı fiyatlarla kiralayabilir. Ana ÅŸirketin hammadde ve öteki bileÅŸiklerini almaya onları bağımlı kılaÂbilir. Kısaca yerli görünüÅŸte yavru ÅŸirket, ana ÅŸirketin tutsak müÅŸterisi durumuna getirilebilir. Yerli ÅŸirket, hiç kâr gösterÂmese bile, ana ÅŸirket büyük kârlar saÄŸlayabilir.
BirleÅŸmiÅŸ Milletler’in son bir raporuna göre, Üçüncü Dünya’daki yavru ÅŸirketler, patent, lisans ve «çeÅŸitli hizmetler» olaÂrak, azgeliÅŸmiÅŸ ülkelere giden yeni yatırımların yansına yalan bir ücret ödemektedirler. Ayrıca bundan daha az olmayan hammadde ve çeÅŸitli bileÅŸikler için ödenen aşırı fiyatları heÂsaba katmak gerektir. Yavru ÅŸirketlerin yüzde 10’u aÅŸan kârları ve transferleri, daha sonra gelmektedir. Asıl büyük kârlar, görünmeyenlerdir. Resmen görünen kârlar dahi, yine önemli rakamlara ulaÅŸmaktadır. BirleÅŸmiÅŸ Milletler istatistiklerine gö
re, çok milletli ÅŸirketler, 1970 yılında Afrika’ya 270 milyon doÂlar yatırmışlar, 996 milyon dolar kâr transfer etmiÅŸlerdir. AsÂya’da 200 milyona karşı 2400 milyon, Güney Amerika’da (1968) 900 milyona karşı 2900 milyon dolar götürmüÅŸlerdir.468
Brezilya’da Planlama Bakanlığı da yapan ünlü iktisatçı Prof. Furtado’nun sözleriyle, çok milletli ÅŸirketler, bazı egzotik aÄŸaçlar gibidir :
«Bu aÄŸaçlar, belli bölgelere dikilince, bütün suyu toplar ve araziyi kuruturlar».
Ortak Pazar’a geçiÅŸ dönemine giren Türkiye, Ortak Pazar kökenli ya da Ortak Pazar ülkelerinde de üslenmiÅŸ çok milÂletli ÅŸirketlere korunma tedbirlerini giderek kaldırma yükümÂlülüÄŸünü almıştır. Bu açılış, Türk ekonomisini, çok milletli ÅŸirketlere iyice bağımlı duruma getirecektir. «Tekelci sermaye» diye iltifat edilen, aslında tekelci çok milletli ÅŸirketlerin iÅŸbirlikçisi olan büyük kapitalistlerimiz, iyice uydulaÅŸacaklardır. Türk ekonomisinin geliÅŸme kararlarını, Devlet Planlama TeÅŸkilâtı deÄŸil, Lüksemburg’ta, İsviçre’de, Belçika’da vb. merÂkeplerini kurmuÅŸ çok milletli ÅŸirketler alacaktır. Bu, tam baÂğımsızlık özleminden tam bağımlılığa geçiÅŸ demektir.
Devlet Planlama TeÅŸkilâtı, son bir çırpınışla, geçiÅŸ dönemini düzenleyen karma protokolü, bugünkü durumuyla, TürÂkiye’de petro-kimya dâhil kimya, makine imalât ve madenî eÅŸÂya sanayiinin geliÅŸmesini engelleyici nitelikte bulmakta, yeni koruyucu tedbirler istemektedir.
1995’İN AKDENİZ MODELİ
Bu gerçekleÅŸse bile, umut edilen nedir? Üçüncü BeÅŸ Yıllık Kalkınma Planı, yüzde 8 civarında bir kalkınma hızıyla 1995 yılında, 1970’in İtalya, Yunanistan ve ispanya gibi Akdeniz ülkelerinin düzeyine ulaÅŸmayı umut etmektedir. Tüketimin hızla artışı, tasarruf ve yatırım artış hızlarının tehlikeli biçimde düÅŸüÅŸü, yüzde 8 kalkınma hızını dahi bir hayal gibi göstermektedir. Bu baÅŸarılsa dahi, 1995’te bugünkü düzeyleÂrine ulaşılması planlanan Akdeniz ülkeleri, siyasal bakımdan faÅŸizme açık, tam bağımlı ve dengesiz bir geliÅŸme içinde buÂlunan Avrupa’nın azgeliÅŸmiÅŸ ülkeleridir.
Akdeniz ülkelerinin bugünkü görüntüsüne bakarak, Ortak Pazar içinde 1995 Türkiyesi’nin manzarası, fazla bir yanılgıya düÅŸmeden bugünden çizilebilir:
1838 Ticaret AnlaÅŸması ve Tanzimat’la birlikte nasıl Pera ve Kordon boyu ile İstanbul ve İzmir gibi liman ÅŸehirleri parÂlak bir görünüÅŸ kazandıysa, bu kez hızla geliÅŸmesi beklenen turizm ile birlikte, bütün Akdeniz kıyılan uzaktan bir cennet manzarası gösterebilir. EÄŸlenmek ve dinlenmek isteyen ön milÂyonlarca Batılı turist, sahillerimize akabilir. «MüÅŸteri daima haklıdır» kuralınca, bu birinci sınıf Avrupa vatandaÅŸlarını eÄŸÂlendirmek ve dinlendirmek için, garsonluktan geyÅŸalığa kadar geniÅŸ bir hizmet sektörü, kıyı kent ve köylerinde geliÅŸebilir.
