8 Aralık 2006 günü, İstanbul Üniversitesi, Çeviri EtiÄŸi sempozyumunda sunulan bildiri.

EÄŸer rastlantılar ve olaylar üstüste gelmeseydi sanırım, burada “intihal” baÅŸlığıyla ele aldığımız, aslında “korsan çeviri yayıncılığı” da diyebileceÄŸimiz olguyla hiç tanışmayacaktım. Fakat intihalin yaygın olarak görüldüÄŸü Rusça alanında çalışıyor olmam, çeviri tarihine meraklı olmam ve ÅŸans, beni “intihal” olgusunu tanımaya mecbur bıraktı.

8 ay önce bir Ölü Canlar çevirisi satın aldım, 1960 tarihli bir baÅŸka çeviriyle karşılaÅŸtırdım ve çeviri hırsızlığının nasıl yapılabileceÄŸini tanıdım. 2006 yılında yayınlanan çeviri 1960 tarihli çevirinin kısmen deÄŸiÅŸtirilmiÅŸ, baÅŸkasının ismiyle yayınlanmış haliydi. Bu olayı önce bir çevirmen hırsızlığı olarak düÅŸündüm, sonra araÅŸtırdıkça sorunun çok daha karmaşık bir aÄŸda, yayıncı ve editör ikilisi tarafından gerçekleÅŸtirildiÄŸini kavradım. Bu tür çeviri hırsızlığını yayın alanında çalışan birçok kimse uzun yıllardır biliyordu, bizzat kimlerin yaptığı üzerine varsayımlar yürütüldüÄŸü gibi, çok ÅŸaşırtıcı akılcılaÅŸtırma, olaÄŸanlaÅŸtırma, mitleÅŸtirmeler sözkonusuydu: “intihal” konusunda bilgisine baÅŸvurduÄŸum birisi, aslında yabancı yayınevlerinin de klasik eserlerde yaygın olarak intihal yaptığını, bu kitapları, örneÄŸin Rus klasiklerinin İngilizce intihalli çevirilerini yabancı dilde eÄŸitim çerçevesinde Türkiye pazarına soktuÄŸunu, o yüzden Türkçe intihallerin bu büyük pazarda küçük, olaÄŸan bir olgu olduÄŸunu öne sürdü. Bu enfes akılcılaÅŸtırma örneÄŸine bakılırsa, “intihal”in bir tür emperyalizm karşıtı hareket olarak kullanılması, intihallerin sayısının artırılması yoluyla egemen Batı kültürünün yıkılmasının mümkün olduÄŸu bile öne sürülebilir. Fakat bu tür bir nihilizme düÅŸmemek gerek, başıma gelen çok çarpıcı bir olay bu nihilizm olasılığının tehlikelerini çok açık bir ÅŸekilde gösterdi bana:

Birkaç ay önce piyasada saygın bir yeri olan bir yayınevinin editörü redaksiyonunu yapmam için bir Dostoyevski çevirisi gönderdi. Çeviriyi okurken kaynak metindeki tek bir kelimenin çeviride üç kelimeyle karşılanması tuhaf geldi ve baÅŸka bir çevirmenin bu sözcüÄŸü nasıl karşılamış olduÄŸunu görmek için daha önce yapılmış baÅŸka bir çeviriye bakmak istedim, bakınca da redaksiyonunu yaptığım metnin o çevirinin intihali olduÄŸunu gördüm. TelaÅŸla bunu yayınevine bildirdim. Yayınevi editörü çok sakin bir ÅŸekilde, bunu bildiÄŸini, aslında benden istediÄŸinin bu intihali tanınmaz hale getirmek olduÄŸunu dile getirdi. Sonra, tam beni bir suça bulaÅŸtırmak istemiÅŸ olmalarından üzüntü duyduÄŸumu söylemeye çalışırken, editör sözlerine devam etti ve daha da ağır bir ÅŸey söyledi: Özgün çevirinin sahibi olan bir baÅŸka saygın yayıneviyle görüÅŸtüÄŸünü, çevirilerde %40 benzerlik olmadığı sürece sorun olmayacağı konusunda uzlaÅŸmaya vardıklarını söyledi. Bunu duyduktan sonra diyecek bir ÅŸey bulamadım. Günümüzde yaÅŸadığımız sorunun çevirmen sorunu deÄŸil, editör-yayıncı ikilisinin sorunu olduÄŸuna kesin olarak karar verdim.

Bu çerçevede, burada çevirmenin intihalden sorumlu olduÄŸu örnekleri ele almayacağım. Çünkü çevirmenin yol açtığı bir intihal dehÅŸetiyle karşı karşıya deÄŸiliz; onu aÅŸan bir intihal mekanizması sözkonusu.* Burada bu sorunun baÅŸlıca sorumluları olarak gördüÄŸüm, yayıncı ve editör intihallerini, yani “korsan çevirileri”, yani ÅŸirket intihallerini konu edeceÄŸim.

 

ÇOÄžALTMADAN SORUMLU YAYIMCI

 

Birçok yayımcı klasik eser yayıncılığını, bu yayıncılık türü iyi bir sermaye birikimi yolu olduÄŸu için yapıyor. Hemen her yayınevinin bir klasik eserler dizisi var. İntihal ya da korsan çeviri yayıncılığı ise, daha da büyük bir sermaye birikimi saÄŸlamak için yapılıyor.

