İzmir Fransız Kültür Merkezi tarafından bünyesinde bulunan Antoine Galland AraÅŸtırma Merkezi‘nin kuruluÅŸunun 2. yıldönümü vesilesiyle 20-21 Mayıs 2008 tarihlerinde İzmir’de düzenlenen “Osmanlı İmparatorluÄŸu Dönemi Tercümanlar: Antoine Galland ve Ali Ufkî Bey” konulu Kolokyum oldukça ilgi çekti. Binbir Gece Masalları‘nın tercümanı olan Antoine Galland (1648-1715) 17. yüzyılda İstanbul ve İzmir’de uzun yıllar yaÅŸamıştır. İstanbul’a ilk geliÅŸi 1669’da 24 yaşındayken Fransızların İstanbul’da açtığı ‘Ecole des Jeunes de langue’ adlı dil okulunda eÄŸitilmek üzere gönderilen 6 dil oÄŸlanıyla beraber olmuÅŸtur. Galland 1670 yılında Topkapı Sarayı’nda Sultan’ın müzik orkestrasında aslen Polonya asıllı (asıl adı Wojciech Bobowski) bir müzisyen olan Ali Ufkî Bey (1610-1675) ile tanışmıştır. On kadar dil bilen Ali Ufkî Bey besteci ve müzisyen kimliÄŸinin yanı sıra ÅŸair ve tercümandı. Bu yıllarda Ali Ufkî Bey’in Antoine Galland’ın Türkçe öÄŸretmeni olduÄŸu düÅŸünülmektedir.

20 Mayıs 2008
İlk konuÅŸmacı Gilles Veinstein (Profesör, Collège de France) “Tercümanlar ne iÅŸe yarar?” baÅŸlıklı sunumunda 16. yüzyılda Avrupa ülkeleri ile Osmanlı arasında elçiler aracılığıyla gerçekleÅŸen diplomatik iliÅŸkilerin beraberinde iletiÅŸim sorunlarını getirdiÄŸini, bu aÅŸamada aracılara yani dragomanlara ihtiyaç ortaya çıktığını anlattı. Bunlar iki çeÅŸit tercüman seviyesi ortaya çıkarır: Sultan’ın Divan tercümanları ve yabancı ülkelerin hizmetinde olan Elçilik Tercümanları. Veinstein bu dönemde bu iki kategorideki tercümanların arasındaki görev dağılımının net olmadığını, örneÄŸin Sultan’ın tercümanlarının Fransızca bilmemesi sebebiyle Fransız elçiliÄŸinin tercümanlarına gidip metinleri Fransızcadan İtalyancaya çevirttiklerini sonra da bu metinlerin Sultanın tercümanları tarafından İtalyancadan Osmanlıcaya çevrildiklerini anlattı.
İkinci konuÅŸmacı Majda Tadeusz (Profesör, VarÅŸova Universitesi) “Bâb-ı Alî’de Ali Ufkî Bey önceli Polonyalı bir Tercüman” baÅŸlıklı sunumunda 17. yüzyılda Osmanlı sarayında tercümanlık yapan İbrahim Bey’in hayatını ve yaptıklarını anlattı. Polonya asıllı olan İbrahim Bey (Joachim Strasz) Kırım Tatarları tarafından kaçırılıp Türklere satılmış ve Saray hizmetine girmiÅŸ ve 1551’den itibaren Divan’da baÅŸ tercümanlık yapmıştır. Tadeusz, baÅŸ tercüman sıfatıyla Osmanlı belgelerini tercüme eden İbrahim Bey’in aynı zamanda Polonya ile İmparatorluÄŸun arasındaki iliÅŸkileri de geliÅŸtirmeye çalıştığını ve dış politikada önemli bir adam haline geldiÄŸini ortaya koydu.
Üçüncü konuÅŸmacı Frédéric Hitzel (Paris, CNRS AraÅŸtırma Görevlisi) “Antoine Galland ve Ali Ufkî Bey Zamanında DoÄŸu Dilleri ÖÄŸrenimi” baÅŸlıklı konuÅŸmasında Fransızların diplomasi ve ticaret iliÅŸkilerini geliÅŸtirmek amacıyla eÄŸitim vermek üzere açtığı ‘Dil Okulu’ (Ecole des Jeunes de langue) 1670’de altı öÄŸrenci gönderilir. Hitzel’in verdiÄŸi bilgiye göre bu öÄŸrenciler 9-10 yaÅŸlarındadırlar ve 1670-1700 arasında Fransa’dan kırka yakın öÄŸrenci bu okulda eÄŸitilmek üzere gönderilir. Bu çocuklara yıllık 300 lira gibi bir maaÅŸ verirler ve ayrıca giyim gibi masraflarını da karşılarlar.
