Prof. Dr. Saliha Paker, Okan Üniversitesi Çeviribilim Seminerleri‘nin 26 Aralık konuÄŸuydu. BoÄŸaziçi Üniversitesi çeviribilim kürsüsünde bulunan Prof. Dr. Saliha Paker’in “Bir Çeviri Tarihi Kur(gula)mak Neden Gerekli (Olsun)?” baÅŸlıklı konuÅŸması, baÅŸlıca kurucularından birinin çeviribilimin Türkiye serüvenini önemli ayrıntılarıyla aktardığı tarihsel bir konuÅŸma oldu.
KonuÅŸmasının temel konusunu Türkiye’de çeviribilim tarihi olarak belirleyen Paker, yapılan çevirilerden ve bu çevirileri yapanlardan yola çıkarak bir çeviri tarihini “kurmanın ve kurgulamanın” ne olduÄŸu üzerinde durdu. Öncelikle bir çeviri tarihini kurmak ve kurgulamanın neden gerekli olduÄŸu sorusunu sordu. Paker’e göre, bu soruyu sormak aynı zamanda kiÅŸisel bir araÅŸtırma sürecinin öyküsüydü: baÅŸka araÅŸtırmacılarla iliÅŸki ağı içinde yapılan bir araÅŸtırma sürecinin öyküsü. “Türkiye’de çeviri tarihi haritasını çözebilmek için, bu süreci üç döneme ayırdım: Birincisi, baÅŸlangıç dönemi, 1983-85 yılları. İkincisi, çeviri tarihini kurmayı ve yazmayı zorunlu kılan dönem, 1991-92 yılları. Üçüncüsü, boÅŸlukları araÅŸtırarak tamamlama çabasıyla geçen dönem, 1992 yılından sonrası.”
Bu dönemlemenin ardından Paker, “kurmak ve kurgulamak” kavramlarının sözlük anlamlarını inceledi. “Kurmak” fiilinin 1983 TDK sözlüÄŸü’nde 17 anlamı bulunduÄŸunu, daha sonra buna yeni yananlamların eklendiÄŸini belirtti. Latife Tekin’in “dil kurmak,” Enis Batur’un “metin kurmak” gibi özel kullanımlarını hatırlatan Paker, kendisi için “tesis etmek” anlamının önemli olduÄŸu üzerinde durdu. “Çeviri tarihi kurmayı, çeviri tarihi tesis etmek, inÅŸa etmek olarak kullanacağım.” 1983 TDK sözlüÄŸü’nde “kurgulamak” fiiliyse yer almıyor, fakat “kurgu” yer alıyordu.
“Çeviri tarihine boÅŸluktan baÅŸlamıyoruz. 1983-85’ten önce kurgulanmış ve kurulmuÅŸ bir çeviri tarihi var. İsmail Habib Sevük, Agah Sırrı Levend, Cevdet Perin gibi edebiyat tarihçilerinin, edebiyat tarihiyle içiçe geçmiÅŸ bir çeviri tarihi var” diyen Paker, daha sonra çeviribilimle kendi ilk kiÅŸisel iliÅŸkisini aktardı.
“Londra’ya gittiÄŸim zaman, orada The School of Oriental and African Studies‘te (SOAS) Türk edebiyatı tarihi dersi vermeye davet edildim. Bu benim alanım deÄŸildi, Türk Edebiyatı derslerine yardımcı olmak üzere çaÄŸrıldım, iki yıl boyunca bu görevi yerine getirdim. Tanzimat edebiyatında çevrilen eserleri saptadım bu dönemde.” Bu çevirilerin neden ortaya çıkmış olduÄŸu, yerli edebiyatla iliÅŸkilerinin ne olduÄŸu soruları üzerinde duran Paker, Tanzimat döneminde roman ve tiyatro gibi türlerin bir bakıma ithal edildiÄŸine, ÅŸiir alanındaysa Avrupa edebiyatının aynı ölçüde etkili olmadığına dikkat çekti. “Bu soruların yanıtı yoktu. Edebiyat uzmanları belki bir yanıt verebiliyordu, ama edebiyat tarihlerinde belli bir yanıt yoktu. Bir çeviri akımı var, bu da edebiyatı yenileÅŸtirdi deniyordu, ama bu tatmin edici bir açıklama deÄŸildi. Bu yüzden araÅŸtırma yapmaya baÅŸladım.”