Önce ÅŸunu belirleyelim: “Yayıncı açısından, çeviri yayınlamanın en temel ekonomik gerçeÄŸi, genellikle editörlük-hazırlık aÅŸamasının daha masraflı olacağıdır. EÄŸer yayıncı ‘korsan’ deÄŸilse ya da yalnızca telif hakkı sona ermiÅŸ kitaplar yayınlamıyorsa” kitap daha pahalıya mal olacaktır.[1]

Genel bir hesap yapıldığında, tek bir çeviri kitap üzerinde, klasik eser yayıncısının birim kitap maliyetinin güncel eser yayıncısına göre %50’ye varan oranlarda daha düÅŸük olduÄŸu söylenebilir. Baskı adedi arttığında kitap maliyeti azalmaktadır, dolayısıyla kitabı daha çok miktarda basan bir klasik eser yayıncısı maliyet farkını %50’den yukarı çıkaracaktır. Peki neden maliyeti daha da aÅŸağı düÅŸürmesin, “korsan” çeviri basarak maliyet farkını %70-80’lere çekebilir.

Üç tip çeviri klasik eser yayıncısı olduÄŸunu öne sürebiliriz:

1- Dürüst yayıncı: Yeni bir çeviri yaptırır ya da eski bir çevirinin telifini alır.

2- Yarı-dürüst yayıncı: Yeni bir çeviri yaptırır ya da eski bir çeviriyi telifini alarak ya da almayarak ama çevirmen adı koyarak, fakat her koÅŸulda çevirmenle adil olmayan bir sözleÅŸme yaparak çoÄŸaltır; sözleÅŸmenin geçerlilik süresini 49 yıl ya da ömür boyu olarak belirler, telif ücretini sayfa başı ya da çok düÅŸük verir, sözleÅŸmede 1000 adet yazdığı halde kitabı 10000 adet basar.

3- Korsan yayıncı: Eski bir çeviriyi elden geçirir, sahte çevirmen adı koyar, istediÄŸi kadar çoÄŸaltır.

Kâr ve sermaye birikimi oranı doÄŸal olarak dürüstlükten korsanlığa uzanan çizgide artmaktadır. Fakat bu, yayıncının sadece yayıncı olduÄŸu bir model. Bu yayıncının bir de matbaası olduÄŸunu, bir de kitapçısı olduÄŸunu ya da dağıtım sorununu çözdüÄŸünü (örneÄŸin marketlere girdiÄŸini, hatta köylere ulaÅŸtığını) düÅŸünün: buradaki kazanç oranını hesaplamak çok güç.

Benim varsayımım, çeviri klasik eser yayıncılığında korsan yayıncılığın 1990’ların ortalarında baÅŸladığı; bu bir yandan, büyük sermayenin, örneÄŸin bankaların yayıncılık alanına iyice yerleÅŸerek küçük yayınevlerini zorladığı bir dönemi, diÄŸer yandan telif alanında ajanslar aracılığıyla uluslar arası izlemenin yoÄŸunlaÅŸtığı bir dönemi iÅŸaret ediyor. 1990’lara dek yarı-dürüst yayıncı modeli yaygındı, sermaye birikiminin önemli yollarından biri telifi alınmış çeviri eserde, eser sahibini ve çevirmeni dolandırmaktı.

Buna iliÅŸkin ilginç bir örnek, 6 ciltlik bir bilimkurgu romanının çeviri macerası. 1995 yılında iki çevirmen bir yayınevine altı kitabın üç kitabını çevirdiler. Dördüncü kitabın çevirisi sırasında yayıncı çeviriyi hızlandırmalarını istedi ve çevirmenler ÅŸüphelendiler. SoruÅŸturmaya baÅŸladıkları zaman, yayıncının kendilerine 2000’er adet çoÄŸalttığını söylediÄŸi her kitabı 10000’lerce çoÄŸalttığını anladılar. Yayıncı korsan yayın yaparak yurtdışındaki eser sahibini de, çeviri eserin sahipleri olan çevirmenleri de aldatıyordu. Yayıncıya dava açtılar, yayıncı yeni bir yayınevi kurup aynı aldatmayı sürdürdü.

Bu model 2000’lere doÄŸru tıkandı ya da klasik eser yayıncılığı gibi farklı bir kanal açıldı. Bunun en önemli desteÄŸini, ÅŸimdi geriye bakarken görebiliyoruz: devletin klasik eser yayıncılığından çekilmesi ve 100 Temel Eser listesi oluÅŸturması. 2000’lerin başına dek devlet, çeviri klasik eserler alanında 1940-1980 yılları arasında oluÅŸturduÄŸu önemli bir çeviri eserler kütüphanesini ucuz fiyatlarla yayınlıyordu.[2] Bu yayın alanını birdenbire özel sektöre devretti. Ardından daha da ÅŸaşırtıcı bir adım attı ve 2004 yılında bir 100 Temel Eser listesi oluÅŸturarak bu listedeki eserleri bandrolden muaf kıldı. Bunun neden yapıldığı, ideolojik olup olmadığı ayrı bir tartışma konusu, ama her koÅŸulda bu deÄŸiÅŸim günümüzde yaÅŸanan korsan çeviri yayıncılığını büyük bir ölçüde açıklıyor.[3]

Açıklaması ne olursa olsun, korsan çevirinin ardındaki baÅŸlıca aktör, yayıncı ve bu yayıncı, yayınlayacağı intihaller için editörler çalıştırıyor.