Batılı turistler birinci sınıf Avrupalılar olarak Türkiye’ye akarken, Anadolu insanı ikinci smıf Avrupalı olarak, Ortak Pazar ülkelerinde beÄŸenilmeyen iÅŸleri yapmak için kuyruÄŸa girmekte devam eder. Almanya’nın 2,6 milyondan fazla yaÂbancı iÅŸçi kaldırmayacağı yolunda 1973’te aldığı karar, ÅŸimÂdiden büyük kaygı yaratmıştır. «AET’nin ortak üyesiyiz, iÅŸçi alımını durdurmayın» denince, Alman Büyükelçisinin, basın toplantısında verdiÄŸi karşılık ÅŸudur:
«Biz hükümet olarak Türk iÅŸçilerine iÅŸ saÄŸlamak zorunda deÄŸiliz. Böyle bir yükümlülüÄŸümüz yoktur… Türk iÅŸçileri OrÂtak Pazar ülkelerinde iÅŸ bulurlarsa kalacaklar, bulamazlarsa geri döneceklerdir.»
Büyükelçi Sonnenhal, yalnız bir vaatte bulunur. AlmanÂya’ya önceden iÅŸçi gönderen Yugoslavya, İtalya gibi ülkeler kalkınmışlardır, kendi iÅŸçilerini kendileri kullanacaklardır. AlÂmanya bu nedenle ileride, baÅŸkasını bulamadığından Türk iÅŸÂçisine baÅŸvuracaktır:
«Öteki ülkelerin sanayi kalkınması, Türkiye’den hızlıdır. Bu ülkeler, Türkiye’den daha hızlı sanayileÅŸtikleri için, iÅŸgüÂcünü kendi sanayilerinde kullanacaklardır. O yabancı iÅŸçilerin yerini de Türk iÅŸçileri alacaktır» 469
Almanya’da yabancı iÅŸçiler horlanmaktadır. Ghetto’larda yaÅŸamaktadır. Prof. Orhan Tuna’nın açıkladığına göre, Alman gazetelerinde ÅŸöyle ilânlar çıkmaktadır :
«Eski bir çiftlik binası, hayvanlar için ahır, ya da yabancı iÅŸçiler için mesken olarak kiralıktır».
Horlanmanın yanı sıra, Prof. Orhan Tuna, çeÅŸitli toplumÂsal sakıncalar çıktığını yazmaktadır:
«Yurt dışına göç nedeniyle, genel olarak aileler parçalanÂmakta, erkek dışarıda çalışırken, kadın ve çocuklar yurtta kalÂmaktadırlar. Bunun birçok toplumsal zararları olmaktadır. ÇoÂcuklar, Alman okullarında okudukları takdirde, tamamen kenÂdi toplumlarından kopmaktadırlar. Bunun yanında katolik kiliÂseler, Türk iÅŸçilerini dinlerinden ayırmak için korkunç gayret ve çaba harcamaktadırlar».
Bu ters koÅŸullara raÄŸmen, Alman Büyükelçisi, Almanya’da yapılan son bir araÅŸtırmada Türk iÅŸçilerinin yüzde 13’ünün yurtlarına dönmek istemediklerini saptadığını söyler. Alman Büyükelçisine göre, doktorlarımız, mühendislerimiz gibi «beÂyin takımı» Alman vatandaşı olmaya isteklidir:
«Çok yazık ki, sizin ÅŸiddetle gerek duyduÄŸunuz mühendisleriniz ve doktorlarınız Alman vatandaÅŸlığına geçmek istiÂyorlar».
Prof. Nermin Abadan’ın açıkladığı bir teknik eleman anÂketine göre, mühendis ve mimarlarımızın kamu kesiminde çaÂlışanlardan yüzde 71,4’ü, özel kesimde çalışanların ise yüzde 58,7’si yurt dışma göç etmeyi istemektedir. Kamu kesimi, müÂhendis ve mimarlarının üçte biri dışında, meslekleriyle de ilÂgisiz ne iÅŸ olursa yapmaya hazırdırlar. Bu durumda Prof. AbaÂdan haykırır:
«Yüzbinleri aÅŸan adale göçüyle Batı Avrupa’nın yedek iÅŸçi ordusunu güçlendirirken, ayrıca bu ülkelerin kurmay kuÂrullarını da beyin göçünü teÅŸvik yoluyla güçlendirirsek, kalÂkınmak için çırpman güzel Anadolumuzu kime bırakacağız? En deÄŸerli kaynağı olan yetiÅŸmiÅŸ insan gücünden isteyerek ve bilerek kendini yoksun bırakan bir ülke, yalnız çocuklar ve yaÅŸlılardan oluÅŸan bir nüfus, sâdece tüketime yönelik, dışa bağımlı bir bölge hâline gelmez mi?»
Türkiye’den bu beyin göçüne karşılık, Tanzimat BatıcıÂlığının liman kentlerinde geliÅŸtirdiÄŸi, Avrupalı tüccarlar, aracı ve komisyoncu Levantenler, yeniden türeyecektir. Kıyı kentÂleri kozmopolit bir görünüÅŸ kazanacak, «Gâvur izmir» simÂgesi yeniden doÄŸacaktır. “Gâvur İzmir”leri Türk yapmak için KurtuluÅŸ Savaşı verildiÄŸi, böylece bir tarihsel anı olacaktır.
İKİNCİ SINIF SANAYİ
Günümüzde sanayide de «ileri sanayi», «geri sanayi» ayıÂrımı yapıldığından, birinci sınıf sanayi Avrupa’da hızla geÂliÅŸirken, ikinci sınıf sanayi kıyıları hızla doldurabilir. ÅžimdiÂden pamuÄŸu iÅŸleyip satmak üzere İsviçre’den modern tezgâhlar almak için bir yarış vardır. Çukurova, XIX. yüzyılın Teksas’ı olmaya aday gözükmektedir.
