Türkiye deÄŸiÅŸiyor – ya da deÄŸiÅŸmenin artık doruk noktasında. Bir ÅŸey oluyor, birçok kavramsal çerçeveye oturan, ama adını kesin olarak koymak için vaktin erken olduÄŸu bir ÅŸey: tek ÅŸey kesin, Türkiye büyük ölçüde bu deÄŸiÅŸiminin seyircisi.

Bu deÄŸiÅŸimi çarpıcı bir ÅŸekilde sahneleyen birkaç olay peÅŸpeÅŸe dizildi: birincisi, ulusüstü bir market zincirinin bir ÅŸubesinin açılışı. Ucuz elektronik eÅŸya almak için insanlar sahur vaktinde marketin önünde toplandılar, satın almak için yumruk ve tekmeler savurdular birbirlerine. “Yarım saatte 800 dizüstü bilgisayar ve 5300 televizyon satıldı”: insanlar ekran satın almak için toplanmıştı.

posta26eylul.jpeg

Aynı günlerde Türkiye’nin baÅŸbakanı ve ailesi Amerika’daydı. BaÅŸbakanın eÅŸi ve kızı Broadway’de müzikal seyrettiler. Ekranın bir baÅŸka haline, sahneye baktılar.

yenisafak26eylul-kesik.jpg

BaÅŸbakansa iki dev ÅŸirketin sahip ve temsilcisiyle bir iftarda buluÅŸtu: Ekranın (bütün görsel medyanın) en büyük reklam verenlerinden biri olan, küresel ÅŸirket Coca-Cola’nın temsilcisi ve küresel medyanın önemli bir kısmının sahibi olan ve Türkiye’de medyanın çeÅŸitli kanallarını satın almış olan Rupert Murdoch’la.

Dolayısıyla, insanlar Türkiye, İstanbul’da marketlerden (indirimli) ekranlar alır ya da yaÄŸmalarken, yönetim Amerika, New York’ta , bu ekranlara görüntü dolduracak, günlük yayın akışını ve yayınlayacakları reklamların sayısını belirleyecek olan ÅŸirketlerle görüÅŸüyordu.

Bu baÅŸlıbaşına ilginç bir durum: insanların donanım satın almak, daha çok görüntü izlemek üzere ekran elde etmek için mücadele etmeleri de, saÄŸlığa zararlı olduÄŸu söylenen ve İslami politik düÅŸünce çerçevesinde çeÅŸitli olumsuz nitelemeleri ve mitleri olan (örneÄŸin tersten okunduÄŸunda farklı anlamlar içermesi gibi) Coca-Cola’nın iftar sofrasında yer almış, bizzat masanın üzerine yerleÅŸmiÅŸ olması da, küresel dünyada, ÅŸirketlerin dizginsiz ilerleyiÅŸinin farklı konumlardan görünümleri.

Fakat aynı zamanda, burada birkaç çeviri olgusu, görünmeden yerini alıyor: öncelikle, marketlerin ülkeye yerleÅŸmesi, reklam politikasından broÅŸürlere dek bir çeviri sürecini, piyalarının ölçeÄŸiyle belirlenen bir çeviri sürecini ortaya koyuyor. (Haberdeki marketin internet sitesi bu çokdillliÄŸi, çevrilebilir reklam dili politikasını sergiliyor.)

DiÄŸer yandan, baÅŸbakanın eÅŸinin seyrettiÄŸi operanın (büyük olasılıkla) kızı tarafından kendisine eÅŸzamanlı çevrilmiÅŸ olması sözkonusu: cumhuriyet ideolojisinin temel sorunsallarından birinin, batı sanat biçimlerinin ve temel eserlerinin çevirisi olması açısından, bu ilginç bir durum – opera, çeviri ve uyarlama örnekleriyle Türkiye’de benimsenmedi, fakat Broadway’de (operanın yine kaynağı olmayan, çevirileriyle beslenmiÅŸ olan bir yer) sahnelenen operalar ilgi görüyor.

Üçüncü ve en önemli katman da, Amerika’daki bir iftar yemeÄŸinde yapılan görüÅŸmenin, aynı zamanda, çevirmenlerin iÅŸ sahasının ölçeÄŸinin geniÅŸletilmesi üzerine bir görüÅŸme olması: küresel görsel ürünlerin yerel pazara sokulması, sonuçta çevirmenlerin iÅŸ ve uzmanlık alanına giriyor.