Dördüncü konuÅŸmacı Faruk Bilici (Profesör, Devlet DoÄŸu Dilleri ve Medeniyetleri Enstitüsü, Paris) “Kâtip Çelebi Antoine Galland’ın alter egosu mu?” baÅŸlıklı bildirisinde Kâtip Çelebi’nin üç temel eserini inceleyerek hangi ölçüde Antoine Galland’ın alter-egosu olarak düÅŸünülebileceÄŸini deÄŸerlendirdi. Bu eserler: Bibliyografi (KeÅŸfuzzunun), CoÄŸrafya (Cihannüma) ve Batı dünyası tarihinin derlemesi (İrşâd-ül-Hayâfâ ilâ Tarîh-ul Yunân ver-Rûm). Bilici 1682 yılında İstanbul’da bulunan ve tercümesine Antoine Galland tarafından baÅŸlanan KeÅŸfuzzunun adlı eserin DoÄŸu Barthélemi d’Herbelot kütüphanesinin büyük bir bibliyografya ansiklopedisi mahiyetinde olduÄŸunu ve önsözünün Antoine Galland tarafından yazıldığını belirtti.
BeÅŸinci konuÅŸmacı Arzu Etensel İldem (Profesör, Ankara Üniversitesi, Fransızca Anabilim Dalı) “Antoine Galland’ın İlk DoÄŸu Kütüphanesi” adlı bildirisinde Galland’ın 1672-1673 yıllarında tuttuÄŸu günlüÄŸünde adı geçen kitaplarla ilgili ilginç bir konuÅŸma yaptı. Bu yılda tuttuÄŸu günce 1880 yılına kadar açığa çıkmaz. Günce 10 Ocak 1672 günü baÅŸlar ve iki ciltten oluÅŸur. Seyahatnameye benzeyen günce Galland’ın tüm gezilerini anlatır. Ayrıca Galland’ın birçok Osmanlı el yazması satın alıp Fransa’ya götürdüÄŸünü gösterir. Bu yazmalardan kimisi Elçiler için aldıkları kimisi de kendisi için aldıklarıdır. İldem Galland’ın satın aldığı yazmaların konu olarak çeÅŸitlilik gösterdiÄŸini belirtti ve konuları ÅŸöyle sıraladı: Tarih Kitapları, Farsça-Türkçe Sözlük, Edebiyat, Farsça/Arapça Dilbilgisi, Erotik Edebiyat gibi.
Altıncı konuÅŸmacı Francis Richard (Paris, Dil ve Medeniyetler Üniversite Kütüphanesi Bilimsel Müdürü) “Antoine Galland ve Kendisinin Yorulmak Bilmeyen DoÄŸu Yazmaları Arayışı: 1685 listesinden Ali Ufkî Bey’e” baÅŸlıklı bildirisinde Galland’ın İstanbul’a geldikten sonra sistematik olarak tarihi ve edebi el yazmalarını topladığını belirtti. Richard ayrıca Galland gibi baÅŸka Fransızlara da DoÄŸu el yazmalarını toplama iÅŸinin verildiÄŸini bildirdi. Richard Galland’ın yüz adet civarında (20’si Farsça, 19’u Arapça ve gerisi Osmanlıca) el yazması satın aldığının bilindiÄŸini söyledi. Richard’ın belirttiÄŸine göre bu el yazmalarının çoÄŸu hala Fransa Milli Kütüphanesi’nde saklanmaktadır.
Yedinci konuÅŸmacı Johann Strauss (Doçent, Marc Bloc Üniversitesi, Strasbourg) “Ali Ufkî Bey ve İncil’in Türkçe Tercümesi” baÅŸlıklı bildirisinde Ali Ufkî Bey’in İncil tercümesine 1662 yılında baÅŸladığını ve 1664’de bitirdiÄŸini belirtti. Strauss bu tercümenin 1666 yılında İstanbul’daki Hollanda elçisi Levin Warner tarafından, basılmak üzere Leyd’e gönderildiÄŸini, ancak çevirinin 1827 yılında küçük deÄŸiÅŸikliklerle Paris’de basıldığını bildirdi. Hâlâ Hollanda’da bulunan Ali Bey’in tercümesini hangi dilden yaptığının bilinmediÄŸini söyleyen Strauss, Latinceden olmasının muhtemel olduÄŸunu belirtti.