Türkiye’de çok milletli ÅŸirketlerin tam egemenliÄŸi kurulmaÂsıyla, bir kısım sanayi kapılarını kapayabilir, bir kısım yeni faaliyet alanlarına kayabilir; fakat bu, bütün sanayi yıkılacak demek deÄŸildir. Türkiye’nin büyük holding kuruluÅŸları, zaten çoktan sermaye ortaklıkları, lisans, patent anlaÅŸmaları vb. yoÂluyla çok milletli ÅŸirketlere kapılanmışlardır. Bir Renault, bir Fiat herhalde kalacaktır. İmalâtının bir kısmım ÅŸimdiden RoÂmanya ve Yugoslavya’da yaptıran Renault, bu iÅŸ bölümünde Türkiye’ye de bir yer bulacaktır. Ayrıca, gerek Ortak Pazar içi, gerek Ortak Pazar dışı çok milletli ÅŸirketler, Türkiye’de yeni yeni sanayi giriÅŸimleri kuracaklardır. Bunlar iç piyasaya da dönük olabilecektir. Fakat bunlar, Türkiye’nin kalkınma geÂreklerine göre deÄŸil, çok milletli ÅŸirketlerin kârlarım azamîÂleÅŸtirme yasasına göre yapılacaktır. Ekonomiyi biz deÄŸil, onlar planlayacaklardır*. Bunun gerçek bir kalkınma saÄŸlamayacaÂğı yukarıdaki örnekleriyle açıktır. Bu giriÅŸimler, kıyılara üÅŸüÂÅŸeceÄŸinden, bölgelerarası dengesizlik artacaktır.
İki yeni etken, yabancı firmaları Türkiye’ye daha fazla yatırım yapmaya yöneltebilecektir. Bunlardan biri, AlmanlaÂrın «fabrikaya iÅŸçi getirmek yerine, fabrikayı iÅŸçinin bulunduÄŸu yere götürme» politikasıdır. Almanlar, Almanya’da çalışmış iÅŸÂçilerimizle, hatta onların da paralarından yararlanarak, TürkiÂye’de yatırımlara niyetlenmektedirler. Yalnız bir sürü ayrıcaÂlıklar istedikleri, Abdi İpekçi’nin Büyükelçi Sonnenhol ile yapÂtığı konuÅŸmadan anlaşılmaktadır:
«İpekçi – Siz iÅŸçilerimizin Alman iÅŸadamlarıyla ortak yaÂtırımını öneriyordunuz.
Sonnenhol – Kapitale katılmasından söz ettim.
İpekçi – Bu sistemi destekleyecek yollar var mı?
Sonnenhol – Olabilir. Hükümetinizden ek krediler verileÂbilir.
İpekçi – O zaman bu bir yabancı yatırım mı, yoksa orÂtak yatırım mı olacak?
Sonnenhol – Yüzde yüz yabancı yatırım da olabilir. FaÂkat Türk giriÅŸimcilerinin de bulunması ve yatırımın ortak olÂması en iyi yoldur. Yüzde yüz yabancı yatırım fikrini sevmiÂyorum. İster yüzde 49, ister yüzde 51 olsun, temel sorun iyi yönetimdir.
İpekçi – Bu durumda Türk kapitali büyük iÅŸadamlarınÂdan deÄŸil, Almanya’da çalışan Türk iÅŸçilerinden mi gelecek?
Sonnenhol – Kısmen iÅŸçilerden, kısmen de Türk iÅŸadamÂlarından.
İpekçi – Alman kapitali yüzde 50’den aÅŸağı mı olacak?
Sonnenhol – Çok ya da az, o sorun deÄŸildir. Duruma göre deÄŸiÅŸir. EÄŸer Almanya’nın yatırım yapmasına ortam elÂveriÅŸli deÄŸilse, o zaman hiçbir yabancı yatırım yapılmayacakÂtır. Türkiye, kendi başının çâresine bakacaktır.
İpekçi – Ortam, yabancı yatırım için neden iyi deÂÄŸildir?
Sonnenhol – Öncelikle bürokrasi. Sonra yabancı yatırıÂma karşı duyulan çekingenlik. Bir de Türkiye’de yabancı yaÂtırıma gerek olmadığı yolunda kanılar. Üstelik yabancı yaÂtırımın yönetiminde çıkan güçlükler. ÖrneÄŸin, Türkiye’de yaÂpılacak yatırımda gönderilen yabancı uzmanlar, ülkede çok süre kalabiliyorlar. Bu nedenlerden yabancı yatırımlar az olÂmaktadır. Böylece, Türkiye bizim yabancı ülkelere yatırım lisÂtemizin 27. sırasında bulunmaktadır.»
Alman Büyükelçisinin sözlerinden anlaşılan ÅŸudur: AlÂman giriÅŸimcileri, kendi çıkar planlarına göre, gerekli görürÂlerse sermaye çoÄŸunluÄŸunu ellerinde tutabilirler, fakat azınÂlıkta bir pay ile de yetinebilirler. Esas olan iyi yönetimdir, iyi yönetim, yönetimi Alman giriÅŸimcisinin elde tutması deÂmektir. Bunun için mutlaka sermaye çoÄŸunluÄŸuna gerek yokÂtur. Bundan baÅŸka, yabancı yatırımcıya, hükümet her türlü kolaylığı göstermeli, kamuoyu yabancı sermayeye saygı duyÂmalıdır. Bu koÅŸullarla sermaye gelecektir.