 

METİNDEN SORUMLU EDİTÖR

 

İntihal editörlerini çeÅŸitli isimlerle görüyoruz. Bazı yayınlarda “yayına hazırlayan” olarak, bazılarında “editör” olarak, bazılarında “redaksiyon, düzelti” olarak. Öncelikle bu alandaki intihal tiplerini sınıflandırırsak, biçimleri ayrıştırıp çözümleyebilmek ve editörün bu uygulamadaki rolünü tanımlayabilmek iÅŸlemi kolaylaÅŸacaktır.

İntihal tiplerini iki ana baÅŸlıkta sınıflandıracağım: aslında “yasal olmayanlar” ve “yasal olanlar” olarak sınıflandırmak isterdim, ama anlaşılan bu alandaki yasal düzenlemeler tanımlayıcı deÄŸil yeterince, o yüzden “eski çeviri üzerinden yapılan intihal” ve “yeni çeviri üzerinden yapılan intihal” olarak ikiye ayıracağım.

Eski çeviri üzerinden yapılan intihalin iki tipi var:

 

1-                      Metin düzeyinde deÄŸiÅŸiklik yapılmaması: Bu tam anlamıyla korsan çeviridir. Çeviri birebir kopyalanır, çoÄŸunlukla yeni bir çevirmen adıyla, bazen de çevirmenin adı bile deÄŸiÅŸtirilmeden, çoÄŸaltılır. 

2-                      Metin düzeyinde deÄŸiÅŸiklik yapılması: Çeviri çevirmen adı deÄŸiÅŸtirilerek ya da çevirmen adına yer verilmeyip “yayıma hazırlayan” adı belirtilerek çoÄŸaltılır. O yüzden metin üzerinde biçimsel deÄŸiÅŸiklikler yapılır. Bu biçimsel deÄŸiÅŸiklikleri sınıflandırmak mümkün, fakat çeÅŸitlenmesi ÅŸaşırtıcı olmaz. Åžöyle bir deÄŸiÅŸiklik sınıflandırması önerilebilir:

2.a- Eski çevirinin sözcük düzeyinde deÄŸiÅŸtirilmesi.

2.b- Cümle yapısının deÄŸiÅŸtirilmesi.

2.c- Paragraf düzeninin deÄŸiÅŸtirilmesi.

2.d- Biçemsel özelliklerin deÄŸiÅŸtirilmesi.

2.e- Tablo, çizim gibi öÄŸelerin yeniden yapılması.

2.f- Olmayan öÄŸelerin eklenmesi.

2.g- Benzer yeni bir metin yazılması.

 

Çeviri ve intihal olgusunu ele aldığımızda daha çok eski çevirilerden yapılan intihaller üzerinde duruyoruz. Yani daha önce yapılmış bir çevirinin çalınması üzerinde. Gerçekten de yaygın olan tür bu. Ayrıca intihali saptamanın mantığı da zaten bir bakıma bu; eski, özgün bir metnin haklarını korumak, yeni metinlerde onun izini aramak. Fakat ikinci tür, yani yeni bir çeviri yoluyla yapılan intihal ortaya çıkmış durumda ve daha da yıkıcı olan bu tür içinde yaÅŸadığımız kültürü belirgin bir ÅŸekilde tanımlıyor. Çünkü bunun iki tipi var ve bu her iki tip de kültür elitlerince olaÄŸan karşılanıyor.

 

Yeni bir çevirinin intihal yoluyla baÅŸka bir çeviriye dönüÅŸtürülmesi:

1) Eski bir çeviriye benzetilmesi,

2) Yabancı bir çeviriye, bir ikinci dil çevirisine benzetilmesi.

 

Yeni bir çevirinin eski bir çeviriye benzetilmesi yoluyla yapılan intihali, eÄŸer başıma gelmeseydi büyük olasılıkla tanımayacaktım. İntihal olgusunu incelemeye baÅŸlamadan önce, yaÅŸadığım olayı yayınevlerinin yaygın olmayan diller için, benim örneÄŸimde Rusça için editör istihdam etmemesi, bunu maliyeti artıran bir etken olarak görmeleri çerçevesinde yorumluyordum. Sonra, intihalin kullanım ve uygulama alanını kavrayınca, başımdan özel bir intihal uygulaması geçtiÄŸini fark ettim.