Sekizinci konuÅŸmacı Hakan Cevher (Profesör, Ege Üniversitesi, Devlet Konservatuarı Müdürü) “Ali Ufkî Bey’in Müzik Partisyonları” baÅŸlıklı bildirisinde Ali Bey’in müzisyen kimliÄŸini tanıttı ve Ali Bey’in Topkapı Sarayında santur çalmasıyla tanındığını belirtti. Topkapı sarayında çalınan ve yorumlanan 600 eserin sahibi olan Ali Bey’in tüm eserlerinin halen Londra British Library’de bulunduÄŸunu ifade eden Cevher, bu eserleri Mecmûa-i Sâz ü Söz adlı derlemede toplu halde yayınladığını da bildirdi. Ayrıca Cem Behar’ın Yapı Kredi yayınlarından Ali Bey’in müzik eserlerinin incelendiÄŸi Saklı Mecmua isimli bir çalışmasının çıktığını bildirdi.

21 Mayıs 2008
İlk konuÅŸmacı Margaret Sironval (CNRS AraÅŸtırma Müdürü, Paris) “Seyyah ve Tercüman Antoine Galland” baÅŸlıklı konuÅŸmasında Galland tarafından İstanbul’da kaldığı 17 yılın ardından (1670-1688) Fransızcaya tercüme ettiÄŸi ve 1704-1717 yılları arasında 12 cilt olarak yayınlanan Binbir Gece Masalları’nın serüvenini anlattı. Galland’ın 58 yaşında yaptığı tercüme etmeye kitabın bir rahip tarafından kendisine gönderilen el yazmasını okuyunca karar verdiÄŸini belirten Sironval Galland’ın bu tercümeyle tüm çalışmalarından daha fazla tanındığını dile getirdi. Galland’ın tüm isteÄŸinin Batı’ya DoÄŸu’yu tanıtmak olduÄŸunu ifade eden Sironval, Galland’ın bu isteÄŸini tercümesinin önsözünde yazdığını da belirtir. En eski bilinen Binbir Gece Masalları yazmasının Galland’ın tercüme ettiÄŸi yazma olduÄŸunu ifade eden Sironval bu tercümenin hızlıca tüm Batı’ya yayıldığını, 1712’de İngilizceye, ardından Almancaya 1722’de İtalyancaya, 1745’de Dancaya ve 1764’de Rusçaya tercüme edildiÄŸini belirtti. Sironval Avrupa’nın DoÄŸu’yu tanımasında bu kitabın tercümesinin çok önemli olduÄŸunun altını çizdi.
İkinci konuÅŸmacı Corinne Thépaut-Cabasset (Versailles Sarayı AraÅŸtırma Görevlisi) “Antoine Galland Döneminde Faal Bir Åžahit: Edouard La Croix” baÅŸlıklı sunumunda Edouard La Croix’in İstanbul elçisi Nointel Markizi Charles Olier’in ikini sekreteri olarak 1670-1695 yılları arasında İstanbul’a yedi yolculuk yaptığını, 1673 yılında da Osmanlı İmparatorluÄŸu ile Fransa krallığı arasındaki kapitülasyonların yenilenmesi hakkında Kral 14. Louis’i bilgilendirmek üzere görevlendirildiÄŸini belirtti. Thépaut-Cabasset La Croix’in Krala daha iyi hizmet etmek için dördüncü ziyareti sırasında Türkçeyi öÄŸrenmeye baÅŸladığını ifade etti.
Üçüncü konuÅŸmacı Guy Meyer (Dr. Paris IV Üniversitesi) “1678 tarihinde Antoine Galland’ın GörüÅŸü ile Türk Åžehri İzmir” baÅŸlıklı bildirisinde Galland’ın İzmir’e birçok kez geldiÄŸini ve 1678 yılındaki seyahatinin ardından, uzun zaman yayınlanmamış olan, Eski ve Modern Smyrne adlı bir eser yazdığını ifade etti. Galland’ı İzmir’in ÅŸehir yapısı, tarihi eserleri, nüfusu ve kurumlarına tanıklık eden bir seyyah olarak ele alan Meyer, Galland’ın yazdığı kitapta baÅŸka bir İzmir portresi çizdiÄŸini ve dönemin İzmir’e orijinal bir bakışını sunduÄŸunu anlattı.
(Resimler: Ali Ufkî Bey ya da (Albert) Wojciech Bobowski’nin Mecmua-i Sâz ü Söz’ünde kendi el yazısıyla yer alan bir eser, kaynak: www.musikidostu.net; Antoine Galland’ın Binbir Gece çevirisi için kullandığı ve günümüzde Fransa Milli Kütüphanesi’nde korunan Suriye kopyası, kaynak: www.culture-gouv.fr.)