Çok milletli ÅŸirketleri, Türkiye gibi ülkelere itecek ikinci bir neden, çevre kirlenmesi sorunudur. ABD Çevre Kontrol Konseyi, AÄŸustos 1971’de Nixon’a sunduÄŸu raporda, çevre kirlenmesine karşı mücadelede 1975 yılında 105,2 milyar dolar harcanacağını, bunun yüzde 42’sini sanayinin ödemesi gerekÂtiÄŸini bildirmiÅŸtir. Bütün geliÅŸmiÅŸ ülkelerde, sanayiin çevre kirlenmesine tedbir alması istenmektedir. Bu, yüzde 6 ilâ 12 arasında ek bir kuruluÅŸ yatırımı gerektirmektedir. ÖrneÄŸin Fransa’da çimento fabrikalarının tozlarını önlemek amacıyla yapılan yatırım, fabrikayı kurmak için yapılan yatırımın yüzde 10’unu bulmaktadır. Bu nedenle, bazı sanayi, çevreyi rahatlıkla kirletebileceÄŸi inancıyla, azgeliÅŸmiÅŸ ülkelerin yolunu tutmaktaÂdır. Sanayi Odası eski yöneticilerinden ErtuÄŸrul Soysal, ÅŸimdiÂden içte ve dışta kurulan sanayinin Marmara’yı ölü deniz hâline getirdiÄŸini yazmaktadır:
«Artığını ve pisliÄŸini sokaÄŸa döken bir sanayi ile, zehirli kimyasal maddesini (siyanür, arsenik, deterjan, cıva, DDT giÂbi) suya ya da kanala koyuveren, bacasından zifir kusan sanayi kime hizmet etmekte? Bu kirlenme, sanayinin bulunduÄŸu ülÂkede kalsa neyse, faturasını orası öder, ama rüzgârla, nehirle, dalgayla ötekilerine akıyor. Kara ile yeÅŸil arası akan Meriç Nehri’ni Edirne’deki sanayimiz mi kirletiyor? Denizlerimizde sık sık görülen petrol artıkları hep Türk gemilerinin sintineleÂrinden mi dökülüyor? İzmit’ten TekirdaÄŸ’a kadar ölü deniz ilân edilen canım Marmara için balıkçılar ayaÄŸa kalkıp – Japonya’da olduÄŸu gibi- sanayileÅŸmeyi, devleti ve belediyeyi dava etseler haklı deÄŸiller mi? Åžimdi kalkınmışlar, çevre kirÂlenmesi doÄŸuran sanayiden bucak bucak kaçıp, bu türleri geri kalmışlarda kuruyorlar, yâni çevre kirlenmesi ihraç ediyorÂlar…»
Bu ihracat, artabilecektir…
Ekonominin komutasının çok milletli ÅŸirketlere geçmeÂsinin yanı sıra, Türkiye bir kısım sanayini yitirecek, bir kısım ileri sanayi kurmaktan yoksun kalacaktır. Katma protokolü inceleyen Dr. Bilsay Kuruç, ÅŸu sonuca varmaktadır:
«Gelelim ekonomimizin ‘açılması’ konusuna… Asıl dava da burada yatmaktadır. Acaba bu protokolde ne çeÅŸitten bir açık ekonomi öngörülmekte? Gümrük indirimleri, dış ticaretÂte miktar kısıtlamalarının kaldırılması, ekonomi ve ticaret poÂlitikalarıyla ilgili hükümler dikkatle okunursa, görülür ki, buÂnun için hayli yüksek bir fiyat ödeme olasılığı ile karşı karşıyayız: Ekonomi politikasına, bu politikanın araçlarına, bu politiÂkayı çevreleyen koÅŸullara egemen olamamak, komuta edemeÂmek. Yani yeni sanayiler kuramamak, hatta kurmuÅŸ olduklaÂrımızdan vazgeçmek. Devlet tekellerinin bulunduÄŸu alanlarÂdan ve belki de ekonomimizin devlet kesiminden vazgeçmek (Madde: 30). Millî nitelikte özel giriÅŸimlerden vazgeçmek (ÖzelÂlikle Madde: 41, 42 ve 57). Olasılıklar bunlardır.
Acaba protokolde bu olasılıkları önleyecek bir madde yok mu? Protokolde Türkiye’nin karşılaÅŸacağı güçlüklere karşı tedÂbir getirebilecek tek madde, 60. maddedir. Bu, öyle sık sık ve her güçlüÄŸe uÄŸrayışta baÅŸvurulması da kolay olmayan bir maddedir. Belki bir kez, belki iki kez kullanılabilir. Sonra?»
Sonrası için Bilsay Kuruç, bir takım yeni koruma tedÂbirleri saÄŸlansa da, «bir serüvenler diyarına dalış» demektedir.
Bu serüvenler diyarına dalışta, bir de ekonomik balamdan güçsüz, fakat toplumsal bakımdan önemli, milyona yakın inÂsanın çalıştığı küçük sanayinin durumu vardır. Prof. Gülten Kazgan’a göre, Ortak Pazar’da bu sanayi geniÅŸ ölçüde yok olmaya mahkûmdur:
«Küçük sanayi, tamamıyla yerli sermaye elindedir ve durumu, yabancı sermaye ile bütünleÅŸmiÅŸ az sayıdaki büyük firmalardan farklı, etkilenmesi de farklıdır. Küçük sanayi, ya büyük sanayii tamamlayıcı nitelikteki iÅŸlere, ya da ona rakip -fabrika üretimi ile aynı malları üretmek gibi- iÅŸlere sahip olabilir. Türkiye’de küçük sanayi, genellikle ikinci nitelikteÂdir… Küçük sanayi rekabete dayanacak biçimde örgütlenmedikçe, gümrük indirimleri ve kotaların kaldırılmasından önceÂlikle etkilenecek, tasfiye olacaktır.»