Bir yayınevine Rusçadan çevirdiÄŸim klasik bir eseri teslim ettim. Kitap yayınevinde yayına hazırlanırken, tümüyle ÅŸans eseri olarak, çevirimin, editörler tarafından metnin Rusça aslıyla deÄŸil daha önceki bir çeviriyle karşılaÅŸtırıldığını, o çeviriye göre düzeltildiÄŸini öÄŸrendim. Bunu bana söylemediler, tamamıyla ÅŸans eseri öÄŸrendim. Uzun bir tartışma süreci oldu, ben daha önceki çevirileri okuduÄŸumu, Rusça kaynak metni yeterince yansıtmadıklarını düÅŸündüÄŸüm için bu yeni çeviriyi yaptığımı belirttim. Onların önerdikleri düzeltmelerin neden yanlış olduÄŸunu kanıtlamaya çalıştım. Sonunda, sözleÅŸme yapılmış olduÄŸu için, benim onayımı almadan metni istedikleri gibi düzeltmiÅŸ olarak yayınladılar. Melez bir çeviri yayınlanmış oldu: büyük kısmı baÅŸka çevirilerde olmayan özelliklerle yüklü, fakat bazı yerleri yayınevinin (Rusça, yani kaynak dil bilmeyen) editörleri tarafından eski bir çeviriye benzetilmiÅŸ bir metin.

BaÅŸka çevirmenlerle yaptığım görüÅŸmelerde, bu uygulamanın yaygın olduÄŸunu öÄŸrendim. Editörler çevirmene bazen daha en baÅŸtan bir klasiÄŸin eski bir çevirisini verip bunu kısmen deÄŸiÅŸtirmesini söyleyerek, bazen de yapılmış yeni çeviriyi eski bir çeviriye benzeterek özel bir intihal uygulaması gerçekleÅŸtiriyordu. DinlediÄŸim örnekler arasında çok karmaşık örnekler de vardı: bir çevirmen bir klasik eser çevirisini yayınevine götürmüÅŸ, ona o çeviriyi benzetmesi için kitabın baÅŸka bir çevirisini vermiÅŸler, çevirmen bu kitabı incelediÄŸinde o çevirinin kendisine ait olduÄŸunu ama biraz deÄŸiÅŸtirilerek baÅŸka bir isimle yayınlanmış olduÄŸunu görmüÅŸ. Yani çeviri beÄŸenilmiÅŸ ve norm olmuÅŸ, sonra norm intihal edilmiÅŸ ve sonunda bu intihal norm halini almış.

İşte kanımca, en tehlikeli intihal türü bu. Çünkü birincisi, mesleki açıdan geleceÄŸi karartıyor: yasal çerçevedeki bu uygulamayı daha çok, geçim derdi içindeki genç çevirmenlerin çevirileri üzerinde yapıyorlar. Bu gençler direnip hayatta kalabilirlerse, ilerde çevirmen olarak çalışmayı sürdürecekler: Fakat ahlaki bir lekelenme yaÅŸamış olacaklar ve bu lekelenme oldukça onur kırıcı olabilir, mesleÄŸe yükledikleri deÄŸeri düÅŸürmüÅŸ de olabilir. Bu intihal tipini olaÄŸan, doÄŸal kabul etmiÅŸ bile olabilirler. Durup durup, Tanrım, bunu bana neden yaptın? diyor olabilirler.

* 

DiÄŸer yandan, bundan daha karmaşık olduÄŸu söylenebilecek bir sorun da ikinci dilden çevirilerle birlikte ortaya çıkıyor. İkinci dilden çeviri, kendisini anlamlı kılan nedenler ortadan kalktığı ölçüde intihal sınıfına giriyor.

ÖrneÄŸin, Tolstoy’un SavaÅŸ ve Barış adlı klasik eserinin Rusçadan yapıldığı bilinen üç çevirisi var. Fakat bunların yanında çok yakın tarihte ikinci dilden yapılmış olarak görünen çeviriler de var ve bu durum kimseyi ÅŸaşırtmıyor. Bu çevirilerde ikinci dildeki çevirmenlerin adı bile belirtilmiyor, en fazlası hangi dilden çevrildiÄŸini yazıyor. Sonra eserin özgün dilinden yapılmış çevirileriyle yan yana, “çeviri” adıyla duruyorlar. Oysa bunlar bu dillere yapılmış çevirilerin intihalleri; yani bir çevirme iÅŸlemi sözkonusu, ama Tolstoy’un SavaÅŸ ve Barış adlı eserinin deÄŸil, bu eserin çevirilerinin çevirisi sözkonusu. Tıpkı Nike marka bir ayakkabı almamız, ama bu ayakkabının Çin’de yapılmış olması gibi.[4]

 

Günümüzde “ikinci dilden çeviri” adı altında yapılan intihalin üç türü var:

1) Eserin telif hakkı ya yok, ya da alınmıyor, ikinci dilden çevirisi yapılıyor.

2) Eserin telif hakkı alınıyor, fakat çevirisi özgün dilinden deÄŸil,  bir çevirisinden yapılıyor.

3) Eserin çevirisi özgün dilden yapılıyor, fakat çeviri ikinci dil çevirisine göre düzeltiliyor.

Burada yeni bir klasik eser çevirisini eski bir çeviriye göre düzelten, yayınlayan editör ve yayıncıyla, ikinci dilden çeviriyi ya da ikinci dilden editörlüÄŸü akılcılaÅŸtıran, olaÄŸanlaÅŸtıran çevirmen, editör, yayıncının ortak bir zihniyette buluÅŸtuÄŸunu görüyoruz: hepsi de bir çeviriyi normlaÅŸtırıyorlar. Neden? Klasik eseri yayınlamak için.