Bütün bunlar ilginç bir ÅŸekilde, Türkiye’nin deÄŸiÅŸen dönemlerde neredeyse hiç deÄŸiÅŸmeyen rolünü iki ÅŸekilde vurguluyor: SoÄŸuk SavaÅŸ döneminde Türkiye “bağımsızlık mücadelesi vermiÅŸ ve iki kutuplu dünyada bağımsız kalmış olması”yla bir model sayılıyordu; SoÄŸuk SavaÅŸ sonrasında bu model “İslam ülkeleri arasında Batılı olmayı baÅŸaran ülke olması”na dönüÅŸtü – Türkiye her koÅŸulda, iki ya da daha çok kutup arasında bir aracı, bir çevirmen – ya da bir tür “çeviri bürosu”.

KuÅŸkusuz bu son ifade bir yorum, kaba bir metafor – her koÅŸulda, uzaya çıkıp Türkiye’ye baksak göreceÄŸimiz ÅŸey asıl bu olsa gerek: doÄŸudan batıya batıdan doÄŸuya uzanan bir borular, oluklar bolluÄŸu. Eskiden sadece hammaddeler, petrol, doÄŸalgaz.. akıyordu; ÅŸimdi, kültür ürünleri akıp geçiyor kablolarla. Bu yüzden de yönetimler artık kültür sanayisinin temsilcileriyle buluÅŸuyorlar yemeklerde ve çevirmenlerin aracılık edeceÄŸi ürünlerin markete ulaÅŸmasını görüÅŸüyorlar. Bir bakıma, çevirmenlerin kaderini görüÅŸüyorlar.

*

Bu yazı, Amerika’da Ermeni Tehciri’yle ilgili karar karar alınmadan önce, bir hafta kadar önce yazıldı: O yüzden, dönüp yeni bir soru sormakta yarar var. İftar sofrasında Rupert Murdoch oturuyor, medya devi.. acaba mecliste alınacak kararla ilgili bir yayın yapması istense, yardımcı olabilir miydi? Ya da, Murdoch’ın sahibi olduÄŸu Harper Collins yayınevi, “The Burning Tigris: The Armenian Genocide and America’s Response” (Alev Alev Dicle: Ermeni Jenositi ve Amerika’nın Tepkisi) adlı çoksatar gibi kitaplar yayımlıyor; kendisinden rica edilse, karşı tezi de savunan bir yayıma yer vermesi saÄŸlanabilir miydi? Yoksa, bunu saÄŸlamak yerine, bu yayımların Türkçeye çevrilmesini mi yeÄŸler? Sahi, Amerika’da neden pek bu tür kitaplar yayımlanmıyor, neden meraklanıp çevirmiyorlar Türkçeden ya da Holdwater dışında neden kimse yazmaya çalışmıyor?

Yoksa Murdoch, hâlâ yayım için bekleyen kitap, Robert Fisk’in Amerika’da Murdoch’ın Harper Collins’inden yayımlattığı, Türkiye’de yayımlanamamasıyla artık efsanevi hale gelmiÅŸ, yazarının  “Biz Sizi Yok Etmek İstedik.. Siz Güçlü Bir Ülkesiniz, Lütfen Yayınlayın Kitabımı..” diyerek yayımlanması için ricalarda bulunduÄŸu büyük kitap Great War for Civilization için aracılık etmeyi mi yeÄŸledi? Yok canım, Fisk’in medya tekeliyle ne iliÅŸkisi var?

Kimbilir, belki de artık bu tür kaygıları, merakları toptan bırakmalı – neydi yüzde elli beÅŸ miydi, elli iki mi? Biraz da çoÄŸunluk düÅŸünsün. Binbir Gece‘de Åžehrazat’ın ev yardımcısı Mihriman Hanım’ın Bin Yapı Holding’e Alma Ata projesi için çevirmenlik yaptığını fark ettiniz mi? Yani bir holdingin çevirmen olarak kaçak iÅŸçi çalıştırdığını ya da ehliyetsiz kiÅŸiden hizmet aldığını? Türkiye, doÄŸuÅŸtan çevirmenler topluluÄŸu. Ama ne yalan söylemeli, insan ekranın başına kilitleniyor vallahi.