Çok milletli dev ÅŸirketlerin, ilkel küçük sanayii bir silindir gibi ezeceÄŸinden kuÅŸku yoktur. Büyük sanayi, onun ancak uyÂdusu olarak yaÅŸayabilecektir. Bu devler karşısında, hükümetÂler bile uydulaÅŸmaktadır…
İktisatçı ve sendikacı Charles Levinson, yüz ülke ve çok milletli ÅŸirketin 1969 yılındaki gayri safi hâsılasını sıralamışÂtır. Bu tabloda 44 ülkeye karşı, 56 çok milletli ÅŸirket yer almaktadır! Milyar dolarla hesaplanan bu gayri safi hâsıla tabÂlosundan, sıra numaralarını bozmadan birkaç örnek verelim:
|
|
Ülke ya da ÅŸirket | Milyar dolar |
| 1 – | ABD | 931,4 |
| 15 – | General Motors | 24,3 |
| 20 – | Standard Oil N.J. | 15,0 |
| 21 – | Ford Motor | 14,8 |
| 22 – | Pakistan | 14,5 |
| 24 | Türkiye | 12 8 |
| 26 – | Royal Dutch/Shell | 9,7 |
| 31 – | Yunanistan | 8,5 |
| 32 – | General Electric | 8,4 |
| 34 – | IBM | 7,2 |
| 35 – | Chrysler | 7,0 |
| 37 – | Mobil Oil | 6,6 |
| 40 – | Endonezya | 6,0 |
| 41 – | Unilever | 6,0 |
| 45 – | ITT | 5,5 |
| 46 – | Portekiz | 5,4 |
Bu tablo çok milletli ÅŸirketlerin nasıl büyük bir ekonoÂmik, dolayısıyla politik güç olduÄŸunu göstermektedir. ÖzellikÂle azgeliÅŸmiÅŸ ülkelerde bu ÅŸirketler, yalnız ekonomiyi deÄŸil politikayı da ellerinde tutmaktadırlar. Doç. Baran Tuncer, bu ekonomik ve politik tehlikeyi belirtmektedir:
«Çok milletli ÅŸirketlerde ana amaç, satışları ve kârı artırÂmaktır. Åžirketin bu amaçla alacağı her türlü kararın, toplum çıkarları ve plan amaçlarıyla tutarlı olacağı düÅŸünülemez. KalÂdı ki, ÅŸirketin alacağı kararların yatırım, üretim ve pazarlamayÂla ilgili planların, ÅŸirketlerin faaliyet gösterdiÄŸi ülkede deÄŸil, oradan çok uzakta ve o ülke ile ilgisi olmayan bir merkezde hazırlandığı unutulmamalıdır. Böyle bir ortamda, yatırımın yapıldığı ülkenin çıkarlarıyla çeliÅŸir durumların ortaya çıkmaÂsından kaçınılamaz. Öyle ise, bu ÅŸirketlerin, güçlerini ÅŸirket yararına kullanacakları, gerektiÄŸinde ülke yasalarını zorlayaÂcakları, hükümetlerin politikalarına karşı siyasal ve ekonomik güçlerini kullanacakları bir gerçektir».
Atatürk’ün siyasal, ekonomik, kültürel, askerî, malî vb. baÂğımsızlık ilkesinden çok uzaklaşıldığı, 1939 dış politika deÂÄŸiÅŸikliÄŸini izleyen süreç içinde, 1963 Ankara AntlaÅŸması ile, tam bağımsızlık özleminden tam bağımsızlığa sürüklenildiÄŸi açıktır.
Çok milletli ÅŸirketler egemenliÄŸinde büyük kıyı kentleri, en aşırı zenginlikle en aşırı sefaletin bir arada kucak kucaÄŸa yaÅŸadığı Hong Kong manzarası kazanmaya aday gözükürken, iç bölgeler ve DoÄŸu Anadolu ne olacaktır? Gerek yerli, gerekse yabancı sermayenin, KurtuluÅŸ Savaşımızın ağır yükünü çeken iç bölgelere, teÅŸvik tedbirlerine raÄŸmen, iltifat etmediÄŸi deÂnenmiÅŸtir. Ortak Pazar Türkiye’sinde İç Anadolu, gerilemeye ve ıssızlaÅŸmaya mahkûm sayılabilir. Anadolu insanı Avrupa’ya, ya da bir «zevk sanayii» demek olan turizmin ve çok milletli ÅŸirketlere bağımlı sanayinin geliÅŸeceÄŸi parlak ışıklı kıyı kentleÂrine akacaktır. Kıyı kentlerinin gecekondularında barınarak, zevk sanayinin ve öteki ticaret ve sanayi kuruluÅŸlarının alt hizmetlerini saÄŸlayacaktır.
Bu, günümüzün koÅŸularında Tanzimat tipi, uydulaÅŸma biÂçiminde bir BatılılaÅŸmadır. Türkiye bu kaderi deÄŸiÅŸtirebilmek için, Atatürk’ün liderliÄŸinde bir Millî KurtuluÅŸ Savaşı verÂmiÅŸtir. Atatürk’ün parolası, «Bağımsız olmayan, kendi millî gücünü temel almayan bir ülke, çaÄŸdaÅŸ uygarlığa ulaÅŸamaz» biçimindedir. En yücelttiÄŸi ilke, çaÄŸdaÅŸ uygarlık düzeyinde Batılılarla eÅŸit duruma gelme anlamında milliyetçilik olmuÅŸÂtur. Bugün ise, Atatürk’ün Türkiye’si kozmopolit 1838 çizgisi üzerindedir.
PANİSLÂMİZM VE PANTURANİZMDEN «PANÖREPEANİZM»E!
Güzel yurdumuzu fakirliÄŸe, memleketi yıÂkıntıya sürükleyen çeÅŸitli nedenler içinde en büyüÄŸü ve en önemlisi, ekonomimizde bağımsızlıktan yoksun oluÅŸumuzdur.
16 Mart 1923 ATATÜRK
İşin düÅŸündürücü baÅŸka bir yanı, yönetici sınıfların, biÂçimsel planda dahi ikinci sınıf Avrupalılığı kabullenmeleridir.
Türkiye, «Lozan Kahramanı» İsmet PaÅŸa’nın imzaladığı Ankara AntlaÅŸması ile, AET’yi kuran Roma AntlaÅŸması’nın 238. maddesi uyarınca «ortak üye» olmuÅŸtur. Fakat «tam üyelik»e kabul edilip edilmeyeceÄŸi belli deÄŸildir. Zira 238. madde, Ankara AntlaÅŸması’nın 28. maddesiyle birlikte incelendiÄŸinde, Türkiye’nin tam üye olması için, geçiÅŸ döneminin bitmiÅŸ olÂması yeterli deÄŸildir. Türkiye’nin antlaÅŸmanın bütün yükümÂlülüklerini yerine getirebileceÄŸi anlaşılsa bile, AET organı, «Türkiye’nin topluluÄŸa kotuma olanağını inceleyecektin. Evet, ya da hayır demek, AET’ye aittir! Oysa AET AntlaÅŸması’nın 237. maddesine göre, «Her Avrupa devleti, topluluÄŸa üye olma isteÄŸinde bulunabilir». Nitekim İngiltere, Danimarka ve İrÂlanda, Ocak 1973’te topluluÄŸun tam üyesi olmuÅŸlardır.