Bu noktada intihalin genel mantığı ortaya çıkıyor, bu bakış açısıyla SavaÅŸ ve Barış‘ın eski çevirilerinin güncelleÅŸtirilmiÅŸ yeni çevirileri de yapılabilir, intihalciler kendilerini çevirmen ilan edebilirler; hatta SavaÅŸ ve Barış‘ın İngilizceden yapılmış bir çevirisi Almanca ve Fransızca çevirilerinin yardımıyla yayına hazırlanabilir. Daha da ileri gidip SavaÅŸ ve Barış‘ın deÄŸil çevirilerinin asıl metin olduÄŸunu öne sürebilirler. İşte intihalin sanat ve yaratıcılık düzeyine geldiÄŸi nokta bu: fantezi gibi görünüyor ama gerçek.

Aynı zamanda çeviri ve ahlak iliÅŸkisinin karmaşık bir hal aldığı nokta burası. ÖrneÄŸin, birkaç yıl önce Kabalcı Yayınevi için Mihail Bahtin’in François Rabelais’nin Yapıtı ve OrtaçaÄŸ-Rönesans Halk Kültürü (Tvorçestvo Fransuva Rable i Narodnaya Kultura Srednevekovaya i Ronesansa) adlı eserini Rusça aslından çevirdim.[5] Yayınevi, Rusça telif hakkına ulaÅŸamayınca İngilizce çevirinin telif hakkını aldı. Bu sırada Ayrıntı Yayınevi bu kitabın Rusça telif hakkını bulduÄŸunu öne sürdü. Bunun üzerine Ayrıntı Yayınevi’ne Rusçadan yapılmış bir çevirinin hazır olduÄŸu bildirildi. Fakat Ayrıntı Yayınevi kitabı Rusçadan çeviriyle yayınlamak yerine, İngilizceden çevirtmeyi yeÄŸledi ve kitap İngilizceden çevrilerek yayınlandı. Åžimdi burada karmaşık bir sorun yumağı var. Çevirmen, editör ve yayıncı bu klasik eserin ikinci dilden çevrilmesini yanlış bulmadılar: üstelik kitabı özgün metnin adıyla deÄŸil İngilizce çevirisinin adıyla (Rabelais ve Dünyası olarak) yayınladılar, ama Türkçe çeviri İngilizce çevirinin bir intihali oldu, hem de İngilizce çevirinin telif hakkı baÅŸka bir yayınevi tarafından alınmışken. Kitap (ve genel olarak Bahtin kitapları) için, aslında Rusça aslından çevrilmeliydi diyen kimse olmadı. İngilizce çevirinin telif hakkı olduÄŸu göz ardı edildi. Çevirinin çevirisi yoluyla intihal olaÄŸanlaÅŸtırıldı.

Peki neden? Bunun bir nedeni, İngilizcenin kültür üzerindeki hakimiyeti. Son yıllarda birçok kitap ikinci dil İngilizce çevirisinden çevriliyor ve bu olaÄŸan karşılanıyor, çünkü İngilizcenin kaynak metinle normatif bir iliÅŸki kurduÄŸu varsayılıyor; en azından Türkiye’de editörlük konumlarında bulunan, çoÄŸu İngilizce eÄŸitim almış kültür elitleri tarafından. Ama daha etkili olan bir diÄŸer nedeni de, editörlüÄŸü güç olan çevirinin pahalıya gelmesi; çevirmene güven gerektirdiÄŸi gibi, o dilin uzmanı bir editöre baÅŸvurmayı gerektiriyor. Bu masraflı sorunlardan kaçınmak isteyen yayıncı ve editör ikinci dildeki çeviriye baÅŸvuruyor; ve bu noktada çeviri intihali sorununun ortak özü berrak bir hal alıyor: korsan ya da yasal olsun, kaynak metinden ya da bir çeviriden yapılsın, çeviri intihalcisi bir çeviriyi norm kabul ediyor ve onu kutsuyor.

Mevlana’nın İngilizceye Hint dillerinden çevrildiÄŸi bir dünya yok, ama Foucault’nun Türkçeye İngilizceden çevrildiÄŸi bir dünya var. O dünyada sürekli çeviri yapıyoruz.

 

SONUÇ

 

İntihali tanıdıktan sonra, Nisan ve Mayıs 2006’da çevirmenlik çalışmamı tehlikeye atarak (Çeviribilim dergisinde) peÅŸpeÅŸe iki yazı yayınladım, açık adlarıyla üç yayınevinin yaptığı korsan çevirileri sergiledim. Ayrıca, Selahattin Özpalabıyıklar’ın 2004 yılında aynı konuyla ilgili bir yazısı olduÄŸunu öÄŸrendim, onu da yeniden yayınladım. Ardından çevirmenlerin meslek birliÄŸi için bir yazı hazırladım, bu da Haziran 2006’da Çevbir imzasıyla Birgün adlı gazetede yayınlandı. Bu çalışmalar uygulamada tek bir sonuç getirdi: ÅŸimdi Yayıncılar BirliÄŸi Çevirmenler BirliÄŸi’yle ortak bir intihal çalışması yapmak istiyor, sorulduÄŸu zaman birlikler konu üzerinde çalıştıklarını bildiriyor. Fakat açıkça intihal yaptığı bilinen yayınevleri yayıncılar birliÄŸinin üyesi ve çevirmenler birliÄŸine üye çevirmen ve editörler de bu yayınevleriyle çalışmakta bir sakınca görmüyor. Öyleyse meslek birlikleri içinde yapılacak çalışmaların taraflı, yanıltıcı olma olasılığının yüksek olduÄŸuna inanabiliriz. O yüzden bu alana meslek birliklerinin deÄŸil, bilimcilerin yani çeviribilimcilerin ve dil uzmanlarının müdahale etmesi gerektiÄŸini söyleyebiliriz.