Saliha Paker, önce çeviribilim kuramcıları için dönemin önemli üniversitelerinden olan Amsterdam Üniversitesi’nde Even-Zohar adlı İsrailli çeviribilimcinin çoÄŸul dizge kuram ve araÅŸtırmalarıyla karşılaÅŸmış ve bu kuramın uygulanabilirliÄŸine inanmış. “1985 yılında, Paris’te Uluslararası KarşılaÅŸtırmalı Edebiyat Kongresi ilk kez çeviribilim seminerlerini de içerecek ÅŸekilde düzenlenmiÅŸti. Kuralcı olmayan paradigma içinde çalışan birçok kimse vardı: Toury, Even-Zohar.. Orada verdiÄŸim bildiri yayınlandı. Fakat Türkiye’de Türk edebiyatçılarından hiç tepki almadı. Daha sonra öÄŸrencim olan Işın-Bengi dışında önem veren kimse olmadı. Herhangi bir deÄŸerlendirme gelmedi. Yazı Metis Çeviri dergisinde yayınlandı ve o kadar. Bu yol ancak ikinci dönemde açıldı. 1990 yılında, Işın Bengi-Öner doktora tezini verdi. Bu birincil kaynaklara dayanan ilk ampirik çalışmaydı ve bu tezin bir bölümü benim tezime verilmiÅŸ bir yanıttı. Bundan 15 yıl sonra, 2005’teyse Cemal DemircioÄŸlu da , Işın Bengi’nin tezini geliÅŸtirerek bir bakıma Işın Hanım’a yanıt niteliÄŸinde bir tez sundu. İşte bu süreklilik, bir çeviri tarihinin kurgulandığını gösteren bir sürekliliktir.”
Saliha Paker, Türk çeviribilim tarihinin ikinci döneminin baÅŸlangıcını ÅŸöyle anlattı: “1992 yılında, İngiltere’de, Mona Baker bir çeviribilim ansiklopedisi hazırlamakta olduÄŸunu, bir bölümünü çeviri tarihine ayıracağını söyledi. Benden Türk çeviri tarihi maddesini yazmamı istedi. Konuyla ilgili bir haritanını ortaya çıktığının farkındaydım, ama ansiklopedik madde yazma gerektiÄŸinden bunu kurgulamak zorunda kaldım. Bu sırada Tanzimat sonrası kurgulanmıştı, ama ya öncesi?” Türk edebiyatı uzmanlarıyla açıkça çeviri olarak anılmayan, ama tanımlanmaya kalkışıldığında çeviri sınıfına oturan ya da bu özellikleri taşıyan eserleri incelediklerini söyleyen Paker, bu dönemde tanımların olmadığını hatırlattı. “Bu çalışma olaÄŸanüstü gözaçıcı bir ÅŸey oldu. Sonuçta bir tarih kurguladım. Madde yazıldı. Bu dönemde Zehra Toska da, Kelile ve Dimne çevirisi üzerine çalışıyordu. Birlikte çalıştık. Bu da önemli bir açılım oldu.”
Saliha Paker, üçüncü dönemde yapılan çeviribilim toplantıları ve araÅŸtırmalarla çeviri tarihi konusunda, büyük yankılar uyandırmasa da çok önemli bir yol alındığını söyledi. “Türk çeviri tarihinin 13-14. yüzyılda Arapça-Farsça çevirilerle baÅŸladığı saptandı. Büyük yankılar mı uyandırdı? Hayır. .. Walter Andrews ve Zehra Toska’nın bildirileri benim için yeni bir dönem baÅŸlattı. Bu boÅŸlukları tamamlama dönemi oldu. Bu tarihsel araÅŸtırmalar, sistemik araÅŸtırmalar, kavram incelemeleri,y kavramların kültürle baÄŸlantısı, söylem analizine dayanan bütün bunlar o dönemde ortaya çıktı. Bu dönemde bir araÅŸtırma paradigması geliÅŸtirildi. Toury de bu dönemde önemli bir bakış açısı geliÅŸtirdi. Osmanlı dönemi kavram tanımlamalarındaki karışıklık açısından en çok yararlı olan kavram ‘assumed translation’ kavramı oldu.” Aynı dönemde Fuat Köprülü’nün çözümlemelerini de araÅŸtırma fırsatı bulduÄŸunu belirten Paker, paradigmaların sürekliliÄŸinin önemine de dikkat çekti: “Paradigmaların sürekliliÄŸi önemli. Çeviri tarihinde süreklilik var ve bu süreklilik aktarılması gereken bir süreklilik. Peki neden gerekli olsun? Bu sorunun yanıtı pedagojiktir.” Paker, daha sonra Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan süreçte toplumun kültürel süreklilik içinde, kopukluklarının da gözetildiÄŸi bir kurgusu üzerinde durdu. Bu tarihte hafıza kaybını önlemenin, unutulanı hatırlatmanın önemli olduÄŸunu belirtti.
Saliha Paker konuÅŸmasını çeviri tarihi kurgulaması giriÅŸimlerinin önemli bir dönemi açtığını belirterek bitirdi: “GiriÅŸtiÄŸimiz kurgulama, daha önce tesis edilmiÅŸ olan eski edebiyata yardımcı olarak çeviri tezini sarsıyor. .. Tek deÄŸil birden fazla çeviri tarihi var. Eski çeviri tarihi kurgusunu sarsıyoruz. Bir bakıma kurguyu söküyoruz. Sadık-serbest, Osmanlı-Cumhuriyet gibi ikili karşıtlıklar çözülüyor.”
Sorular kısmında çeviri tarihinin kapsam ve sınırı, ÅŸiir çevirisi, disiplinlerarası çalışmalar gibi konular üzerine gelen soruları yanıtlayan Prof. Dr. Saliha Paker’e, Okan Üniversitesi tarafından bir onur plaketi verildi.