Ortak üyeler ise, ÅŸunlardır: Burundi, Kamerun, Orta AfÂrika Cumhuriyeti, Çad, Kongo (Brazavil), Kongo (Kinsasa), Dahomey, Gabon, Yukarı Volta, FildiÅŸi Sahih, Madagaskar, Mali, Moritanya, Nijer ihvanda, Senegal, Somali, Toga, YunaÂnistan, Kıbrıs, Malta ve Türkiye. Bunun gibi, Zarnbia, Sierra, Leone, Malavi, Gana, Gambia gibi ülkeler, ortak üye olma çabasındadırlar.
Ortak Pazar’la yalnızca iÅŸbirliÄŸi yapan çeÅŸitli Akdeniz ülÂkeleri ise, ÅŸimdilik Türkiye’den daha az avantajlı olmayan, hatta bazen daha da avantajlı koÅŸullar elde etmiÅŸlerdir. Ne var ki, Ankara Hükümetleri, 1856 yılında Babıâli HükümetleÂrinin yaptığı gibi, Avrupa ailesinin eÅŸit haklı üyesi olma çaÂbasındadır: 1854 savaşında müttefikimiz İngiltere ve Fransa ile birlikte Rusya’yı yenince, dostlarımız, Avrupa kamu huÂkukundan yararlandırılacağımızı belirtmiÅŸlerdir. Bu, Avrupa devletleriyle eÅŸitlik diye yorumlanmış, «Kapitülasyonlar kalkÂtı. Avrupa devleti olduk. Artık Avrupa devletleri ile eÅŸitiz» diye Babıâli’de Âli PaÅŸa’nın da katıldığı bayram sevinci yaÂratmıştır. Türkiye’nin Avrupa ailesinin kapitülasyonlu bir üyesi olduÄŸu sonradan anlaşılmıştır. 1878’de Berlin’de, Büyük AvÂrupa Devletleri, Türk topraklarını paylaÅŸmışlar, Rum ve ErÂmeniler yararına, Balkanlar’da ve DoÄŸu Anadolu’da müdaÂhale haklarını kendilerine tanımışlardır; Türk delegasyonu ise, konferans salonunun dışında kapı eÅŸiÄŸinde, ikinci sınıf Avrupalı olarak beklemiÅŸtir.
Aynı olaylar, daha kibar biçimde, günümüzde de tekrarÂlanmıştır. Dokuz AET üyesi, Ekim 1972’de devlet ve hükümet baÅŸkanları düzeyinde, Avrupa birliÄŸinin ekonomik ve politik sorunlarını görüÅŸmek, bir siyasal sekreterya kurmak için topÂlanmışlardır. Ankara Hükümeti, bu zirve toplantısına katılmak ve siyasal sekreteryaya girmek istediÄŸini, AET’ye ısrarla bilÂdirmiÅŸtir. İki istek de reddedilmiÅŸ, Türkiye zirve toplantısına alınmamıştır. AET yetkilileri, zirve toplantısı ve siyasal sekreteryanın tam üyeler arasında olduÄŸunu, «ortak üye» TürÂkiye’nin katılamayacağını, ancak her toplantıdan sonra, TürÂkiye Büyükelçisine siyasal görüÅŸmelerin ve çalışmaların niÂteliÄŸi hakkında bilgi verilebileceÄŸini söylemiÅŸlerdir. Ankara HüÂkümeti buna «hayır» demiÅŸ, hiç deÄŸilse «gözlemci» ya da «dinleyici» olarak katılma isteÄŸinde ısrar etmiÅŸtir. Dinleyicilik daÂhi, red cevabıyla karşılanmıştır!
Daha Norveç’in çekildiÄŸi belli olmadığından «Dokuzlar» yerine «Onlar», «Üçler» yerine «Dörtler» diye yazan Metin Toker, bu hayal kırıklığını dile getirir:
«… Batı Avrupa’yı bir dünya kuvveti olarak baÄŸlayacak kararlar, yeni kurulan ‘onlar’ tarafından alınacak: Ortak PaÂzar’ın ilk altı memleketi ve onlara ÅŸimdi katılan ‘dörtler’. Yâni böyle kararlarda Norveç ve Danimarka’nın oyu var da, bizim yok… Böylece NATO ve Ortak Pazar üyeleri arasında iki sınıf doÄŸuyor: Birinci sınıfla ikinci sınıf.»
AET – Türkiye Karma Parlamento Üyesi Demokratik ParÂtili Özer Ölçmen de acı acı yakınır:
«Bize Avrupa Parlamentosu ve Komisyonda yapılan konuÅŸÂmaların tutanaklarını bile vermiyorlar».
Hele kitabında kendisini 1945 ve 1946 yıllarında İngiliz ve Batı ittifakının baÅŸ yapıcısı ilân eden ve London Times’a göre, o günlerde «Türk dış politikasının beyni» sayılan FeÂridun Cemal Erkin, bu durum karşısında büyük ÅŸaÅŸkınlığını belirtir ve buna sanki uygulayıcıların beceriksizliÄŸi yol açmış gibi konuÅŸur:
«Sekreteryada yerimizi ÅŸimdiden iÅŸgal etmezsek, ileride, gerek bu, organa, gerek Avrupa siyasal bütünleÅŸme hareketine katılmamız -NATO ve Ortak Pazar örgütlerinde görüldüÄŸü gibi -çok daha ağır ve güç olacaktır… Güvenlik konusunÂda en çetin sınavları ÅŸimdiye kadar baÅŸarıyla geçirmiÅŸ olan Türkiye, Batı Avrupa BirliÄŸi ve Avrupa bütünleÅŸme hareketi dışında kalamaz. Varsayalım ki, bütünleÅŸme on yıl sonra gerÂçekleÅŸti. O anda ve evrede dahi, Türkiye henüz Ortak Pazar’ın tam üyesi olmadığı bahanesiyle, BirleÅŸmiÅŸ Avrupa’nın dışında mı bırakılacak?»