Çeviribilimciler ve dil uzmanları bu alana müdahale etmeliler, çünkü geleceÄŸin çevirmenlerinin önemli bir kısmını onlar yetiÅŸtiriyorlar. Çeviri ve dil-edebiyat bölümlerinden mezun olanlar, bazen kiÅŸisel seçimleri, bazen de uzmanlık alanlarında çalışma olanağı bulamadıkları için çevirmenlik yapmaya baÅŸlıyor. Çok geçmeden onlara kölelik düzeni önerildiÄŸini fark ediyorlar. Åžu anda çevirmenin ideal sözleÅŸmesi, yüzde 7 net telif ödemesine dayanan bir sözleÅŸme; bu sözleÅŸme çevirmenin hayatta kalmasına olanak vermez. Fakat bundan da kötü koÅŸullar var: örneÄŸin klasiklerin ağır yükünü üstlenen genç Rusça çevirmenlerine sözcük başına, sayfa başına ödeme yapılıyor, 49 yıllık, 100 yıllık sözleÅŸmeler öneriliyor. Bir kültür için, geçim kaygısına düÅŸmüÅŸ bir genç insan kadar tehlikeli ve üzücü bir ÅŸey olamaz: hayatta kalabilmek için bir intihalde adının kullanılmasına, emeÄŸinin ağır ÅŸekilde sömürülmesine izin verecek, hiçbir deÄŸere inanmayacaktır.

Karşı karşıya olduÄŸumuz sorun Çernobil felaketini andırıyor. Çernobil’in ardından Türkiye’ye radyasyon gelmediÄŸini söyleyen resmi görevlilerin ekranlarda çay içtiÄŸine, uzmanların yalanladığına tanık olmuÅŸtuk. Oysa radyasyon geldi ve Türkiye’de Çernobil kaynaklı kanser var. Aynı ÅŸekilde ÅŸimdi, Batı klasiklerinin Türkiye’ye korsan çeviriler, çarpıtma çeviriler yoluyla, 100 Temel Eser’ler yoluyla yeniden geldiÄŸini görüyoruz ve resmi görevliler bu konunun onların sorumluluk alanlarında olmadığını söylüyor, yayıncılar sessizce seyrediyor ve çevirmenler hayatta kalmaya çabalıyor. Burada korsan ya da kanser çevirileri tanımlayabilecek, hastalığın belki de yayılmasına engel olabilecek olanlar sadece alanı bağımsız, nesnel bir ÅŸekilde inceleyebilecek olan çeviribilimciler ve dil uzmanları. Bu toplantının bu yönde bir ilk adım olmasını umut ediyorum.

* Güncelleme, 23 Aralık 2006: Yazının yayınlanmasının ardından, bazı yayınevi editörleri, kendilerine gelen çevirinin kaynak dilini bilmedikleri durumda çevirmenin intihalini saptayamadıkları, bu yüzden bazen güç bir duruma düÅŸtüklerini belirttiler. Kanımca, yazının ikinci dilden çeviri ile ilgili kısmında sorun bu açıdan ele alınıyor. Gerçekten de bir “çevirmen” çıkıp sözgelimi ilk yirmi sayfayı kendisi çevirip geri kalan kısımları baÅŸka çevirilerden “alıntılayabilir”; bu durumda, aÅŸağıda ayrıntılı bir ÅŸekilde ele aldığımız, ikinci dilden deÄŸil özgün dilden çeviri yapılması ve özgün dil editörünün uzmanlığına baÅŸvurulmasının önemi ortaya çıkmaktadır. Yayınevi, birçok kez çevrilmiÅŸ olan bir eseri yeniden çevirtip yayınlarken, gerekçesini açık kılmak durumundadır. ÖrneÄŸin, yurtdışındaki bazı yayınevleri, yeni klasik çevirilerini “with a new translation by” (X’in yeni bir çevirisiyle) diye belirterek ve ayrıntılı bir önsöz ya da giriÅŸ yazısıyla, ya da metni farklı kullanım alanları için hazırladıklarını belli ederek [örneÄŸin çocuklar için, “retold by” (X tarafından yeniden anlatılmış)] yayınlamaktadır. Bizdeyse, genellikle öne çıkan ÅŸey yayınlanan çevirinin baÅŸka çevirilerden daha ucuz olması oluyor. Fakat çeviriyi, kültürleri içinde daha saygın bir yere oturtabilmiÅŸ, ticari beklentileriyle toplumun kültürel beklentileri arasında bir denge kurmaya çalışan baÅŸka toplumlardaki uygulamaları, yerli yayınevlerinin benimsemesi durumunda daha zengin bir kültür hayatı ortaya çıkabilir sanırım.