Basında da Mehmet Barlas yazar:
«Ortak Pazar zirvesini, Avrupalı olarak kutluyoruz. Fakat Türkiye, bu zirveye sâdece seyircidir.» Bu feryatlar, durumu deÄŸiÅŸtirmez. Türkiye, kurulması taÂsarlanan «Avrupa Ortak Savunma Gücü» tartışmalarının da dıÂşında bırakılır. Hazırlanan rapora göre, NATO üyesi olmasa bile, NATO içinde kurulacak bu güce İrlanda alınacak, NATO askerî örgütünden ayrılan Fransa dışarıda bırakılmayacak, TürÂkiye ve Yunanistan ise ikinci sınıf muamele görecektir.
NATO Genel Sekreteri Luns, bu konudaki soruya «Silâh sanayinde bir iddianız varsa, sizi de alırlar» biçiminde, TürÂkiye’nin onurunu pek hesaba katmayan bir karşılık verir :
«TopluluÄŸa Katılan üyeler, silâh sanayii olan NATO ülÂkeleridir. EÄŸer Türkiye’nin de silâh sanayii konusunda çalışÂmaları varsa ve bu konuda iÅŸbirliÄŸine ilgisi olursa, grup çaÂlışmalarında da bulunmaması için, bizce hiçbir sakınca olÂmamak gerekir».
GörüldüÄŸü üzere, Türkiye, 1838, 1856 ve 1878’de olduÂÄŸu gibi Avrupa ailesinin ikinci sınıf üyesidir. CHP Milletvekili ReÅŸit Ülker, bu eÅŸitsizliÄŸe dokunarak, 26 Ocak 1974 tarihli Barış gazetesinde çıkan «Tam Bağımsızlık ve Ortak Pazar» yazısında, bu durumdan yakınır:
«Türkiye’nin Ortak Pazar ile ilgili antlaÅŸmalarında ve bunÂların uygulamalarında, Atatürk tarafından saptanmış olan tam bağımsızlık ilkesine aykırı, ekonomik geliÅŸmesini ve kalkınmaÂsını engelleyecek koÅŸullar vardır».
Ne var ki, Birlik Partisi dışında, Parlamento’da temsilcisi bulunan bütün siyasal kuruluÅŸlar, bu ikinci sınıf Ortak Pazar üyeliÄŸini benimsemiÅŸlerdir. CHP ve MSP’nin bütün iddiası, sanayii koruyucu ve teÅŸvik edici bir takım ödünler almaya çaÂlışmaktan ibarettir. Daha önceki hükümet de, bu konuda, soÂrunun özünü deÄŸiÅŸtirmeyen bir takım ödünler almıştır, CHP -MSP koalisyonunun MSP’li Ticaret Bakanı Fehmi Adak, bu konuda ÅŸöyle konuÅŸmaktadır:
«Türkiye’nin Ortak Pazar üyeliÄŸi mutlaka iyi sonuçlar verecektir. Ancak, daha önce elde edilmiÅŸ ödünlerin ihracatıÂmız açısından geniÅŸletilmesi gerekmektedir. Zira bize tanınan ödünler, bâzı ülkelere de tanınınca önemi azalıyor».
AVRUPA TRENİNİN İKİNCİ MEVKİİ
Bütün bunlar, sorunun özünü deÄŸiÅŸtirmeyen ayrıntılardır. Bütün siyasal partilerin ikinci ya da üçüncü mevki de olsa, «Avrupa trenine binmeye» kararlı oldukları anlaşılmaktadır. Belli baÅŸlı iÅŸçi kuruluÅŸları ve büyük iÅŸadamları, Ortak Pazar’ dan yanadırlar. Bu durumda, Atatürk’ün anladığı anlamda milliyetçiliÄŸin ve tam bağımsızlık özleminin «demode» olduÄŸuna hükmetmek gerekecektir.
Zâten çok ters koÅŸullarda, feodalizm kalıntısı güçlere ve büyük kısmı tutucu bir bürokrasiye dayalı olarak bir Millî KurtuluÅŸ Savaşı veren Türkiye’de, Lozan Konferansından arÂta kalan bağımlı iliÅŸkileri temizlemek 7-8 yıl almıştır. EkonoÂmik bağımsızlığa yönelmiÅŸ ağır sanayii kurmayı amaçlayan planlı devletçiliÄŸe ve Köy Enstitüleri ve toprak devrimi gibi köklü demokratik devrimlere, bu ters koÅŸullar gereÄŸi hayli geç el atılabilmiÅŸtir. Bu yolda inatla yürümek yerine, daha yirmi yıl geçmeden, bir Millî KurtuluÅŸ Savaşı verilen devletlerle, AtaÂtürk’ün ısrarlı öÄŸütlerine karşın, bir askerî ittifaka gidilince, bağımsız kalkınma olanağı geniÅŸ ölçüde yitirilmiÅŸtir. Ortak Pazar ise, bu çizgide tam bir teslimiyet ve Tanzimat’la yola çıkan Avrupa treninin ikinci mevkiinde yerimizi almak demekÂtir. Millî KurtuluÅŸ Devrimi, böylece millî kurtulamayış devriÂmine dönüÅŸmektedir. Hatta son yıllarda millî kurtuluÅŸçuluktan söz etmek suç bile sayılmaktadır! Çok milletli ÅŸirketlerle onlaÂrın iÅŸbirlikçilerinin «kapitalist enternasyonalizm» dünyasında, milliyetçilik ve millî kurtuluÅŸçuluk, «proleter enternasyonalizÂmi» gibi bağışlanmaz bir suçtur!