[1] Datus J. Smith, Yayıncının El Kitabı, “Çeviri yayınlamanın ekonomisi,” 1989, s. 252.

[2] Örnek olarak Nihal Yalaza Taluy’un Yeraltından Notlar‘ı 2001 yılında M.E.B. tarafından yayınlanmış.

[3] “`100 Temel Eser` listesinde 12 kitabı bulunan Ötüken NeÅŸriyat, bu manzarayı `Patlama oldu` ÅŸeklinde deÄŸerlendiriyor. İki ay gibi kısa bir sürede listedeki kitapların bu kadar ilgi görmesi karşısında baskı üstüne baskı yaptıklarını söylüyen yayın yönetmeni Erol Kılınç, `Sadece listedeki kitaplarda deÄŸil, listede adı bulunan yazarların diÄŸer kitaplarının satışında da bir hayli yükselme oldu.` diyor. MEB`in tavsiye ettiÄŸi listede 15 kitabı bulunan Yapı Kredi Yayınları (YKY), bu beklenmedik geliÅŸme karşısında matbaalarına gece gündüz çalışma talimatı vermiÅŸ.” `100 Temel Eser` yayınevlerini coÅŸturdu, 11.04.2004, Zaman, https://ceviribilim.com/?p=401

[4] Benzetme burada ilginç bir yol izliyor: Çevirinin çevirisine çeviri demekle, Nike’ın en ucuz üretim olanağı bulduÄŸu yerde üretilmesini olaÄŸan karşılamak, bunun sonucu ürüne Nike demek bir benzerlik taşıyor. Ardından, Nike marka ayakkabının Tahtakale’de satılan taklitlerine de Nike denmesinden yola çıkarak, korsan çevirilerin de aynı iddiada bulunduÄŸunu öne sürebiliriz.

[5] Bu çeviriyi Rus dili uzmanı Doç. Dr. Türkân Olcay yayına hazırladı.

 

 

EK 

 

İNTİHAL TİPLERİ

 

 

Eski çeviri üzerinden yapılan intihal

 

1) Metin düzeyinde deÄŸiÅŸiklik yapılmaması: Bu tam anlamıyla korsan çeviridir. Çeviri birebir kopyalanır, çoÄŸunlukla yeni bir çevirmen adıyla, bazen de çevirmenin adı bile deÄŸiÅŸtirilmeden, çoÄŸaltılır. 

 

 

 

2) Metin düzeyinde deÄŸiÅŸiklik yapılması: Çeviri çevirmen adı deÄŸiÅŸtirilerek ya da çevirmen adına yer verilmeyip “yayıma hazırlayan vb.” adlar belirtilerek çoÄŸaltılır. Bunun için metin üzerinde biçimsel deÄŸiÅŸiklikler yapılır. Bu biçimsel deÄŸiÅŸiklikleri sınıflandırmak mümkün, fakat bunlar gelecekte daha da çeÅŸitlenebilir. Åžöyle bir deÄŸiÅŸiklik sınıflandırması önerilebilir:

a- Eski çevirinin sözcük düzeyinde deÄŸiÅŸtirilmesi. (Örn. Eski Türkçe sözcüklerin ÖztürkçeleÅŸtirilmesi.)

b- Cümle yapısının deÄŸiÅŸtirilmesi. (Örn. Cümlenin eyleminin sondan ortaya alınması.)

c- Paragraf düzeninin deÄŸiÅŸtirilmesi. (Örn. Cümlelerin yerinin deÄŸiÅŸtirilmesi.)

d- Biçemsel özelliklerin deÄŸiÅŸtirilmesi. (Örn. Sözcük, cümle ve paragraf düzeninin hep birden deÄŸiÅŸtirilerek farklı bir biçemin ortaya çıkarılması.)

e- Tablo, çizim gibi öÄŸelerin yeniden yapılması. (Örn. Eski çeviride alt alta konmuÅŸ dizilen satırların, yan yana sıralanarak tablo haline getirilmesi.)

f- Olmayan öÄŸelerin eklenmesi. (Örn. Metnin bölümlere ayrılarak bölüm baÅŸlıkları atanması.)

g- Benzer yeni bir metin yazılması. (Bu durumda kaynak metinde olmayan cümlelerin bile ortaya çıktığı görülür.)

(Örnek: Celal Öner çevirileri)

 

 

Yeni çeviri üzerinden yapılan intihal

 

 

1) Yeni çeviri eski, kabul görmüÅŸ (normlaÅŸmış) bir çeviriye benzetilir.

 

 

2) Yeni çeviri yabancı bir çeviriye, bir ikinci dil çevirisine (bir norma) benzetilir.

 

 

İkinci dilden çeviri

 

1) Eserin telif hakkı ya yoktur, ya da alınmaz, ikinci dilden çevirisi yapılır.

(Örnek: Yuri Lotman, Sinema EstetiÄŸinin Sorunları, Rusça eser Almancadan çeviri.)

 

 

2) Eserin telif hakkı alınır, fakat çevirisi özgün dilinden deÄŸil, (telifi alınmamış) bir çevirisinden yapılır.