MİLLÎ KURTULUŞ BİLİNCİ
O halde, Tanzimat’la baÅŸlayan uyducu BatılılaÅŸma süreÂcini bir alınyazısı saymak ve Büyük Atatürk’ün nehri ters akıtÂmak gibi beyhude bir çabaya kalkıştığına hükmetmek mi geÂrekir? Bu soruya evet diyebileceklerden deÄŸiliz. Bu yazgıyı bozmak zorundayız. Ama Lozan’da bağımsızlık yolunu açan, sonra da bu yolun dikenli tellerle çevrilmesine izin veren İnöÂnü’nün, Kıbrıs bunalımı sırasında yüksek memurlarına içtenÂlikle söylediÄŸi sözleri akıldan çıkarmamak gerek:
«Peygamber edasıyla size dünyaları vaadederler, imzayı attın mı ertesi gün gelmiÅŸlerdir. Personeli gelmiÅŸtir, teçhizatı gelmiÅŸtir, üsleri gelmiÅŸtir. Ondan sonra sökebilirsen sök… GitÂmezler. Ancak bu sorunun üzerine vakit geçirmeden eÄŸilmek gerek. Yoksa ne bağımsız dış politika, ne bağımsız iç politika güdemezsiniz. Havanda su döversiniz. Fakat sanmayınız ki, bu kolay bir iÅŸtir. SavuÅŸturulan iki iç badire (22 Åžubat ve 21 Mayıs), bunun yanında çok kolay kalır. TeÅŸebbüs ettiÄŸimizde başımıza neler geleceÄŸini kestiremem.»
İkinci İnönü Savaşı’nda Türkiye’mizin makûs talihini bir ara yendiÄŸi sanılan tecrübeli İsmet PaÅŸa’nın bu deÄŸerlendirmeÂsini haksız bulmak güçtür. Makûs talinin yenilmesi için, seçim kazanmanın yetmeyeceÄŸini de bilenlerdeniz. İşçisi, köylüsüyÂle halk güçlerinin ve bütün millîcilerin iktidarm her kesiminde tam egemenliÄŸi kurulamadıkça, makûs talihin deÄŸiÅŸtirilemeyeÂceÄŸine inananlardanız.
ÇaÄŸdaÅŸlaÅŸma yolu büyük güçlükler ve tuzaklarla doludur. Tam bir antiemperyalist bilince sahip bulunmadıkça, tarihiÂmizi bütün gerçekleriyle bilmedikçe, millî kurtuluÅŸ yolundaki çok çeÅŸitli tuzakları aÅŸmanın kolay olmadığını sanıyoruz.
Bu kitabı, zâten yok edilmek istenen millî kurtuluÅŸ bilinÂcini canlı tutmak için yazdık.
Atatürk, 16 Mart 1923’te Adana Türk Ocağı’nda yaptığı konuÅŸmada, «milletlerin kalbinde öç duygusu olmalı» derken, Yunana karşı bile beslemediÄŸi alelade bir öçten deÄŸil, antiemÂperyalist bilincin canlı tutulmasından söz ediyordu:
«ArkadaÅŸlar, felâketler, acılar, yenilgiler milletler üzerinÂde bir takım etkenler yapar. Bu etkenlerin baÅŸlıcası, öyle kara günlerinden sonra, milletlerin uyanması, onurunu bulması ve kendi benliÄŸini duymasıdır. Uzun yüzyılların acı sonuçları, soÂnunda bizim milletimizde de bu özellikleri yarattı. Tam güvenÂle söylerim ki, milletimiz baÅŸtanbaÅŸa böyle bir uyanışa kavuÅŸÂmuÅŸ, bütün ve olgun bir millet halindedir. Açıkça ve övünçÂle ilân ederim ki, bu millet, millî benliÄŸini kavramış ve bunu bütün dünyaya kanıtlamıştır. Milletimiz son zaferleri, hep bu özellikleri, bu kavrayışı sayesinde kazandı. Milletleri yükselten bu özelliklere, bir etken daha ekleyelim: Öç duygusu… MilÂletlerin kalbinde öç duygusu olmalı. Bu alelade bir öç deÄŸil, yaÅŸamına, rahatına, zenginliÄŸine düÅŸman olanların zararlarını yok etmeye yönelmiÅŸ bir öçtür. Bütün dünya bilmeli ki, karÂşımızda böyle bir düÅŸman oldukça, onu bağışlamak elimizden gelmez ve gelmeyecektir. DüÅŸmana acıma, aciz ve zayıflıktır. Bu, insanlık göstermek deÄŸil, insanlık özelliklerinin sona eriÂÅŸini ilân etmektir».
Atatürk, 31 Ocak 1923 konuÅŸmasında da öç duygusunun, antiemperyalist bilinç anlamına geldiÄŸini daha açık belirtir :
«Bizim öç’ümüz, zâlimlerin zulmüne karşıdır. Onlarda zuÂlüm duygusu ölmedikçe, bizde de öç duygusu sürecektir».
Türkiye’nin geleceÄŸi, Atatürk’ün öncülüÄŸünü yaptığı millî kurtuluÅŸçuluÄŸun bu antiemperyalist bilincinin bir halk iktidarı doÄŸrultusunda geliÅŸtirilip geliÅŸtirilemeyeceÄŸine baÄŸlıdır.
SON
Kaynak: Milli KurtuluÅŸ Tarihi (1838’den 1995’e), Üçüncü Kitap, 1974.
| Milli KurtuluÅŸ Tarihi 1838’den 1995’e (3), DoÄŸan AvcıoÄŸlu |