(Örnek: Mihail Bahtin, Rabelais ve Dünyası, Rusça eser İngilizceden çeviri.)

 

 

3) Eserin çevirisi özgün dilden yapılır, fakat çeviri ikinci dil çevirisine göre düzeltilir.

 

 

 

İNTİHAL ÖRNEKLERİ

 

 

ROBİNSON CRUSOE

 

ÖZGÜN ÇEVİRİ: 1632 yılında, York ÅŸehrinde, iyi bir aileden doÄŸdum. Ailem oralı deÄŸildi. Babam, ilkin Hull’da yerleÅŸmiÅŸ Bremen’li bir yabancıydı. Alım – satımla büyük bir kazanç saÄŸlamış, sonra iÅŸini bırakarak York’da yerleÅŸmiÅŸ, o çevrenin en iyi ailelerinden Robinson’ların kızı olan annemle evlenmiÅŸti.

 

İNTİHAL 1: York kentinde, 1632′de iyi bir ailenin çocuÄŸu olarak dünyaya geldim. Ailem Yorklu deÄŸildi. Babam, önceleri Hull’da yerleÅŸmiÅŸ Bremen’li bir yabancıydı. Alım-satım iÅŸleri yapıp epey para kazanmış, sonra iÅŸini bırakıp York’a yerleÅŸmiÅŸ, oraların sayılı ailelerinden olan Robinson’ların kızları olan annemle dünyaevine girmiÅŸti.

 

İNTİHAL 2: Ben Robinson Crusoe, 1632 yılında York kentinde dünyaya geldim. Bremenli soylu bir aileden olan babam önceleri Hull’a yerleÅŸmiÅŸ ve ticaretle uÄŸraÅŸmaya baÅŸlamıştı. Bu sayede epey mal-mülk edinmiÅŸti. Ticareti bıraktıktan sonra da York’a taşınarak buranın tanınmış ailelerinden Robinsonlar’ın kızı olan annemle evlenmiÅŸti.

 

ÖZGÜN ÇEVİRİ özgün eserle karşılaÅŸtırılabilir, anlamlı bir çeviri iliÅŸkisine sahip. İNTİHAL 1’de metnin intihal olduÄŸunu belli eden temel özellikler, sözcük ya da deyiÅŸ deÄŸiÅŸtirmeleri, sözcük deÄŸiÅŸtirmeden cümlenin yeniden kurulması gibi özellikler. İNTİHAL 2’nin intihal olduÄŸunu, özgün eserden çevrilmediÄŸini hemen belli eden temel ÅŸey, özgün eserle örtüÅŸmemesi. Özgün eserde, “Ben Robinson Crusoe” baÅŸlangıcına karşılık gelen bir ÅŸey yok.

 

 

SAVAÅž VE BARIÅž

(örneÄŸi saptayan: Koray Karasulu)

 

ÖZGÜN ÇEVİRİ: Yeni tarih teorisi, bütün bu anlayışları bir yana bırakmıştır. Öyle sanılır ki Yeni Tarih, eskilerin insanların Tanrısal bir Varlığa boyun eÄŸdikleri ve ulusların belirli bir amaca doÄŸru yöneltildikleri konusundaki inanışlarını red ettikten sonra, iktidarın belirtilerini deÄŸil de onu doÄŸuran nedenleri araÅŸtırmalıydı. Ama yeni tarih bunu yapmamıştır; eskilerin görüÅŸlerini red ettikten sonra, gerçekte onların izinde yürümekten baÅŸka bir ÅŸey yapmamıştır.



İNTİHAL: Yeni tarih kuramı bütün bu anlayışları bir yana bırakmıştır. Öyle sanılır ki yeni tarih, eskilerin, tanrısal bir varlığa boyun eÄŸdikleri ve ulusların belirli bir amaca yöneltildikleri konusundaki inanışlarını yadsıdıktan sonra, iktidarın belirtilerini deÄŸil de onu doÄŸuran nedenleri araÅŸtırmalıydı. Ama yeni tarih bunu yapmamıştır; eskilerin görüÅŸlerini yadsıdıktan sonra onların izinden yürümekten baÅŸka bir ÅŸey yapmamıştır gerçekte.

 

Saf bir tembel intihal örneÄŸi. Sadece virgül ve sözcük deÄŸiÅŸtirmeleri sözkonusu. Gizleme yolunda en ufak çaba yok.

 

Dostoyevski’nin Yeraltından Notlar adlı eserinin iki ikinci dil çevirmeni

ve ikinci dilden yaptıkları baÅŸka çeviriler

(Günümüzde Fransızcadan yapılmış bir İngilizce Yeraltından Notlar çevirisi yok)

 

Çeviri Dili

Çevirmen

Çevirmenin BaÅŸka İkinci Dil Çevirileri

İngilizce

Serpil Demirci

Ölü Evinden Anılar

Yufka Yürekli

İnsancıklar

Beyaz Geceler

Netoçka Nezvanova

Öteki

Yeraltından Notlar

Kumarbaz

Oblomov

Ebedi Koca

Amcanın Rüyası

Krokodil

 

Zeynep Bilen

Metamorfoz (Kafka)